نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

5. حدثنا الربيع، قال حدثنا أبوالربيع السمان، قال: حدثنى عبيداللَّه بن ابي‏يزيد، عن أبيه، عن اُمّ أيوب إنها سمعت النبي(ص) يقول: نزل القرآن على سبعة احرف ...؛(51)

ام ايوب مى‏گويد: شنيدم پيامبر مى‏فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده‏است.
روايت مذكور به جهت ابوالربيع السمان (اشعث بن سعيد البصرى) ضعيف شمرده شده است. به‏گفته ذهبى حديث او مضطرب است و متن و سند را مختلف نقل‏مى‏نمايد. نسائى مى‏گويد: <حديث او نوشته نمى‏شود؛ يعنى اعتبارى ندارد». دارقطنى و ابن معين او را متروك الحديث و ضعيف خوانده‏اند. هشيم مى‏نويسد: اودروغگوست. بخارى مى‏گويد: <اشعث بن سعيد نزد اهل حديث حافظ نيست».(52)
6. حدثنا يونس، أخبرنا سفيان، عن عمروبن دينار، قال: قالَ النبيُّ(ص): أُنزل القرآنُ على سبعةِ أحرفٍ كلُّها شافٍ كافٍ.(53)
حديث مذكور مرسل است. زيرا عمرو بن دينار كه از تابعين بود، اين حديث را از پيامبر(ص) نقل مى‏نمايد.

7. حدثنى يعقوب بن إبراهيم، قال: حدثنا ابن علية، قال: حدثنا أيوب، عن محمد، قال: نبئت أن جبريلَ و ميكائيلَ أتيا النّبي(ص) فقالَ لَه جبريلُ: إقرءِ القرآنَ على حرفينِ. فقال لَه ميكائيلُ: أستزده. فقال: إقرء القرآن على ثلاثةِ أحرف. فقال له ميكائيل: أستزده. قال: حتّى بَلَغَ سبعةَ أحرُفٍ....(54)
حديث مذكور نيز برخوردار از ارسال است. زيرا محمد (ابن سيرين) تابعى است و ابن مسعود را درك نكرده است.
8. حدثنى حرملة بن يحيى، أخبرنا ابن وهب، أخبرنى يونس، عن ابن‏شهاب، حدثنى عبيداللَّه بن عبداللَّه بن عتبة، أن ابن عباس حدثه: إنّ رسولَ اللَّه(ص) قال: أقرأنى على‏ حرفٍ فراجَعتُه فلَمْ أزل أستزيده فَيزِيدنى حتى انتهى إلى سبعةِ أحرُفٍ.(55)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

در روايت مذكور، حرملة بن يحيى،در سلسله راويان قرار گرفته است كه تضعيف شده است. به عقيده ذهبى، روايت او قابل احتجاج نيست.
ابن عدى مى‏گويد: <از محمد فرهادانى درخواست نمودم كه براى من از حرمله چيزى بنويسيد. در پاسخ گفت: او ضعيف است»(56). ابن جوزى نيز او را از ضعفا شمرده است.(57)
از مجموع بررسى‏هايى كه در سند روايت سبعة أحرف شد، روشن مى‏گردد كه روايت سبعة احرف، از نظر سند، داراى ضعف مى‏باشد و راويانى به نقل آن پرداخته‏اند كه در كتب رجال اهل سنت، تضعيف شده‏اند. برخى از علماى اهل سنت كه به سند حديث سبعة احرف، توجه نموده‏اند، آن را روايتى قوى ندانسته‏اند. ديگر علماى اهل سنت هم كه به جهت توهم تواتر روايت سبعة احرف، سند آن را مورد مداقّه قرار نداده‏اند، اگر در سند حديث دقت نمايند، ضعف سند براى آنها روشن مى‏شود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

تناقض در محتواى حديث سبعة احرف

حديث سبعة احرف از جهت معنا و محتوا يك‏سو و در يك جهت نيست. در مقايسه متن هر كدام با ديگرى مى‏توان دريافت كه متن هر كدام با ديگرى داراى تفاوت‏هايى است و هر كدام موضوع خاصى را بيان مى‏دارد. برخى از آنها درباره بطن و محتواى آيات است؛ يعنى قرآن داراى هفت بطن و هفت معنا مى‏باشد. برخى بدين معناست كه قرآن بر لهجه‏هاى متفاوت نازل شده است. برخى در مورد لغات فصيحه يا در مورد قراآت متفاوتى است كه براى تسهيل امت پيامبر(ص) نازل شده است. در برخى از آنها سخن از ابواب سبعه و يا در مورد جايگزينى كلمات مترادف در جاى يكديگر مى‏باشد. پاره‏اى نيز در مورد هفت وجه در پايان آيات است؛ يعنى مى‏توان ختم آيه را بر هفت وجه ترسيم نمود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مشخص نيست كه آيا واقعاً حديث سبعة احرف، اساساً مربوط به لفظ است يا معنا، و اگر مربوط به معناست، آيا براى هر آيه هفت معنا قابل ترسيم است؟ يا براى برخى از آيات چنين خواهد بود؟ اگر مربوط به لفظ است، آيا مربوط به تمامى الفاظ است؟ يا به الفاظ آخر كلمه اختصاص دارد؟ و اگر مربوط به تمامى الفاظ است، آيا بر اساس لغات است يا لهجه‏ها؟ آيا اگر بر اساس لغات يا لهجه‏هاست، كدام لغت و كدام لهجه مورد نظر بوده است و آيا الفاظ هر آيه را مى‏توان بر هفت لغت يا هفت لهجه خواند؟ اگر منحصر به موارد خاصى است، آن موارد خاص كدام است؟ لذا روايت احرف سبعه در صورت ثبوت تواتر آن و برخوردارى از صحت سند -كه محل ترديد بود- سرشار از تناقض‏هاى محتوايى است. لذا در معناى روايت بيش از 35 قول از اهل سنت نقل شده و معركه آرا گشته است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

آيا مى‏تواند همه اين اقوال، مورد نظر روايت سبعة احرف باشد؟ آيا جمع اين اقوال امكان دارد؟ آيا تضاد و تناقض در بين اين اقوال چگونه قابل توجيه است؟ به‏اختصار مى‏توان با مطالعه مجدّد در تمامى روايات سبعة احرف، محورهاى مختلف ذيل را در معناى روايت مشاهده نمود:
َّ 1 . هفت بطن و معنا در قرآن؛
2 . هفت قرائت (لهجه‏ها و لغات)؛
3 . جواز تبديل كلمات به يكديگر؛
4 . ابواب سبعه.

1 . هفت بطن و معنا در قرآن

موضوع برخى از احاديث سبعة احرف، بطن و معناى آيات قرآن است؛ بدين‏معنا كه قرآن از هفت معنا و بطن برخوردار است. به مواردى از آنها اشاره مى‏شود:

الف) عن عبداللَّه بن مسعود، قال: قال رسول‏اللَّه(ص): أنزلَ القرآنُ على‏ سبعةِ أحرفٍ لكلِّ حرفٍ منها ظهرٌ و بطنٌ و لِكُلّ حرفٍ حدٌّ و لكلِّ حدٍّ مطلعٌ؛(58)

... پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف، نازل شده است. براى هر حرفى ازآنها ظاهرى است و باطنى و براى هر حرفى حدى و هر حدى را مطلعى‏است.

ب) عن أبي‏هريرة: إن رسول‏اللَّه(ص) قال: أنزل القرآنُ على سبعةِ أحرفٍ، فالمِراءُ فِى القرآنِ كفرٌ ثلاثَ مرّاتٍ. فماعرفتم به منه فاعمَلوا به، فما جهلتُم منه فرُدُّوه إلى عالِمِه؛(59)

پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده است و سه مرتبه فرمودند، ترديد در آن كفر است. هر آنچه از آن را دانستيد بر آن عمل نماييد و بر هر مقدار از معناى آن آگاه نشديد، از عالمش بپرسيد.
ج) عن بسر بن سعيد، أن أبا جهيم الأنصارى أخبره: أن رجلين اختلفا فى آية من القرآن، فقال: هذا تلقيتها مِن رسول‏اللَّه(ص) و قال الآخر: تلقيتها من رسول‏اللَّه(ص). فسَألا رسول‏اللَّه(ص) عنها، فقال رسولُ‏اللَّه(ص): إن القرآنَ أنزلَ على‏ سبعةِ أحرُفٍ فلاتُمارُوا فِى القرآنِ، فإنّ المِراءَ فيه كفرٌ؛(60)
دو نفر در آيه‏اى از آيات قرآن، اختلاف نمودند و هر كدام مى‏گفت من از پيامبر چنين دريافت نموده‏ام. هر دو نزد پيامبر(ص) رفتند و از حضرت در مورد اختلافى كه داشتند، سؤال نمودند. پيامبر(ص) فرمود: قرآن بر هفت‏حرف نازل شده است. لذا در مورد قرآن با يكديگر جدال ننماييد؛ زيرا مِراء در قرآن كفر است.
روايات مذكور و مشابه آن دلالت دارد بر اين كه حديث سبعة احرف مربوط به معنا و محتواى قرآن است، نه الفاظ آن. بعيد نيست كه سخن پيامبر نخست به همين شكل بوده است و اگر چنين است، چطور با درخواست پيامبر(ص) مبنى بر تسهيل و توسعه بر امت خويش در الفاظ، سازگارى دارد؟زيرا در برخى از روايات بر تسهيل در الفاظ، تصريح شده است.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

2 . هفت قرائت (لهجه‏ها و لغات)

برخى از روايات سبعة احرف، به مجاز شمردن قراآت سبعه باز مى‏گردد؛ بدين‏معنا كه پيامبر(ص) براى تسهيل و توسعه بر امت خويش هفت قرائت را اجازه داده است. در مواردى از آنها، منظور لهجه‏ها و در مواردى، لغات مورد نظر بوده است و مهم‏ترين روايت اين بخش حديث مربوط به اختلاف عمر و هشام بن حكيم است كه در قرائت آيه‏اى از سوره فرقان اختلاف داشتند. اما آيا اختلاف آنها در لهجه يا لغت بوده است؟ يا اين كه آنها از قريش بودند و اختلافى در آن دو نداشتند؟ و اگر هفت حرف، با هدف تسهيل بر لهجه و لغات بوده است، چرا به لغات و لهجه‏هاى سبعه محدود شده است؟ و اگر هدف تسهيل بوده، چرا مصحف عثمان بر يك حرف (لغت يالهجه واحد) تنظيم شد؟ واگر لغت و يا لهجه خاصى منظور بوده است، آيا هر كلمه‏اى را مى‏توان بر هفت لهجه و هفت لغت خواند يا اختلاف لهجه و لغات در برخى از كلمات، رواج دارد، نه در تمامى كلمات قرآن؟ اگر منظور از هفت حرف، لغات سبعه است، چگونه با روايتى كه از عمر و عثمان وارده شده است -قرآن بر لغت قريش نازل شد- سازگار است؟ مانند سخن كعب انصارى كه مى‏گويد:

عمر به ابن مسعود نوشت كه قرآن به لسان قريش نازل شده است و شما مردم را بر لغت قريش اقرا نما، نه بر لغت هذيل....(61)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

بخارى نيز در باب نزول قرآن به لسان قريش مى‏گويد:
ابو اليمان حديث كرد ما را كه ... عثمان، زيد بن ثابت و سعيد عاص و عبداللَّه بن زبير و عبدالرحمن بن حارث بن هشام را امر نمود كه مصاحف را نسخه بردارى نمايند و براى آنان گفت: هنگامى كه شما با زيد بن ثابت در عربيت قرآن، دچار اختلاف شديد، آن را به زبان قريش بنويسيد. زيرا قرآن بر زبان آنان نازل شده است. آنان نيز چنين كردند.(62)
اگر هدف از لغات، تسهيل بر امت پيامبر(ص) بود، چرا به عدد سبعه محدود شده است؟ آيا نمى‏بايد منحصر به حدى نباشد؟ هم‏چنان كه در روايت از ابن عباس آمده است:
ان النبي(ص) كان يقرئ الناس بلغة واحدة فاشتد ذلك عليهم، فنزل جبريل فقال: يا محمّد، اقرئ كل قوم بلغتهم؛(63)
پيامبر(ص) مردم را به لغت واحدى اقرا مى‏نمود. اين وضعيت بر امت محمد(ص) سخت آمد. جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمد، مردم را بر لغت خودشان اقرا نما.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

شمارى از روايات هفت قرائت بدين قرار است:
الف) ابن شهاب، قال أخبرنى عروة بن الزبير، إنّ المسور بن مخرمة و عبدالرحمن بن عبدالقارى أخبراه: أنهما سمعا عمربن الخطاب يقول: سمعت هشام بن حكيم يقرأ سورة الفرقان فى حياة رسول‏اللَّه(ص) فاستمعتُ لقراءته، فإذا هو يقرؤها على حروف كثير لم يقرئنيها رسول‏اللَّه(ص) فكدت أساوره فى الصلاة فتصبرت حتى سلّم فلما سلّم، لبّبته بردائه فقلت: من أقراك هذه السورة التى سمعتك تقرؤها؟ قال: أقرأنيها رسول‏اللَّه(ص). فقلت: كذبت، فواللَّه أن رسول‏اللَّه(ص) لهو أقرأنى هذه السورة التى سمعتك نقرؤها، فانطلقت به أقوده إلى رسول‏اللَّه(ص) فقلت: يا رسول‏اللَّه(ص) إنى سمعت هذا يقرأ سورة الفرقان على حروف لم تقرئنيها و أنت اقرأتنى سورة الفرقان! قال: فقال رسول‏اللَّه(ص): ارسله ياعمر. اقرء يا هشام، فقرأ عليه القراءة التّى سمعته يقرؤها. فقال رسول‏اللَّه(ص): هكذا انزلت. ثم قال رسول‏اللَّه(ص): اقرء يا عمر، فقرأت القراءة التى أقرأنى رسول‏اللَّه(ص). فقال رسول‏اللَّه(ص): هكذا أنزلت. ثم قال رسول‏اللَّه(ص): إن هذا القرآن انزل على سبعة أحرف فاقرؤوا ما تيسّر منها؛(64)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ابن شهاب خبرداد: مسور بن مخرمه و عبدالرحمن عبدالقارى خبر دادند كه هر دو شنيدند كه عمربن خطاب مى‏گويد: شنيدم كه هشام بن حكيم سوره فرقان را در زمان حيات پيامبر(ص) قرائت مى‏نمود. به قرائت او گوش‏دادم؛ متوجه شدم كه آن را بر حروفى مى‏خواند كه پيامبر(ص) آن را بر من تعليم ننموده است. نزديك بود كه در حال نماز با وى در آويزم. ولى منتظر شدم تا نمازش را به پايان رساند. عبايش را بر او پيچيدم و گفتم: چه كسى قرائت اين سوره را -اين چنين كه قرائت نمودى- به تو ياد داده است؟ گفت: پيامبر. گفتم: دروغ مى‏گويى؛ به خدا سوگند كه پيامبر(ص)همين سوره را كه تو خواندى، طور ديگرى بر من آموخته است. او را نزد رسول‏خدا(ص) بردم و گفتم يا رسول‏اللَّه(ص): من شنيدم كه اين مرد سوره فرقان را به وجوه متعدّدى مى‏خواند كه با قرائتى كه شما به من ياد داديد تفاوت دارد. پيامبر(ص) فرمود: عمر، رهايش كن تا بخواند. هشام! بخوان. هشام همان قرائتى را كه عمر از وى شنيده بود، دوباره خواند. پيامبر(ص)فرمود: هم‏چنين نازل شده و سپس فرمود: عمر تو بخوان و من همان طور كه حضرت به من ياد داده بود، خواندم. باز هم رسول‏خدا(ص) فرمود: اين چنين نازل شده است. سپس فرمود: قرآن بر هفت حرف نازل شده هر يك از آنها كه برايتان ميسر است، همان را بخوانيد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ب) عن أبيّ بن كعب: قال: رحت إلى المسجد فسمعت رجلاً يقرأ فقلت: من أقرأك؟ فقال: رسول‏اللّه. فانطلقت به إلى رسول‏الله فقلت: استقرئ هذا. قال: فقرأ. فقال: أحسنت. قال: فقلت: إنّك أقرأتنى كذا و كذا. فقال: و أنت قد أحسنت. قال: فقلتُ: قد أحسنت، قد أحسنت!
قال: فضرب بيده على صدرى ثم قال: اللّهمّ أذهب عن أبيّ الشكّ...ثمّ قال: إن الملكين أتيانى فقال: أحدهما: اقرأ القرآن على حرف و قال الآخر: زده. قال: فقلت: زدني. قال: اقرأه على حرفين حتى بلغ سبعة أحرف؛(65)
ابيّ بن كعب مى‏گويد: به‏سوى مسجد رفتم. شنيدم كسى قرآن مى‏خواند به او گفتم: چه كسى اين چنين به تو ياد داده است؟ گفت: پيامبر(ص). او را نزد پيامبر(ص) بردم و گفتم: بخوان او هم خواند. پيامبر(ص)هم او را تحسين نمود. گفتم: بر من چنين تعليم نمودى. پيامبر(ص) گفت: تو نيز نيكو مى‏خوانى. بر او گفتم: هر دو را تحسين نمودى! پيامبر(ص) دستش را بر سينه من گذاشت و دعا نمود كه، خدايا شك را از ابىّ برطرف‏كن ... سپس فرمود: دو ملك نزد من آمد و يكى از آنها گفت: قرآن را بر يك حرف قرائت نما و ديگرى گفت: بر آن بيفزا. پيامبر(ص) گفت: گفتم: بر آن بيفزا. گفت: بر دو حرف قرائت نما تا به هفت حرف رسيد.