◄*♥*► تکامل اجتماعي انسان ◄*♥*►

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

به هر حال از نظر ساخت و تشكيلات جامعه نيز بايد گفت در گذشته جامعه‏ها پيشرفت كرده‏اند . ولی‏ اينجا غير از مسئله قدرت و سلطه بر طبيعت و نيز ساخت جامعه انسانی و به عبارت ديگر تشكيلات جامعه‏های انسانی ، يك سلسله مسائل ديگر هم هست‏ كه با ماهيت انسان ارتباط دارد و مربوط است به روابط انسانی انسانها با يكديگر

روابط انسانها با يكديگر

آيا همان طور كه بشريت در ابزارها پيشرفت كرده است و در ساختمان و تشكيلات اجتماعی پيشرفتی عظيم برايش پيدا شده است در حسن روابط انسانها با يكديگر نيز پيشرفت پيدا شده است يا نه ؟ اگر اين پيشرفت پيدا شده‏ باشد اسمش واقعا تكامل است ، تعالی است . يعنی مثلا آيا انسانها در احساس تعاون نسبت به يكديگر پيش آمده‏اند ؟ يعنی انسان امروز از انسان‏ گذشته نسبت به انسانهای ديگر بيشتر احساس تعاون می‏كند ؟ آيا در احساس‏ مسئوليت و درك مسئوليت نسبت به انسانهای ديگر به همان نسبت پيشروی‏ پيدا شده است ؟

21

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

عواطف انسانها نسبت به يكديگر به همان نسبت پيشروی پيدا كرده‏ است ؟ آيا بهره كشی انسان از انسان واقعا از بين رفته است ؟ يا شكل‏ عوض شده است ولی معنی به درجاتی فزونی گرفته است ؟ آيا تجاوز انسان به‏ حقوق انسان كاهش يافته است ؟ آيا به همان نسبت كه ابزار پيشرفت كرده‏ است و به همان نسبت كه ساختمان اجتماعی تنوع و تشكل پيدا كرده است به‏ همان نسبت اين مسائل هم پيش رفته است ؟ يا نه ، اين مسائل به حال اول‏ باقی مانده است ؟ و يا ممكن است كسی مدعی شود كه اين مسائل نه تنها پيش نرفته ، بلكه عقب گرد هم كرده است . به عبارت ديگر آيا بطور كلی‏ ارزشهای انسانی و اساسا آنچه كه ملاك و معيار انسانيت انسان است هم‏ بهمان نسبت جلو آمده است ؟ در اين مورد نظريات مختلفی وجود دارد ، بعضيها بطور كلی منكر و بدبين‏اند به اينكه از اين جهت پيشرفتی برای‏ انسان حاصل شده باشد چون می‏گويند اگر ملاك پيشرفت ، آسايش و سعادت‏ انسان است مشكل است كه بتوانيم اينها را پيشروی حساب كنيم . حتی در مورد ابزارها نيز چنين سخنی را گفته‏اند . راجع به اينكه چرا پيشرفت‏ ابزارسازی از نظر آسايش انسان مورد ترديد قرار گرفته است كه آيا پيشروی‏ است يا نه ، دو مثال برايتان عرض می‏كنم :

22

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

مثال اول : سرعت

يكی از چيزهائی كه از لحاظ رابطه انسان با طبيعت و از نظر ابزارسازی‏ فوق العاده پيشروی كرده است ، سرعت است . يعنی انسان در ابزار آنچنان‏ پيشرفت كرده است كه سرعت را به حد بالايی رسانده است . آيا در صد سال پيش امكان داشت كه گروهی از دانشجويان محترم در ظرف يك دقيقه به وسيله تلفن از من دعوت بكنند از تهران و آمدن من هم‏ در ظرف يك ساعت به وسيله هواپيما صورت بگيرد ؟ نه . سرعت ، فوق‏ العاده افزايش پيدا كرده است ولی آيا اين سرعت را با مقياس آسايش‏ انسان می‏توانيم پيشرفت بدانيم ؟ يا اينكه چون سرعت يك وسيله است ، همينطوری كه سبب شده در يك قسمتهائی برای انسان آسايش بياورد سبب شده‏ است كه در قسمتهای ديگر آسايش را از انسان سلب بكند زيرا همانطوری كه‏ اين سرعت ، يك انسان با حسن نيت و يك انسانی كه مقصد خوبی در زندگی‏ دارد را زودتر به مقصد می‏رساند ، انسان پليد با مقاصد پليد را هم زودتر به مقصدش می‏رساند . يعنی درست است كه يك انسان سالم و با حسن نيت‏ دستش قويتر شده و پايش سريعتر گشته ولی يك انسان پليد هم همينطور شده‏ است . افزايش سرعت سبب شده است كه مثلا وسيله آدمكشی را هم در ظرف‏ چند ساعت از اين سر دنيا به آن سر دنيا منتقل بكنند و هزارها و بلكه‏ ميليونها آدم را يكجا بكشند . پس نتيجه نهائی چيست ؟ من خودم مطلبی را كه عرض می‏كنم قبول ندارم ولی می‏خواهم بگويم كه چرا بعضيها ترديد كرده‏اند ؟ مثلا آيا پيشرفت طب واقعا پيشرفت انسان است ؟ بظاهر بله ، زيرا من‏ وقتی كه خودم و بچه‏ام را نگاه می‏كنم می‏بينم اگر بچه‏ام ديفتری بگيرد فورا دارو پيدا می‏شود و معالجه می‏گردد . شك ندارم كه اين پيشروی است ولی‏ بعضيها مثل الكسيس كارل كه با مقياس انسانيت حساب می‏كنند معتقدند كه‏ پيشرفت طب دارد نسل انسان را تدريجا ضعيف می‏كند . كارل می‏گويد : در گذشته انسانها با بيماريها مبارزه می‏كردند .

23

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

انسانهای ضعيف از بين‏ می‏رفتند ، قويها باقی می‏ماندند و در نتيجه نسل انسان تدريجا قويتر می‏شد و نيز انسان دچار تراكم جمعيت نمی‏شد . ولی حالا اين طب سبب شده كه‏ انسانهای ضعيف و مردنی را كه از نظر طبيعت محكوم به مرگ هستند بطور مصنوعی نگاه دارد . سپس نسل بعد از اين بوجود می‏آيد نه از اصلح ، نتيجه‏ اينست كه نسل آينده بشريت رو به ضعف می‏رود . مثلا بچه‏ای كه هفت ماهه‏ به دنيا آمده است در قانون طبيعت محكوم به مرگ است ولی حالا كه طب‏ پيشرفت كرده او را با وسائل خودش نگهداری می‏كند . درست است كه او می‏ماند ولی نسل او در آينده چه خواهد شد ؟ همچنين مسئله تراكم جمعيت‏ پيش می‏آيد و در تراكم جمعيت بسا هست كه انسانهائی كه برای بهبود نسل‏ بشر اصلح هستند از بين می‏روند و انسانهائی كه برای بهبود نسل بشر صلاحيت‏ ندارند به وسيله‏ای باقی می‏مانند . اينست كه اين موضوع مورد ترديد واقع‏ شده است

مثال دوم : وسائل ارتباط جمعی

در مورد وسائل خبررسانی و به اصطلاح وسائل ارتباط جمعی يا به تعبير فارسی امروزی رسانه‏های گروهی ، آدم فكر می‏كند چه از اين بهتر كه اينجا نشسته باشد و خبری را كه به آن علاقمند است سر ساعت بشنود . می‏گويند ولی‏ اين را هم حساب بكنيد كه همين ، خودش چقدر دلهره‏ها و اضطرابها و چقدر ناراحتيها برای بشر بوجود می‏آورد ! بسياری چيزها است كه مصلحت بشر اين‏ است كه آن را نداند .

24

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

به عنوان مثال در قديم مردمی كه در شيراز بودند هيچوقت اطلاع‏ پيدا نمی‏كرد ند كه مثلا در قوچان سيلی آمده و چندين هزار نفر را بی‏خانمان‏ و نابود كرده است . ولی حالا اطلاع پيدا می‏كنند و ناراحت می‏شوند . و هزاران حوادث ناراحت كننده ديگر كه در گوشه و كنار دنيا اتفاق می‏افتد

اينست كه از نظر آسايش و با مقياس آسايش اين را مورد ترديد قرار داده‏اند كه اينها ملاك پيشرفت و تكامل باشد . حالا ما به اينها كاری‏ نداريم چون معتقديم كه در نهايت امر ، تكامل است ، با تكاملهای انسانی‏ می‏شود بر اينها مسلط شد ، كه بعدا به اين موضوع خواهيم پرداخت . پس در مسئله روابط انسان با انسان يا نمی‏توان گفت پيشرفت و تكامل صورت گرفته‏ است يا اگر هم صورت گرفته است بدون شك به آن نسبت كه ابزار و ساختمان و تشكيلات [ اجتماعات بشری ] جلو رفته است ، حسن رابطه انسان‏ با انسان بهبود پيدا نكرده است

رابطه انسان با خودش

مسئله ديگر رابطه انسان با خودش ، با نفس خودش است كه نامش اخلاق‏ است . اگر نگوئيم تمام سعادت بشر در برقراری حسن رابطه خودش با خودش‏ است كه البته اينطور هم نمی‏گوئيم زيرا كه اغراق است ، ولی اگر موجبات‏ سعادت بشر را با يكديگر بسنجند و بخواهند درصد بگيرند مسلما درصد عمده‏ سعادت بشر در رابطه انسان با خودش و به عبارت ديگر با نفس خودش است‏ ، در رابطه انسانيت انسان با حيوانيت انسان است .

25

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

چون انسان در عين اينكه انسان‏ است و يك سلسله ارزشهای انسانی در او نهفته است ، حيوان هم هست يعنی‏ حيوان انسان شده است ، حيوانی كه با حفظ حيوانيت از انسانيت برخوردار است . در اينجا اين سؤال مطرح می‏شود كه آيا انسانيت انسان تحت الشعاع‏ حيوانيتش است ، يا حيوانيتش در اطاعت انسانيتش است ؟ قرآن می‏فرمايد : " « قد افلح من زكيها و قد خاب من دسيها »" ( 1 ) . مسئله اصلاح خود ، اصلاح نفس خود ، تزكيه خود ، اسير مطامع و شهوات نفسانی خود نبودن ، اسير خصلتهای حيوانی پست خود نبودن را مطرح می‏كند كه تا انسان از ناحيه‏ اخلاقی تكامل پيدا نكرده باشد يعنی تا از درون خودش ، از حيوانيت خودش‏ رهائی پيدا نكرده باشد امكان ندارد كه در رابطه‏اش با انسانهای ديگر حسن‏ رابطه داشته باشد يعنی بتواند از اسارت انسانهای ديگر رهايی يابد يا خودش انسان ديگر را به اسارت خود در نياورد . پس در واقع ما در چهار قسمت بحث كرديم :

1 - رابطه انسان با طبيعت : پيشرفت كرده است به همان معنا كه عرض‏ كردم

2- روابط ساختمانی و تشكيلاتی اجتماع ، كه انسان از نظر ساختمان اجتماع‏ و تشكيلات اجتماعی پيشرفت كرده است

3- حسن رابطه انسانها با يكديگر كه معنايش معنويت انسان است و حقيقت انسانيت انسان به آن وابسته است . ‏

پاورقی : 1 - سوره شمس آيات 8 و 9 : " هر كه جان را مصفا كرد رستگار شد و هر كه آنرا بياسود زيانكار گشت "

26

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

در اين ، ترديد است كه آيا پيشروی كرده است يا نه ؟ ولی در اينكه به موازات آنها پيشروی‏ نكرده است شكی نيست . بحث در اين است كه اصلا پيشروی كرده است يا هيچ‏ پيشروی نكرده است

4- رابطه انسان با خود انسان كه نامش اخلاق است

نقش انبياء و دين در تكامل تاريخ

آيا انسان امروز از حيوانيت خودش بيشتر فاصله گرفته و واقعا ارزشهای‏ انسانی در او تحقق يافته است يا انسانهای ديروز ؟ به عبارت ديگر تكامل‏ انسان در ماهيت انسانی خودش چه صورتی دارد ؟ اين قسمت است كه نقش‏ انبياء را در تكامل تاريخ روشن می‏كند . انبياء در تكامل تاريخ چه نقشی‏ داشته‏اند و چه نقشی در آينده خواهند داشت ؟ دين در گذشته چه نقشی داشته‏ است و در آينده چه نقشی خواهد داشت ؟ از همين جا می‏توانيم نقش دين در گذشته را به دست آوريم . نقش دين در آينده را هم كشف كنيم ، و از روی‏ قرائن علمی و اجتماعی حدس بزنيم كه آيا بشر در آينده برای تكامل خود نياز به دين دارد يا ندارد ؟ چون هر چيزی بقا و عدم بقائش تابع نياز است . قرآن اين اصل را به ما گفته و علم هم تأييد كرده است . قرآن‏ می‏گويد : « فاما الزيد فيذهب جفاء و اما ما ينفع الناس فيمكث فی الارض »(1)
مثل معروفی را بيان می‏كند كه مكرر در سخنرانيها ذكر كرده‏ام ، مثل سيل و كف روی آب .
پاورقی : 1 - سوره رعد آيه 17 : " كف ، به كنار افتاده نابود می‏شود ولی چيزی‏ كه به مردم سود می‏دهد در زمين می‏ماند "

27

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

می‏گويد كفهای روی آب زود از بين می‏روند ولی آب باقی‏ می‏ماند ، بعد می‏گويد اين ، مثل حق و باطل است . و حق و باطل را هم‏ اينطور تعريف می‏كند : آنچه نافع و مفيد است باقی می‏ماند و آنچه كه‏ فايده‏ای ندارد حذف می‏شود

مسئله آينده دين كه باقی خواهد بود يا نه ، مربوط می‏شود به نقشی كه دين‏ در تكامل ماهيت انسان ، در تكامل معنويت و انسانيت انسان دارد يعنی‏ نقشی كه در حسن رابطه انسان با خود و با انسانهای ديگر دارد كه هيچ چيزی‏ قادر نيست و نخواهد بود ( نه در گذشته چنين قدرتی داشته است و نه در آينده خواهد توانست ) جای آن را بگيرد . پس مسئله اين خواهد شد كه در آينده ، جامعه بشريت يا منقرض خواهد شد و بشر بدست خود تباه خواهد گرديد ، با يك خودكشی دسته جمعی بشريت از روی زمين برچيده خواهد شد ، و يا جامعه بشريت به سرنوشت واقعی خودش كه تكامل همه جانبه است : تكامل‏ در رابطه‏اش با طبيعت ، تكامل در آگاهی ، تكامل در قدرت ، تكامل در آزادی ، تكامل در عواطف ، تكامل در احساسات انسان دوستی و . . . خواهد رسيد و در همه اينها تكامل انسان حقيقت پيدا خواهد كرد كه اين اعتقادی‏ است كه ما داريم و در درجه اول اين اعتقاد را از تعليمات دينی خودمان‏ الهام گرفته‏ايم . در يك سخنرانی تحت عنوان امدادهای غيبی در زندگی بشر در همين دانشگاه اين مطلب را عرض كردم كه اين خوش بينی نسبت به آينده‏ بشريت و تكامل واقعی زندگی بشريت و به بن بست نرسيدن آن را [ فقط ] ما داريم و عرض كردم كه چگونه مكتبهای ديگر از نظر توجيه تكامل بشريت در آينده به بن بست رسيده‏اند .

28

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

جز دين ، هيچ عامل‏ ديگری نيست كه اين قسمت اعظم تكامل بشريت ، يعنی تكامل بشريت در ماهيت انسانی خودش را تأمين كند

" و السلام عليكم و رحمة الله و بركاته "

29

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

پرسش و پاسخ

س : شما در ضمن صحبت گفتيد كه صنعت برای انسان مضر است چون برای‏ منظورهای پليد بكار می‏رود . پس در اين مورد صنعت ضد انسان است . ولی‏ شما اين مسئله را از ديدگاه طبقاتی بررسی نكرديد ، چون استعمال صنعت بر ضد انسان را بايد از ديدگاه روابط اجتماعی بررسی كرد . چون در موردی كه‏ صنعت بر ضد انسان بكار می‏رود ، تقصير از صنعت نيست ، بلكه مقصر روابط اقتصادی است

ج : من بايد خواهش بكنم كه در آنچه كه من عرض می‏كنم مخصوصا در قسمتهائی كه تأكيد می‏كنم بيشتر دقت بفرمائيد . من هرگز نگفتم كه صنعت‏ برای انسان مضر است و هرگز هم نگفتم صنعت ضد انسان است . كی من چنين‏ حرفی زدم ؟ ! اولا من حرفی را از ديگران نقل كردم و خواستم شما به نظريه‏ای‏ كه ديگران دارند ، آگاه باشيد و به ديدگاه حرف آنها توجه كنيد و تازه نه‏ آنها گفته‏اند و نه من از آنها نقل كردم كه صنعت برای انسان مضر است ، صنعت ضد انسان است .

30