دين فرهنگ و تمدن اسلامى

[رایکا]

در طول تاريخ اين سازو كار همواره در تجديد بعثتها و رسالتها اتفاق افتاده است. نمونه آشكار آن در بعثت پيامبر اسلام(ص) كه در پرتو آموزه هاى اصيل دين تمام عناصر مثبت تمدّنهاى موجود در تمدّن اسلامى راه يافت و تمدّنى بزرگ زنده و يگانه زاده شد. در انقلاب اسلامى ايران كه دين و فرهنگ دينى به گونه نسبى به خلوص خود بازگشت شاهد هستيم كه چگونه دين به اندازه خلوص يافتگى اش توانسته است با زواياى سالم و انسانى تمدّن سازگارى داشته باشد و پيوند برقرار كند.
به راستى تمدّن جديد نيز اگر نخواهد با دين ناب و بى آميغ و به دور از خرافه ها هماهنگى يابد در اين صورت به حيات خويش پايان خواهد داد نه به حيات دين؛ يعنى آن بخش انسانى تمدّن به جاى خواهد ماند و بخشها و جلوه هاى ناسالم و غير انسانى آن چونان كف از ميان خواهد رفت. اين سنّت درمتن طبيعت و تمامى پديده هاى هستى جارى است:
(فأما الزّبد فيذهب جفاءً و أما ينفع الناس فيمكث فى الارض كذلك يضرب الله الأمثال.)61
امّا كف سيل به كران رود و آنچه كه مردم را سودمند است در زمين بماند. بدين گونه خداوند مَثَلْها را به اين نيكويى زند.
در نگاه وحى هر تمدّن تا آن گاه زنده و پايدار مى ماند كه هماهنگ و همگام با قانونهاى عام آفرينش و سنّتهاى حق جلو برود. انحراف از اين اصل عامل نابودى و مرگ آن تمدّن است:
(فكأيّن من قرية اهلكناها وهى ظالمة.)62
چه بسا شهرها كه مردم آنها كه ستمكار بودند هلاك كرديم.
(و ما كنّا مُهلكيِ القرى الاّ و أهلها ظالمون.)63
ما هلاك كننده مردمان شهرها نيستيم مگر آنها كه مردمانش ستمكارانند.
(ما كان ربّك ليهلك القرى بظلم و أهلها مصلحون.)64
پروردگار تو[اى محمد] هرگز نخواست شهرهايى را كه هلاك كرد به بيداد هلاك كند در حالى كه مردم آن شهرها اصلاح خواه و نيكوكار باشند.
در اين آيه ها پشت كردن به جاده حق و روى آوردن به ستم عامل نابودى و مرگ تمدّنها دانسته شده است. و حركت كردن در مسيرحق صلاح و درستيها عامل حيات و ماندگارى آنها است.

[رایکا]

اين قانون كه قرآن در بحث از سببها و انگيزه هاى دگرگونى در نظامهاى اجتماعى و طلوع و غروب تمدّنها ارائه مى دهد تنها از زاويه كاربرد تاريخى آن نيست بلكه قانون و سنّت حاكم بر هر جامعه و تمدّنى را بيان مى كند.
برابر اين سنّت الهى سرنوشت تمدّن امروز بشر نيز بسته به آن است كه آيا با دين و قانونها و سنتهاى حاكم بر زندگى انسان هماهنگ مى شود و مى ماند يا ستم وعصيان مى ورزد و به ناگزير عناصر واقعى واصيل آن به تمدّنى انسانى و واقع گرا سپرده مى شود كه دين داعيه دار آن است؟
آيه شريفه زير از اين پديده و رخداد خبر مى دهد و آن را به خوبى مى نماياند تا بشر مغرور توانايى تمدّنيِ خويش نشود:
(ألم يروا كم أهلكنا مِن قبلهم من قرنٍ مكنّاهم فى الارض ما لَم نمكّن لكم و أرسلنا السماء عليهم مدراراً و جعلنا الأنهار تجرى مِن تحتهم فاهلكناهم بذنوبهم و أنشأنا مِن بَعدهم قرناً آخرين.)65
آيا نمى بينيد چه بسيار مردمانى كه ما پيش از آنان گروه گروه هلاك كرديم آن چنان كسانى كه آنان را در زمين جاى و توان داديم كه هرگز مانند آن به شما نداديم و آسمان را برايشان فرو گشاديم كه باران بهنگام باريد و جويهاى آب براى آنان بساختيم كه از زير درختان آنان جارى بود. پس از آن آنان را به گناهشان هلاك كرديم و از پس ايشان گروه ديگر در گرفتيم.
براى آن كه وجه دينيِ تمدّن در تمدّنى كه گفته شد دين داعيه دار آن است بهتر روشن شود لازم است معنى و برداشت مورد نظر خود را از تمدّن دينى بيان كنيم. تا كنون كم تر درباره حدّ و مرز يا در حقيقتِ فصل منطقى تمدّن دينى سخن رفته است. به همين سبب كسان بنا به گونه نگاه و اندازه درك خويش از دين يا تمدّن و از پى آن از تمدّن دينى دريافتها و برداشتهاى گوناگون دارند. به طور كلى مى توان دريافتهاى رايج از تمدّن دينى را در دو تعريف ارائه كرد:

[رایکا]

1. در ساده ترين دريافت تمدّن دينى آن نوع از تمدّنى است كه نشانه هايى از دين و مناسك دين و شخصيتهاى دينى در آن ديده مى شود.
2. در برداشت ديگر آنچه يك تمدّن يا عنصر تمدّنى را در خور و شايسته ويژگى دينى مى كند معنى و مفهوم نهفته در آن است. در اين برداشت و دريافت آنچه اهميت دارد آن است كه اجزاى تشكيل دهنده تمدّن تا چه اندازه از تفكر دينى برخوردار باشد و سمت و سوى آن چه مقدار با اصول وارزشها وهدايتها و ايده هاى انسانى دين هماهنگى داشته باشد.
اگر دريافت دوم از تمدّن دينى را بپذيريم شرط اساسى براى تمدّن دينى اين است كه در جاى جاى آن نمادها و ظواهر دين ديده شود بلكه بايد با روح و گوهر دين و با معنويت حريّت عدالت و حقوق انسانى هم سويى داشته باشد. با اين دريافت اگر بشر آجر و آهن و شيشه هم بسازد اثر آفرينش گرى و برازندگى خليفة الهى خود را آشكار كرده است. وقتى انسان براى آبادانى و سازندگى و رهايى از خستگى و ملال و دستيابى به شيوه هاى بهتر زندگى و بهبود معيشت به عقل و انديشه و اراده آزادانه خود متوسل مى شود اين بدان معنى نيست كه مى خواهد به جاى دين و خدا به ديگرى متوسل شود بلكه به عكس او آماده اداى تكليف خود مى شود تكليفى كه از ديدگاه دينى در برابر خدا بر عهده اوست:
(هو أنشأكم من الارض و استعمركم فيها.)66
همان است كه شما را از خاك زمين آفريد و زمين را استعمارگاه شما قرار داد.
جريان بى رنگ و سيال زندگى آدمى آن گاه كه در بسترهاى ارزشى و انسانى: مهرورزى به همنوع مفيد بودن يك يك افراد جامعه به حال هم جارى شود و حتى كار روى طبيعت براى اعتلاى انسان باشد تمدّن معنوى و انسانى پا مى گيرد و درونمايه تمدّن معنوى مى شود. و اين يعنى همان تمدّن دينى

[رایکا]

در اين برداشتِ از تمدّن دينى زمين از آسمان جدا نيست بلكه زمين جامه آسمانى مى پوشد به گونه اى كه كار و تلاش بر روى طبيعت عنوان وظيفه دينى و مفهوم عبادى پيدا مى كند.
پيامبر اكرم(ص) فرمود:
(جُعلت لِى الأرض مسجداً.)67
براى من سراسر زمين مسجد است.
اين آموزه دينى نگاه عاشقانه شوق انگيز و از روى علاقه انسان را به آسمان از او نمى گيرد بلكه مفهوم درستِ آسمان را دراختيار او مى نهد و رفتار وحركتهاى هدف مند انسان را در اين جهان دينى و نمودى ازخلافت الهى او در صحنه هستى مى شمارد. و چون اين تلاشها و پويشها بر پايه انگيزه هايى است كه از آگاهى انسانِ ديندار به جايگاه پاسخ گويى خويش و از احساس وظيفه دينى وانسانى او سرچشمه مى گيرد اين پايندانى وجود دارد كه نيروى سازندگى به نيروى آزمندى دگر نشود و از كوششها گذشتها و هموار كردن شجاعانه محروميتها بر خويش به خاطر پيشرفت و خوشبختى جامعه سرباز نزند.
در فضاى تمدّن دينى دغدغه زندگى چهره مثبت پيدا مى كند و چونان ابزارى مى شود كه انسان در سايه تلاشها و نيكوييهايش هستى و بودنِ راستين خود را باز مى يابد ونيز مى داند كه پاسخ مثبت دادن به تلاشهاى سازنده درحقيقت ارج و عزت خويش است بر روى زمين. با اين ترتيب هرتلاش و كوششى از بشر صورت گيرد كه در دايره بينشى منسجم از واقعيتِ انسان و جهان قرار گيرد دينى است و تمدّنى كه در اين شعاع گسترده پديد مى آيد دينى انگاشته مى شود

[رایکا]

ساز و كار دين براى تمدّن
در دو بخش پيشين از نسبت مفهومى و پيوند تاريخى دين و تمدّن ياد شد. اكنون به شرح پاره اى از پايه ها و اركان تمدّن مى پردازيم كه دين در پيدايش و بنيان آنها نقش مهم و كارساز داشته است.
در پژوهشهاى تمدّن شناسى از سببها و عاملهاى پيدايى تمدّن نام برده شده است كه عبارتند از: جامعه قانون خانواده اخلاق و آداب امنيت حكومت صناعت بازرگانى دانش هنر ادبيات 68 مهاجرت.69
دين بى آن كه در هدف و ذات خود برنامه اى براى تمدّن سازى داشته باشد و آموزش آن در دستور كارش باشد در درازاى تاريخ به گونه عرضى براى شكل گيرى تمدّن دست انسان را گرفته و خدمات بسيارى به انسان و جامعه انسانى كرده است تا اركان بسترها و زمينه هاى تمدّن براى بشر فراهم آيد كه به بخشى از آنها در اين جا اشاره مى كنيم:

[رایکا]

1. جامعه سازى
تشكيل اجتماع و جامعه سنگ زيرين و بستر اصلى پيدايش تمدّن است. تا اجتماع فراهم نباشد و شكل نگيرد و كاخ آن برافراشته نگردد هيچ عنصر تمدّنى پديد نمى آيد.
ييونگ ـ 1961 ـ 1875ـ روح اجتماعى مذهب را يكى از مشتركات اديان مى داند.
دوركيم معتقد است: فرق جادو و مذهب در اين است كه جادو به طرف (فرديت) و مذهب به طرف (جمعيت) رو مى كند.
دكتر شريعتى مى نويسد:
(جامعه شناس و تاريخ جامعه شناسى به يك نتيجه مى رسند و آن اجتماعى بودن روح مذهب است. حتى مذاهب عرفانى و آخرت گرا مذاهبى اجتماعى و امّت ساز و جامعه سازند.)70
پژوهشگران تاريخ جملگى بر اين نظرند كه اجتماع بشرى بر اثر عقايد مذهبى پديد آمده است:
(از تحقيق در قديمى ترين عقايد پيشينيان بر ما مسلّم شد كه مذهب ايشان در بدو امر مبتنى بر پرستش نياكان بوده و ايجاد خانواده و وضع قوانين اوّليه نتيجه همين مذهب بوده است.)71
براى نمونه مى توان به كنت و. فلنرى ـ Kent.v. Flanneryو رابرت درنان ـ Robert Drennanـ اشاره كرد كه از عنصر دين در تشكيل جامعه هاى نخستين سخن گفته اند:
( دين و آداب و شعاير براى تشكل نخستين مجموعه جوامع پيش از كريستف كلمب نظير تمدّن اولمك ـ Olmec ـ در مكزيك نقش حياتى داشته است.)72

[رایکا]

در فرايند جامعه سازى هر اندازه عقايد و نمادهاى دينى گستره بيش ترى يافته به همان نسبت اجتماعهاى بشرى گسترش پيدا كرده است. وقتى اديان الهى در ميان بشر ظهور كرد زمينه براى پايه گذارى و تأسيس اجتماعهاى بزرگ و يك پارچه پديد آمد. زيرا گروههاى انسانى خود را در سيطره يك روح و هدف مشترك كه وحى به آنان مى آموخت احساس مى كردند و از يك قانون و رهبرى يگانه پيروى مى كردند. هر پيامبرى بر پايه قانونهاى وحى امتى قانونمند سامان مى داد. در اين ميان شمارى از پيامبران الهى مانند حضرت داود و سليمان توفيق يافتند در بخش بزرگى از زمين حكومت واحد بر پا كنند و مردمان بسيارى را در قلمرو يك دولت بزرگ گرد آوردند.
در مباحث دين پژوهى و باستان شناسى بسيارند كسانى كه بر اين باورند پيدايى دولتها و پديده شهر و شهرنشينى رهيافت آيينها و دينهاست:
(احياى توجه به نقش دين در تكامل فرهنگ منجر به پيدايش ديدگاههاى نظرى جديد حتى در باستان شناسى تمدّنهاى كاملاً تاريخى شده است. اغلب باستان شناسان كه حوزه و حدود كارشان فى المثل بين النهرين اواخر دوره ماقبل تاريخ بوده است ديگر براى تعليل تشكّل دولت فقط به آثار مربوط به آبيارى يا فشار جمعيت توجه و تأكيد نمى كنند. به مدت چند دهه محققانى كه مشرب تاريخى يا مردم شناسانه داشته اند از جمله ميرچا الياده و پاول ويتلى چنين بحث كرده اند كه مراكز مربوط به آيينها و شعاير هسته اصلى شهرهاى اوليه بوده است.)73
در روزگار ظهور اسلام مدينة النبى وقتى چهره يك شهر به خود گرفت و بعدها هسته مركزى جامعه و امت بزرگ اسلام گرديد كه بيش ترين ساكنان آن به يك باور و روح مشترك؛ يعنى اسلام دل بستند و به بركت دين پراكندگيهاى فكرى اخلاقى و سياسى به هم كيشى و برادرى و نوع دوستى تغيير يافت. سپسها نيز مسلمانان شهرهاى بسيارى را در سرزمينهاى گشوده شده بنا نهادند. پاره اى از قرارگاههاى نظامى به شهرهاى بزرگى تبديل شد.

[رایکا]

شهرهاى رمله ـ رام الله ـ جابيه و دابق در سرزمين شام از اين شمار است. قاهره يكى از همين شهرهاست كه نخست به نام فسطاط ـ محل چادر نظاميان ـ خوانده مى شد. در زمان عمر شهرهايى چونان قيروان در تونس كوفه در امتداد فرات و بصره در كنار شط العرب ساخته شد. شهر واسط در زمان امويان در كنار يكى از شاخه هاى دجله بنا گرديد. شيراز در ايران نيز در ابتدا قرارگاه نظامى مسلمانان بود. بصره و كوفه كه درحوزه رودخانه دجله و فرات بنا نهاده شدند از مهم ترين مراكز تمدّن در آن روز به شمار مى رفتند. جاحظ و كندى اهل بصره بودند.74
بنيان گذارى جامعه و شهر بر اجتماع و گردهمايى انسانها مى افزود. به طور طبيعى پس از گردهم آمدن انسانهاى بسيار در يك منطقه نيازهاى جديدى پديد آمد كه برآوردن آنها به برنامه ريزى بستگى داشت و مديريت و دولت و حكومت.
نيازمنديهاى مادى رقابتها تلاشها و كوششها براى فراچنگ آوردن امور مورد نياز و بِه سامانى زندگى انسانها را به كشف و ابتكار وا مى داشت و از ديگر سوى آموزه هاى دين نيز بر خوشبختى و عزت مندى دنيايى انسان تأكيد داشتند و نتيجه كورى و بدبختى در اين دنيا را نابينايى و بدبختى بيش تر در آخرت مى دانستند.75 به اين ترتيب بشر به سوى امور و كارهايى پيش رانده شده كه تمدّن آفرين بودند و جامعه را از ركود به در مى آوردند و زمينه پيشرفت و توسعه را فراهم مى ساختند.

[رایکا]

2. پايه گذارى قانون
قانون از اركان مهم و بنيادين تمدّن به شمار است.76
از وقتى انسان زندگى اجتماعى را آغاز كرد نيازمند قانون شد؛ زيرا انسان براى دستيابى به حق خويش بسيار پيش مى آمد كه دچار كشمكشها و گرفتاريهايى مى شد. و چه بسا با تلاش گسترده و برخوردهاى خشن و نزاعها افزون بر آن كه به حق خود دست نمى يافت حقهايى نيز پايمال مى شد. از اين روى به نظم و قانون روى آورد و به آن گردن نهاد. و قانون به عنوان نخستين پديده و عنصر اجتماعى و مدنى جاى خود را در جامعه انسانى باز كرد.
در جامعه هاى نخستين به قانونهاى كمى نياز بود؛ اما با گسترش پيوندهاى انسانى و زندگى اجتماعى گستره و شمار قانونها افزايش يافت. اجتماع و زندگى هر چه به سوى تمدّن پيش آمد به قانونهاى كامل تر و فراگيرتر نياز افتاد.
اديان الهى از سپيده دم زمان براى سامان دادن زندگى بشر قانون آوردند.
پيامبران الهى تمام رسالت خود را در اين مى ديدند كه مردمان را در زندگى و جامعه به پيروى از قانونهاى الهى دعوت كنند. جامعه اى قانون مند و يك پارچه به وجود آورند. در آن مرحله از زندگى بشر كه طاغوتها و حاكمان بزرگ توانستند ظهور پيدا كنند و اجتماع انسانها را از جاده عدل و قانون خارج سازند اين پيامبران و پيروان آنان بودند كه به مبارزه با بى قانونى بر مى خاستند و براى پياده كردن و اجراى قانون در جامعه از هيچ كوششى دريغ نمى ورزيدند.
به سازوارى پيشرفت و همراه با زندگيِ رو به تمدّن بشر اديان الهى كامل تر شد و شريعتها با قانونهاى اجتماعى و اخلاقى و قاعده هاى حقوقى پيشرفته ترى ظاهر شدند. تا آن كه قانونهاى گسترده اسلام در ساحتهاى زندگى دينى بشر فرو فرستاده شد.

[رایکا]

3. پايه گذارى دانش
از روزى كه بشر استعداد فكرى خود را براى فهم و كشف اسرار طبيعت به كار گرفت و به ساختن ابزار و فراگيرى فنون براى بهبود بخشيدن به زندگى خود دست زد بذر تمدّن كاشته شد. پس از پيمودن راهى دراز كم كم به دانستنيها و دانشهايى دست يافت و تمدّن خود را بر آنها بنيان نهاد. در مسير دستيابى انسان به تمدّن وحى و دين پاره اى دانشهاى مورد نياز را در اختيار بشر گذاشته است. شمارى از پيامبران الهى از راه دريافتهاى وحيانى خود دانشها و صنعتهايى را در ميان بشر بنياد گذاشته اند.
در اين باره هم تاريخ پژوهان سخن گفته اند و هم در متنهاى دينى جُستارهايى بيان شده است.
الف. ويل دورانت ريشه و سرچشمه بسيارى از دانشها و صنعتهاى تمدّن مصر و ديگر سرزمينها را از پيامبران مى داند. از جمله مى نويسد:
(ابراهيم خليل علم حساب را با خود از كلده (بين النهرين) به مصر آورده است.)77
ب. گروهى از صاحب نظران بر اين باورند كه تمام دانشها و پيشه ها را پيامبران پايه گذارى كرده اند و سپس بشر به گسترش و كمال بخشيدن آنها دست زده است.78
ج. شيخ شهاب الدين سهروردى معروف به شيخ اشراق در مقدمه كتاب (حكمة الاشراق) دانش و حكمت در سرزمين پارس را كه به دانايان آن سرزمين بمانند جا ماسف و فرشاد شور و بوذرجمهر منسوب است از آموزه هاى انبياى الهى دانسته است:
(عالم وجود هيچ گاه از دانش حكمت و دانايى كه نمودار و قائم به آن بود و حجت و بيّنات خداى به نزد او باشد تهى نباشد و وى همان خليفه و جانشين خداى بزرگ بود بر روى زمين.)79
د. فيلسوفان اسلامى بر اين باورند كه انديشه هاى حكمى و فلسفى در تاريخ بشر به دست پيامبران الهى پايه گذارى شده است. براى نمونه: حكماى اشراقى نظريه مُثُل افلاطونى و نتيجه معرفت شناختيِ آن را كه دانش و ادراك فرايند يادآورى است از يافته هاى فرابشرى مى دانند.80