نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

اگر پيامبر(ص) سخنى مبنى بر نزول الفاظ قرآن بر هفت حرف را فرموده بود، حتماً آن همه صحابى شيعه، به ويژه امامان معصوم(ع) از پيامبر(ص) نقل مى‏فرمودند و در جوامع حديثى شيعه ثبت مى‏شد. در حالى كه ده‏ها روايت نبوى در حد استفاضه و تواتر، از پيامبر(ص) وجود دارد كه هم اهل‏سنت و هم شيعه به نقل و روايت آن پرداخته‏اند، ولى از حديث سبعة احرف و نزول قرآن بر هفت حرف، حتى يك روايت معتبر هم وجود ندارد. بلكه روايت صحيحه و معتبره‏اى از ائمه(ع) بر نفى چنين سخنى از پيامبر(ص) وجود دارد كه در فصل پنجم بررسى شد. آيا نمى‏توان نتيجه گرفت كه پيامبر(ص) چنين سخنى را نفرموده است و چنين روايتى، دست ساز مى‏باشد؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ملاك وثاقت حديث نزد علماى شيعه

از نظر عالمان حديث شناس، هر روايتى و حديثى، تنها به جهت انتساب آن به‏معصومين، ممكن است قابل اعتماد نباشد؛ چه بسا روايتى در جوامع حديثى نيزنقل‏شده باشد، اما ارزش عملى ندارد و صاحبان جوامع حديثى با اهداف خاصى‏به نقل آن پرداخته‏اند. البته برخى از صاحبان جوامع حديثى اهل سنت، رواياتى را نقل‏كرده‏اند كه از نظر خود آنها، روايت صحيح مى‏باشد؛ مانند صحيح‏بخارى و مسلم كه مدعى هستند احاديثى كه آنها روايت نموده‏اند، كاملاً مورد اعتمادند و نسبت آنها به پيامبر(ص) قطعى است، كه البته چنين ادعايى در همه موارد قابل قبول نيست.

لكن عالمان شيعه، كه اقدام به جمع‏آورى روايات حديثى نموده‏اند، چنين ادعايى، را ندارند. بلكه هدف آنها جمع‏آورى رواياتى بوده است كه منسوب به پيامبر(ص)است‏و چه بسا ممكن است در بين آنها روايات جعلى هم -گرچه بسيار محدود- وجود داشته باشد. البته محدثان بزرگ شيعه، يعنى كلينى و شيخ طوسى و شيخ‏صدوق، اقدام به جمع‏آورى رواياتى نموده‏اند كه حداكثر اعتبار را دارا هستند و به نظر خودشان، روايت صحيح است؛ گرچه ممكن است از ديدگاه ديگر محدثان، قابل نقد باشد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

از نظر دانشمندان شيعه، كتب اربعه، گرچه داراى ارزشمندترين سخنان معصومين است و مجموعه‏هاى بسيار ارزشمندى است كه در تفسير و احكام فقهى و... مورد استناد واقع مى‏شوند، امّا ادعايى مبنى بر صحت تمام آنها وجود ندارد. لذا با معيارهاى حديث‏شناسى، آنها را بررسى مى‏نمايد و هيچ گاه روايتى تنها به جهت ذكر آن در كتب اربعه، مورد پذيرش واقع نمى‏شود. بلكه ملاك‏هاى وثاقت روايت در مورد آنها با تمام دقت‏هاى لازم لحاظ مى‏شود و سپس بر اساس آنها حكم يا فتوا صادر مى‏شود. چه بسا روايتى در برخى از جوامع حديثى آمده باشد؛ ولى ضعيف شمرده شود و يا از نظر برخى از فقيهان و مفسران، قابل استناد واقع نباشد. زيرا محدثان بزرگى هم‏چون مجلسى و حر عاملى كه اقدام به تدوين مجموعه‏هاى حديثى ارزشمند، نموده‏اند، هدفى جز ضبط و جمع‏آورى احاديث و جلوگيرى از محو آنها نداشته‏اند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

جعل حديث در قرن اول و دوم و سوم وجود داشته است؛ به‏ويژه كه معاويه، پنهان و آشكارا علمدار اين حركت زشت در تاريخ بوده است.

لذا هر حديثى، بامعيارهاى ارزشيابى، مورد سنجش قرار مى‏گيرد و پس از دارابودن ملاك‏هاى صحت، مورد استناد واقع مى‏شود. چنين اقدامى در مورد حديث سبعة احرف در نزد شيعه هم شده است. ملاك‏ها و معيارهاى ارزيابى به اختصار چنين است:

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

وثاقت راوى

منظور از وثاقت راوى، آن است كه راويان در حديث، از نخستين نفر كه از معصوم(ع) نقل مى‏نمايد، تا آخرين نفر، مورد شناسايى قرار گيرند تا معلوم گردد كه مسلمان، حديث شناس و مورد اعتمادند. هم‏چنين بايد در ضبط حديث از حافظه و دقت كافى برخوردار باشند. پس از بررسى‏هاى لازم اگر راويان كاملاً مورد اعتماد بودند و آن‏چه را نقل مى‏نمايند، بدون كم و كاست و با دقت بود، آن روايت به شرط دارا بودن ديگر شرايط، مورد قبول خواهد بود.

اگر در سلسله روايتى حتى يك نفر، وضّاع باشد، آن روايت از اعتبار كافى برخوردار نخواهد بود؛ مگر آن كه مؤيداتى بر صحّت آن وجود داشته باشد. به همين خاطر و براى تشخيص حال راويان، علم رجال به‏وجود آمده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

تظافر روايت

از ديگر ملاك‏هاى بررسى اعتبار و عدم اعتبار روايت، تظافر آن است. زيرا اگر راويانِ آن روايت در هر طبقه به‏حدى باشند كه توافق آنان بركذب محال باشد، روايت از حدّ تظافر گذشته و به تواتر رسيده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

محتواى روايت

از ديگر ملاك‏ها در اعتبار روايت، متن و محتواى آن است. بايد ديد آيا با متن قرآن در تعارض است يا خير؟ آيا با ملاك‏هاى عقلى بديهى و مسلم، سازگارى دارد يا نه؟ آيا با ديگر روايات مطمئن و پذيرفته شده، همراه است يا نه؟ بررسى چنين امرى در انحصار متخصصان آن علم مى‏باشد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

عمل مشهور

از ديگر ملاك‏ها در اعتبار روايت، عمل مشهور است. چه بسا روايتى از جهت راويان آن پذيرفته شده و در حد تظافر است، ولى مشهور علما به ويژه دانشمندان و فقهاى قرون پيشين، يعنى آنان كه به مبدأ وحى نزديك‏تر بوده‏اند، طبق آن عمل ننموده‏اند. و بسا روايتى كه از رجال قوى و مورد اعتمادى برخوردار نبوده است و عمل مشهور موجب جبران نقص آن شده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بررسى ملاك‏هاى وثاقت روايت، در حديث سبعة احرف

حال با توجه به آن‏چه گذشت، مى‏توان روايت سبعة احرف را با ملاك‏هاى مذكورمحك زد، تا بر اساس آنها ارزيابى مجددى از آن انجام گيرد. نخست، از نظر وثاقت راويان آن بايد گفت: با توجه به آن‏چه در بررسى سندى گذشت، هيچ يك از راويان روايت سبعة احرف نزد شيعه، موثق نيستند. برخى مجهول و برخى تضعيف شده‏اند.

اما از نظر تظافر روايت نيز، پس از بررسى در جوامع حديثى شيعه روشن گشت كه حديث مذكور، در صورت صحت سند، خبر واحد بوده، و نه تنها تظافرى در مورد آن وجود نداشت، بلكه همان خبر واحد هم در معرض بى‏اعتبارى بود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

از نظر محتوا درباره آن مى‏توان گفت كه روايت سبعة احرف، از محتواى معقول و مقبولى برخوردار نيست. چون با روايت صحيحه امام صادق(ع) و امام باقر(ع) در تعارض بود و از نظر عقلى هم تصور سبعة احرف در مورد الفاظ قرآن، پذيرفتنى نيست و به اضطراب در نص قرآن مى‏انجامد.

از نظر آخرين ملاك يعنى عمل مشهور بر طبق آن نيز، چنين اتفاقى در مورد حديث سبعة احرف نزد علماى شيعه نيفتاده است. بلكه مشهور و همه علماى شيعه به نزول الفاظ قرآن بر حرف واحد معتقدند. بنابراين اگر رواياتى درنزد اهل سنت و يا در جوامع حديثى شيعه بر سبعة احرف باشد، مربوط به متن و بطون قرآن است، نه الفاظ و نص ظاهرى آن، لذا حديث سبعة احرف هيچ يك از ملاك‏هاى قوت را در خود ندارد، بلكه همه دلايل از ضعف آن حكايت مى‏كنند.