نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در برخى از روايات تدريجِ نزول قرآن بر هفت حرف، زيادى در دفعه چهارم بوده است. مانند:

عن أبيّ بن كعب: إنَّ النبيَّ كان عند أضاءة بنى غفار. قال: فأتاه جبريل، فقال: إنّ اللَّه يَأمُرُكَ أن تقرأ أمتك على حرف. قال: أسألُ اللَّهَ معافاتَه و مغفرتَه و أنّ امَّتى لا تطيق ذلكَ. قال: ثم أتاه الثانية... ثم جاءه الثالثة... ثم جاءه الرابعة. فقال: إن اللَّهَ يأمركَ أن تقرأ امتكَ القرآنَ على سبعةِ احرف؛(26)
ابى بن كعب مى‏گويد: پيامبر(ص) در كنار چشمه بنى غفار بود و گفت: جبرئيل بر او وارد شد و گفت: خدا دستور مى‏دهد كه قرآن را بر يك حرف بخواند. پيامبر(ص) فرمود: عفو وغفران را مى‏خواهم؛ امّت من طاقت آن را ندارد. پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل دوباره نازل شد... سپس براى مرتبه چهارم نازل شد و گفت: خداوند به‏تو دستور مى‏دهد كه قرآن را بر هفت حرف بخوانى.

در برخى از روايات، زيادى بر يك حرف با وساطت ميكائيل بوده است، مانند
قال رسولُ اللَّهِ(ص) قالَ جبريلُ: اقرءِ القرآنَ على حرفٍ. فقال ميكائيل: استزده. فقال: على حرفين حتى بلغ ستة او سبعة احرف؛(27)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل گفت: قرآن را بر يك حرف بخوان. ميكائيل گفت: آن را افزايش بده. سپس جبرئيل گفت: بر دو حرف تا به شش يا هفت حرف رسيد.

در برخى از روايات، جبرئيل خود واسطه بوده است، مانند:
عن النبى(ص): أَقرأَنى جبريل على حرف؛ فراجَعتُه. فلم أزل أَستزيدُه فيزيدُنى حتى انتهى إلى سبعةِ أحرف؛(28)
پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل براى من بر يك حرف، قرائت نمود. به او مراجعه نمودم و همواره از او افزايش خواستم تا اين كه به هفت حرف منتهى شد.
اختلاف در مضامين روايات احرف سبعه، تا حدى است كه دانشمندان اهل سنت در معناى روايت دچار ابهام و تفاوت آراى فراوانى شده‏اند؛ تا آنجا كه ابن حبان بُستى 35 قول در معناى روايت ذكر كرده است و همه آنها را مستند به روايات سبعة احرف مى‏داند. بخشى از اختلاف اقوال در معناى روايات سبعة احرف به‏خاطر اختلاف تفاوت مضامين آنها در سبعة احرف است و الّا اگر روايت سبعة احرف از متن و معناى واحدى بر خوردار بود و به شكل متواتر نقل شده بود، اين همه اختلاف آرا در معناى آن حاصل نمى‏شد!

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

3. روايات نافى احرف سبعه

رواياتى مبتنى بر نزول قرآن بر سه حرف، چهار حرف، پنج حرف و حتى ده حرف، وجود دارد كه با روايت سبعة احرف و نزول قرآن بر هفت حرف، متضاد و معناى آن را نفى مى‏كند؛ در نتيجه تواتر روايت سبعة احرف را مخدوش مى‏سازد. زيرا در صورت تواتر <سبعة احرف» و قطعيت صدور آن از پيامبر(ص) امكان ندارد كه حضرت رسول‏اكرم(ص) در سخنى ديگر، نزول قرآن را بر سه حرف يا چهار حرف و ... بيان نمايد. روايات مذكور چنين است:

الف) عن سمرة بن جندب، عن النبي(ص) قال: اُنزل القرآنُ على ثلاثةِ احرفٍ فلا تختلِفوا فيه فإنّه مباركٌ كله، فاقرأوه كالذى أُقرِئْتموه؛(29)
سمرة بن جندب مى‏گويد: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر سه حرف نازل شده است؛ در آن اختلاف ننماييد. قرآن تمامش (سه حرف) مبارك است. آن را آن‏گونه بخوانيد كه بر شما قرائت شده است.
حديث مذكور از اعتبار خاصى نزد اهل سنت برخوردار است. حاكم مى‏گويد: اين حديث صحيح است و بخارى به روايت حسن از سمره استناد نموده و مسلم به احاديث حمادبن سلمه اعتماد كرده است.(30)
ب) إن رسول‏اللَّه(ص) قال: أنزل القرآن على أربعة احرف: حلال و حرام. لايعذر أحدٌ بالجهالة به و تفسيرٌ تفسّرهُ العرب و تفسيرٌ تفسّره العلماء و متشابه لا يعلمه إلّا اللَّه و من ادّعى علمه سوى اللَّه فهو كاذب؛(31)

پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر چهار حرف نازل شده است: بيان حلال و حرام، كسى به خاطر جهل به آن، معذور شناخته نمى‏شود. و تفسيرى است كه عرب آن را مى‏داند و تفسيرى كه علما مى‏دانند و متشابهى است كه كسى غير از خداوند متعال نمى‏داند و هر كسى غير از خدا، ادعاى فهم آن بنمايد، دروغگو است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ج) عن عبداللَّه بن مسعود: قال أنزل القرآنُ على خمسةِ أحرُفٍ: حلال و حرام و محكم و متشابه و أمثال؛(32)

عبداللَّه بن مسعود: پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر پنج حرف نازل شده است: حلال، حرام، محكم، متشابه و امثال.
د) عن علي(ع) : أنها عشرةُ أحرف: بشيرٍ و نذيرٍ و ناسخٍ و منسوخٍ و عظةٍ و مثلٍ و محكمٍ و متشابهٍ و حلالٍ و حرامٍ؛(33)
على(ع): قرآن، ده حرف است: بشير، نذير، ناسخ، منسوخ، پند، مثل، محكمات، متشابهات، حلال و حرام.

ه') أتانى جبريل فقال: أقرء القرآن على حرف واحد؛(34)
جبرئيل بر من وارد شد و گفت، قرآن را بر يك حرف بخوان.
غير از روايات مذكور كه در مورد نزول قرآن بر يك حرف و سه حرف و چهار حرف و پنج حرف و ده حرف بود، از صحابه هم در تفسير طبرى موارد ديگرى نيز ذكر شده است؛ مانند:
و) حدثنا ابن حميد، قال: حدثنا جرير، عن مغيرة، قال: كان يزيد بن الوليد يقرأ القرآن على ثلاثةٍ أحرُف؛(35)
مغيره گفته است: يزيد بن وليد قرآن را بر سه حرف مى‏خوانده است.
ز) حدَّثنى محمد بن حميد الرازى قال: حدثنا حكام، عن عنسبة، عن ليث، عن مجاهد إنّه كان يقرأُ القرآنَ على خمسةِ أحرُفٍ؛
او (پيامبر(ص)) قرآن را برپنج حرف قرائت مى‏نمود.(36)
ح) حدثنا بن أحمد، قال: حدثنا حكام، عن عنسبة، عن سالم إنّ سعيد بن جبير كان يقرأ القرآن على حرفين؛(37)
سعيد بن جبير قرآن را بر دو حرف مى‏خواند.
برخى از روايات و اخبار مذكور از اعتبار كافى نزد اهل سنت برخوردارند، مانند حديث ثلاثة احرف كه با سبعة احرف به شدت ناسازگار است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

4. خبر واحد بودن سبعة احرف نزد شيعه

روايت سبعة احرف در منابع حديثى شيعه به ندرت نقل شده و آن هم در رتبه خبر واحد كه داراى ضعف سندى و دلالتى است. اگر اين روايت متواتر مى‏بود، چگونه است كه در منابع حديثى شيعه از تواتر و كثرت ناقلان آن خبرى نيست؟ قابل ذكر است كه روايت سبعة احرف در كتب اربعه شيعه، اصلاً موجود نيست؛ تنها در برخى از كتب حديثى شيعه، آن هم در ساختار وقالب يك خبر واحد ضعيف آمده است.

اگر روايت سبعة احرف، روايت متواترى است، چرا صحابى بزرگوار پيامبر، مانند حضرت على(ع) آن را از پيامبر(ص) روايت ننموده است. حضرت على كه بيشترين روايات مربوط به قرآن را حتى در كتب اهل سنت از پيامبر(ص) روايت نموده است، چرا نام او در سند روايت سبعة احرف، كنار ديگر صحابه نيست؟ چطور ديگر ائمه معصومين(ع) نزول قرآن بر هفت حرف را از پيامبر(ص) روايت نكرده‏اند؟ چگونه حتى ابابكر از پيامبر(ص) چنين سخنى را نقل ننموده است؟

علماى شيعه معتقدند روايت سبعة احرف، نه تنها متواتر نيست، بلكه در رتبه استفاضه هم قرار ندارد و در نزد برخى، خبر واحد شمرده شده و در نزد برخى از دانشمندان شيعه، در اصل صدور آن از پيامبر(ص) ترديده شده است.(38) زيرا در فصل پنجم اشاره خواهد شد كه در روايت صحيحه از امام صادق(ع) نقل شده است كه قرآن بر يك حرف نازل شده است.

بنابراين روايت سبعة احرف متواتر نيست و توهم تواتر اين روايت در نزد اهل سنت، آنان را از بررسى سندى آن باز داشته است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بررسى سند حديث سبعة احرف

نزد غالب دانشمندان اهل سنت كه حديث سبعة احرف، متواتر به حساب آمده است، بررسى و نقد سندى آن مورد توجه واقع نشده است. البته بررسى سندى هر روايتى كه متواتر باشد، ضرورتى نخواهد داشت. امّا با توجه به اين كه تواتر روايت سبعة احرف، ادعايى بيش نيست و روايت مذكور نه تنها متواتر، كه خبر مستفيض هم نمى‏باشد، بررسى و نقد سندى در مورد آن ضرورى به نظر مى‏رسد.

از اين جهت تعدادى از روايات سبعة احرف، از سوى برخى از دانشمندان اهل سنت مورد نقد واقع شده و اِسناد آنها بى اعتبار به حساب آمده است كه به مواردى از آنها با توجه به ترتيب ذكر و جمع روايات در تفسير طبرى كه مجموعه كاملى است، پرداخته مى‏شود:

1. ممّا حدثنا به خلاد بن أسلم، قال: حدثنا أنس بن عياض، عن أبي‏حازم عن أبي‏سلمة قال: لا أعلمه إلّا عن أبي‏هريرة، إنّ رسول‏اللَّه قال: أنزلَ القرآنُ على‏ سبعةِ أحرُف فالمراءُ فِى القرآنِ كفر ثلاث مرات. فما عرفتُم منه فاعْمَلوا به و ما جهلْتُم منهُ فرُدُّوه إلى عالِمِه؛(39)
... پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است. ترديد در آن كفراست، سه مرتبه [اين گفته را تكرار كرد]. هر آنچه را از آن درك كرديد بر آن عمل نماييد و هر آنچه را كه نسبت به آن جاهل بوديد، از داناى آن بپرسيد.
روايت مذكور كه يكى از مهم‏ترين روايات در باب نزول قرآن بر هفت حرف است، سلسله سند آن در نهايت به ابى‏هريره منتهى مى‏شود كه از او با همين معنا و محتوا روايات ديگرى نيز نقل شده است، مانند:

عن ابى‏هريرة: قال رسول‏اللَّه: أنزل القرآن على سبعة أحرف.(40)
و مانند:

عن أبى ‏هريرة: انّ رسولَ اللَّه قال: إنّ هذا القرآنَ أنزلَ على سبعةِ أحرفٍ فَاقْرؤا و لا حرج....(41)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

از ابى ‏هريره در باب احرف سبعة، چهار روايت ذكر شده است كه طبرى در جمع‏آورى احاديث احرف سبعه آنها را در ذيل احاديث شماره‏هاى 7 و 8 و 9 و 45 آورده است. اين روايات همگى حكايت از يك حديث مى‏نمايند كه به نقل‏ها و در قالب‏هاى متعدد است. شخصيت ابى‏هريره از نظر وثاقت مورد تأييد همه اهل سنت نيست. از نظر برخى از دانشمندان اهل سنت -كه صحيح هم به نظر مى‏رسد- او حديث جعل مى‏نموده است. محمود ابوريه در مورد وى مى‏گويد:

ابوهريره كسى است كه يك‏سال و نه ماه مصاحب پيامبر(ص) بوده است. گرچه كمترين زمان مصاحبت را با پيامبر(ص) دارد، ليكن بيشترين حديث را نقل نموده است. وى 5374 حديث را از پيامبر(ص) نقل مى‏نمايد! كثرت احاديث وى موجب شد كه عمر خليفه دوم، او را دو بار تازيانه بزند و او را به تبعيد تهديد بنمايد. او در احاديث تدليس مى‏نموده است و متهم به كذب است.(42)
ابوهريره مشهور به دروغگويى بوده و نزد برخى از علماى اهل سنت متهم به كذب شده است. محمود ابوريه او را تحت عنوان: <اوّلُ راويةٍ اتهم فى الإسلام؛ نخستين راوى كه متهم به كذب شده است»، آورده و مى‏گويد:
رأى على(ع) درمورد ابوهريره، حكايت از ضعف ابوهريره و پستى او مى‏كرد. على(ع) در مورد وى فرمود: <آگاه باشيد ابوهريره دروغگوترين مردم است....» و هنگامى كه على(ع) شنيد ابوهريره از پيامبر(ص) تعبير به <خليل من» مى‏كند، گفت: پيامبر چه زمانى خليل و دوست تو بوده است؟ و... و هنگامى كه زبير احاديث ابوهريره را شنيد، گفت: چه بسا صادق و درست است و چه بسا مواردى دروغ و كاذب است... ابن مسعود كلام او را مورد انكار قرار داد كه او مى‏گفت: هر كس ميّتى را غسل نمايد و يا كسى او را حمل نمايد، بر او وضو واجب است. ابن مسعود در مورد او به تندى سخن گفت و سپس گفت: اى مردم، از مردگان خود نجس نمى‏شويد.(43)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

وى از كسانى است كه عليه حضرت على(ع) رواياتى را جعل كرد. ابوريه مى‏گويد:

ابو جعفر اسكافى مى‏گويد: معاويه، جمعى از صحابه و تابعين را براى روايت نمودن اخبار ناپسندى در مورد حضرت على(ع) گرد آورد؛ رواياتى كه در آن طعن بر على(ع) و برائت از وى باشد و براى كار آنها زمينه‏هايى را فراهم نمود. آنان نيز آنچه را مورد رضاى معاويه بود، در مورد حضرت على(ع) جعل نمودند. در آن مجموعه، ابوهريره و عمروبن العاص و مغيرة بن شعبه بودند.(44)
اكثر احاديثى را كه ابوهريره روايت نموده، از پيامبر(ص) نشنيده است، بلكه آنها را از صحابه و تابعين شنيده است. و اگر هم جميع صحابه -آن چنان كه جمهور محدثين گفته‏اند- در روايت عادل باشند، تابعين چنين نيستند.(45)
ابوهريره نه تنها در سند، بلكه در معنا و محتواى روايت نيز دست مى‏برد. از نقل به معنا در احاديث هراسى نداشت و آنها را به پيامبر(ص) نسبت مى‏داده است. لذا حديث سبعة احرف از ابوهريره، قابل اعتماد نيست. به همين جهت احاديث وى در مورد سبعة احرف در كتاب صحيح بخارى و مسلم وجود ندارد!

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

2. حدثنا محمد حميد الرازي، قال: حدثنا جريربن عبدالحميد، عن مغيرة، عن واصل بن حيان، عمن ذكره، عن أبى الأحوص، عن عبداللَّه بن مسعود، قال: قال رسول‏اللَّه(ص): أنزل القرآن على سبعة أحرف.(46)

حديث مذكور با تعبير <عمن ذكره» از انقطاع سند برخوردار است و لذا اعتبار كافى را ندارد. زيرا راوى قبل از واصل بن حيان شناخته شده نيست، و مجهول بودن راوى، موجب ضعف سند است.
3. حدثنا عبيداللَّه بن محمد الفرياني، قال: حدثنا عبداللَّه بن ميمون، قال: حدثنا عبيداللَّه، يعنى ابن عمر، عن نافع، عن ابن عمر، قال: سمع عمربن‏الخطاب رضى اللَّه عنه، رجلاً يقرأ القرآن فسمع آية على غير ما سمع من النبى(ص) فأتى به عمر إلى النبي(ص). فقال: يا رسول‏اللَّه(ص) إنّ هذا قرأآية كذا، كذا. فقال رسول‏اللَّه(ص): أنزل القرآنُ على‏ سبعةِ أحرفٍ كلُّها شافٍ‏كافٍ؛(47)

عمربن خطاب قرائت شخصى را شنيد كه قرآن را بر روشى غير از آنچه از پيامبر(ص) شنيده بود، مى‏خواند. عمر او را نزد پيامبر(ص) برد و گفت: يارسول‏اللَّه، او اين چنين قرائت مى‏نمايد. پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت‏حرف نازل شده است؛ همه آنها شافى و كافى است.


سند حديث مذكور به جهت عبداللَّه بن ميمون، ضعيف است. ذهبى در مورد او مى‏گويد:
ابو حاتم او را متروك خوانده و بخارى او را ذاهب الحديث، يعنى كسى كه احاديث از ياد او مى‏رود، خوانده است. ابوحيان مى‏گويد: در روايت منفرد او سزاوار نيست كه بر او اعتماد شود! ابوزرعه او را واهى‏الحديث خوانده است؛ يعنى احاديث او سست و ضعيف است.(48)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

4. حدثنى يونس بن عبدالعلي، قال: أنبأنا ابن وهب، قال: أخبرنى يونس و حدثنا أبو كريب، قال: حدثنا رشدين بن سعد، عن عقيل بن خالد جميعاً، عن ابن شهاب، قال: حدثنى عبيداللَّه بن عبداللَّه بن عتبة إنّ ابن‏عباس حدّثه: أنّ رسول‏اللَّه(ص) قال: أقرانى جبريل على حرف فراجعته...؛(49)

ابن عباس: پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل مرا بر يك حرف اقرا نمود، بر او مراجعه نمودم....
در سلسله سند روايت مذكور، رشدين بن سعد، وجود دارد كه تضعيف شده است. شمس‏الدين ذهبى مى‏گويد:

او انسان صالح و عابدى است، ولى از بهره هوش و حافظه كمى برخوردار است و مورد اعتماد نيست، نسائى او را متروك و ابوزرعه او را ضعيف دانسته است. احمد مى‏گويد: براى او مهم نيست كه از چه كسى روايت‏كند.(50)