✿✿✿ معاشرت اجتماعی از نظر دین اسلام ✿✿✿

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

معاشرت با خویشاوندان


اسلام در تعالیم اخلاقی اجتماعی خود، عاطفۀ خویشی را ارج نهاده و مردم را به صله و احسان در حق منسوبین و خویشاوندان نزدیک، تشویق فرموده است تا زندگی در صحنۀ اجتماع، شیرین‌تر و گواراتر باشد.
حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید:
«صِلَهُ الرّحِمِ تُوجِبُ المَحَبَّة»؛ «پیوند با خویشاوندان محبت می‌آورد.»
خویشاوندان، ارتباط خونی با هم دارند. شاخ و برگ‌های یک درختند و گل‌های یک بوستان. پس ارتباطشان هم طبیعی است و قطع رابطه و رفت و آمد میان اقوام، عارضه ای ثانوی و یک بیماری اجتماعی و در آفت خانوادگی به حساب می‌آید و اگر بی دلیل باشد زشت و نارواست.
سفارش اکید دین، بر این است که حتی با آنان که با شما بریده و قطع رابطه کرده‌اند، صله رحم و تجدید رابطه کنید. محدودۀ این پیوند نیز گسترده است و هر بهانه را از دست انسان می‌گیرد.
امام صادق (علیه السلام) :
«صِل رَحَمِکَ وَ لَو بِشَربَةٍ مِن ماءٍ»؛ «صله رحم کنید هرچند در حدّ خوردن جرعۀ آبی باشد.»
و در حدیث معروف دیگری آمده است:
«صِلُوا أرحامَکُم وَ لَو بالسّلام»؛ «هرچند با سلام گفتن، با خویشاوندان پیوند برقرار کنید.»
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
«ما چیزی را جز» صله رحم سراغ نداریم که عمر را زیاد کند، تا آنجا که گاهی تا زمان مرگ یک نفر، سه سال مانده است، ولی او اهل صلۀ رحم می‌شود، آنگاه خداوند، سی سال بر عمرش می‌افزاید و سی و سه سال دیگر زنده می‌ماند؛ و گاهی اجل کسی سی و سه سال است، به خاطر قطع رحم و گسستن رابطه های خویشاوندی، کاهش می‌یابد و اجلش؟ سال فرا می‌رسد.
یکی از شیعیان از امام صادق (علیه السلام) می‌پرسد:
برخی خویشاوندانم خطّ و تفکّر دیگری دارند، غیر از فکر و مرامی که من دارم. آیا آنان بر من حقی دارند؟ حضرت فرمود:
آری، حق قرابت و خویشاوندی را چیزی قطع نمی‌کند. اگر با تو همفکر و هم عقیده باشند، دو حق بر تو دارند:
یکی حق خویشاوندی و دوم حق اسلام و مسلمانی.
بنابراین حتی اگر بستگان، از نظر عقیدتی با ما متفاوتند، و مایه آزار انسان را فراهم می‌کنند، باز حقّ گسستن پیوند را نداریم.
صعصة بن صوحان یکی از یاران علی (علیه السلام) می‌گوید:
بیمار شده بودم امیرالمؤمنین ع به عیادتم آمد و فرمود:
نگاه کن! یک وقت این عیادت کردن مرا به رخ قوم و خویش خود نکشی و به آنان فخر نفروشی. اگر قوم و خویش تو گرفتار بودند خود را بی تفاوت نشان مده زیرا هیچ کس از خویشاوندانش بی نیاز نیست و ممکن است روزی به آنان محتاج شود و اگر تو دست از کمک و یاری آن‌ها بکشی فقط یک دست از ایشان دریغ داشته ای و در عوض چندین دست از کمک به تو عقب کشیده می‌شود. پس اگر خویشاوندانت را بر خیر و دوستی دیدی یاریشان کن و اگر زندگی نادرستی داشتند بی تفاوت مباش و آنان را به حال خود وامگذار بلکه سعی کن بر اساس اطاعت خدا، با خویشاوندانت همدم باشی زیرا شما تا زمانی که بر پایۀ اطاعت از فرمان‌های الهی با یکدیگر همکاری و همیاری می‌کنید و از نافرمانی خدا جلوگیری می نمایید در زندگانی خود، خوشبخت خواهید بود.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

معاشرت با همسایه


در متون دینی چیزی به نام «حسن الجواری» یا «تعهدالجیران» و ... دیده می‌شود، یعنی رسیدگی و سرکشی به همسایگان و داشتن رفتاری نیک با آنان و هم آزار نرساندن به همسایه و صبوری و تحمل نسبت به آنچه از ناملایمات، از آن ناحیه سر می‎زند.
همچنان که خود شما نیز از همسایه‌تان توقع دارید سازگاری نشان دهند و با اندک چیزی عصبانی نشوند و پرخاش نکنند، خودتان نیز در معرض همین خواسته و انتظار از سوی همسایگانید.
هرچه روحیه دینی و اخوّت اسلامی میان افراد جامعه حاکم باشد، به همان اندازه رابطه‌ها نزدیک‌تر و صمیمی‌تر و فاصله‌ها کمتر و کمتر می‌شود و دو همسایه بازوی یکدیگر می‌شوند و در غم و شادی و راحت و رنج، شریک هم می‌گردند.
اما اینکه همسایه کیست می‌توان گفت منظور از آن کسی است که از نظر محل سکنی یا شغل، مرز زندگی در جوار آدمی قرار دارند و مسلمان به حکم مسلمانی وظیفه مند است که روابط خویش را با آنان بر اساس تفاهم، صلح و صفا، گذشت و احسان و در کل حسن جوار قرار دهد. اینکه حریم همسایه تا چند اندازه است، روایاتی از امام علی (علیه السلام) نقل شده که آن را بیان فرموده است که:
«حَریمُ المَسجِد اَربَعُونَ ِذراعاً و الجِوار أرَبَعُونَ جَوانِبها»
؛ «حریم مسجد چهل ذراع است و حریم همسایه چهل خانه از چهار طرف»
ارزش همسایه خوب در زندگی اجتماعی چیزی نیست که بتوان از آن غفلت کرد و در حقیقت همسایۀ هر خانواده‎ای از نزدیک‌ترین خویشاوندان هم برای ایشان نزدیک‌تر است؛ زیرا همسایه در تمام ساعات روز و شب در کنار انسان است و در همۀ امور جاری زندگی، شریک غم و شادی اوست. امام علی (علیه السلام) می‌فرماید:
«سَل عَنِ الرَّفیقِ قَبلَ الطریقِ وَ عَنِ الجارِ قَبل الدّار»؛
«پیش از سفر از هم‌سفر بپرس و پیش از خانه، از همسایه»
همسایۀ خوب داشتن، نعمتی ارزشمند است و همسایۀ خوب بودن محبت آور و رفیق ساز است. همیشه دل‌ها متوجه جایی می‌شود که دوستی و نیکی از آنجا بجوشد و بتراود. هر جا که شهدِ خیر باشد، افراد هم گرد می‎آیند و افراد و جامعه، دلگرم شده، محیط هم آباد می‌گردد.
حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید:
«مَن حَسُنَ جِوارُهُ کَثُرَ جِیرانُه» آنکه همسایگی‌اش نیکو باشد، همسایگانش روز افزون می‌شوند.
در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) آمده است:
«حُسنُ الجَوارِ یَعمُرُ الدّارَ وَ یَزیدُ فِی الأعمارِ»؛
«خوش همسایگی هم آبادی‌ها را آبادان می‌سازد و هم عمرها را می‎افزاید.»

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

معاشرت با دوستان


آدمی در تمام مراحل زندگی نیازمند به دوست و بازوی است که او را دستگیر بوده و با همکاری یکدیگر مسیر زندگی را طی کنند.
علی (علیه السلام) فرمود:
«آن کس که فاقد دوست شود همانند کسی است که مهم‌ترین اعضای خود را از دست داده است.»
با قاطعیت می‌توان گفت که دوستی و رفاقت نمک هرگونه رابطۀ عاطفی است که ممکن است میان انسان‌ها به وجود آید، زیرا چه بسیار دیده شده که میان دو برادر، خواهر، زن و شوهر و حتی پدر و فرزند و مادر و فرزند و امثال آن، شدیدترین نوع خصومت و دشمنی پدیدار گردیده با اینکه رابطۀ پدر فرزندی، مادر فرزندی، برادری و خواهری و زن و شوهری، همچنان به قوّت خود باقی است.
پس معلوم می‌شود که این‌گونه رابطۀ خویشی و قرابت و نسبی منهای دوستی، مفید فایده ای نیست. از حکیمی پرسیدند:
برادرت را بیشتر دوست می‌داری یا رفیق و دوستت را؟ پاسخ داد: من، برادرم را هنگامی دوست می‌دارم که علاوه بر رابطۀ برادری و قرابت نسبی، رفاقت و دوستی هم میان ما حکم فرما باشد.
این جاست که ارزش این همه آثار و احادیث اسلامی دربارۀ دوست، مراتب دوستی و انواع دوستان روشن می‌شود.
امام علی (علیه السلام) می‌فرماید:
«أعجَزَ الناسِ مَن عَجَزَ عَن اکتسابِ الإخوان و اعجزُ مِنهُ مَن ضَیَّعَ مَن ظَفَرَ بِهِ مِنهُم» ؛
«ناتوان‌ترین مردم کسی است که از دوست یابی ناتوان باشد نادان‌تر از او کسی است که دوستانِ یافته را از دست بدهد و قدرت حفظ آن‌ها را نداشته باشد.»
بنابراین دوست یافتن، دوست نگه داشتن و هم دوستی‌های تعطیل شده و به هم خورده را دوباره پیوند زدن هنر است که از هر کسی ساخته نیست.دوستان هر کس اساس قضاوت دیگران نسبت به شخصیت او خواهند بود بعلاوه تأثیرپذیری انسان از دوستان، در سنین مختلف، چه کودکی، چه جوانی و چه حتی میان سالی، بسیار است. از این رو دقت در گزینش دوست موافق و هماهنگ با افکار و عقاید و اخلاق آدمی به سلامت رفتاری اخلاقی انسان یاری می‌رساند.
حضرت علی (علیه السلام) فرمودند:
«اَلصاحِبُ کالرُّقعَةِ فاتَّخِذهُ مشاکِلاً» ؛ «دوست، همچون وصلۀ جامه است پس آن را هم‎شکل و همسان با خودت برگزین.»
دوست و رفیق خوب حقوقی دارد که باید مراعات شود:
1.نام رفیق و خانوادۀ او را سؤال کن
2.عذر او را در مورد کاری که انجام داده است، بپذیر و اگر نتوانست عذر بیاورد، خودت برای او عذری دست و پا کن.
3.در دوستی با او، صداقت و یکرنگی را حفظ کن
4. در غیابش آبروی او را حفظ کن و از او بد نگو
5.به او سوء ظن نداشته باش و کارها و گفتارهای او را بر بهترین وجه حمل کن و هرگز بر بدی حمل نکن
6. به دوست خود دروغ نگو
7. خیانت نکن
8. او را متهم نکن
9. بر او منت مگذار
10. لغزش او را محرمانه به او تذکر ده.
البته باید این نکته را فراموش ننمود که اگر کسی می‌خواهد بابِ دوستی با کسی باز نماید باید برای رضای خدا و جلب خشنودی او انجام گیرد؛ در این صورت است که به مقاصد صحیح دیگرش نیز نائل خواهد آمد.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

نتیجه


اثرگذاری واثر پذیری درپرتو حیاتی اجتماعی ودرمعاشرتی صحیح وآگاهانه صورت می گیرد که سعادت دنیا وآخرت را در پی خواهد داشت کسانی که قائل به انزوا طلبی اند هیچ گاه نمی توانند بسیاری از مسائل روزمره خویش را انجام دهند و دچار مشکلات فراوانی خواهند بود درحالیکه ارتباط ومعاشرت با افراد حالتی آرامش بخش برای آدمی ایجاد می سازد که هیچ گاه در تنهای چنین اتفاقی رخ نخواهد داد.