یک روش شناسی پیشنهادی برای اقتصاد سیاسی اسلام

[*~* مهسا *~*]

اخیرا در مقاله ای، ادبیات مربوط به موضوع حقوق مالکیت در اسلام و رابطه آن با منازعات سیاسی جاری در جمهوری اسلامی ایران بررسی شده است. سهراب بهداد یک موضوع خیلی مهم را مطرح کرده است.(Behdad Sohrab, 1992) طبق نظر او، حتی اگر اقتصاددانان مسلمان با مقامات سیاسی یک کشور همراه باشند، بر اساس درک آنها از آموزش اسلام، موافقت با اجرای اصلاحات ارضی غیر ممکن خواهد بود، مگر این که تفکر غالب فقه اسلامی در مصوبات کشور اعتبار چنین اصلاحاتی را تأیید کند.
در این جا به دو نکته مهم توجه کنید. قبل از هر چیز، باید تأکید کرد که این موضوع نه به اصلاحات ارضی محدود می شود و نه به ایران که تفکر غالب مذهبی تشیع دارد، می توان تصدیق کرد که، اگر نگوییم نقش روحانیان سنّی مذهب هیچ است، تا حدی ضعیف است. برای مثال در فرقه سنی، این که یک شخص رسما سنی مذهب است یا نه، یا او به یک مکتب فکری خاص تعلق دارد یا نه؟ هنوز می تواند وضعیت خودش را در صورتی که بحثهای او بر منابع اسلامی شایسته بنا شده باشد، مورد منازعه قرار دهد. با این وجود، در بافت پاکستان یا سایر کشورهای اسلامی که تسنن، مذهب غالب است، در اغلب مکاتب مذهبی، دو مسأله وجود دارد. اول، سیستم آموزشی مذهبی آنها پاسخگوی مسائل اقتصادی و اجتماعی معاصر نیست. همچنین فاقد درک صحیح نهادهای اقتصادی جهان حاضر است.

[*~* مهسا *~*]

مسأله دوم که تا حدی از مسأله اول ریشه می گیرد، تبعیت محض و طرفداری از عقاید و احکام فقهی مکاتب مربوط به آنهاست. به علت وسواس آنها در پیروی از یک مکتب فکری خاص، آنها حتی از خیلی از اصول فقه چشم پوشی می کنند و در دادن آموزش مستقیم قرآن در جاهای لازم عقیم می مانند. مثال اخیر، منازعه بیع مؤجل در مورد پرداختهای معوق و رباست، که توسط بعضی محققان مذهبی مشهور، در ژورنال دو ماهنامه به وسیله دو گروه مذهبی در پاکستان چاپ شده است. جا دارد که بعضی از بحثهای قطعی و پایه ای آنها در یک یا دو متن المبسوط و الهدایه (در کتاب مشهور فقه حنفی) که تنها کاربرد غیر مستقیم برای موضوع بیع مؤجل دارند، را ببینیم. بعلاوه تمام آنها، شامل آنهایی که حتی با بحثهای جالب و مستقیم از قرآن و سنت ارائه می شوند، برای حل مسأله تورم در کل بحث عقیم می مانند.⁽¹⁵⁾

[*~* مهسا *~*]

راه حل بلند مدت این مسأله بر نوسازی سیستم آموزشی کنونی در کشورهای اسلامی که آموزشهای مذهبی و غیرمذهبی را جدا می کند متکی است. با این وجود در کوتاه مدت پاسخ اقتصاددانان مسلمان بطور کلی این است که آنها برای بررسی منابع اقتصادی با استفاده از دانش خاص (مهارت آنها به زبان عربی و یا فقه) برای ترغیب و قانع کردن مقامات مذهبی در تشخیص شرایط زمان و مکان تا حدی که لازم باشد استفاده می کنند. 7 کثرت گرایی روش شناسی برای جنبه های اثباتی اقتصاد سیاسی اسلام
جنبه های اقتصادی وجود دارند که در طبیعت عمومی هستند و به یک سازمان اقتصادی خاص یا روش خاص مربوط نمی شوند. برای مثال، تحلیل این که، چگونه افزایش در عرضه پول، بر سطح عمومی قیمتها، در غیاب کنترل قیمت تأثیر می گذارد یا چگونه یک سیستم مطمئن اجتماعی، پس انداز و رفتار مصرف افراد را تغییر می دهد؟ در اقتصاد مرسوم، روشهایی برای تحقیق در مورد چنین پدیده هایی استفاده می شود: قیاسی، استقرایی، تجربی، اقتصاد سنجی، مفهوم یا تصور مشترک، مکتب سازنده گرایی، مکتب تجربه گرایی و غیره، برای هر کدام از این رویکردها طرفداران لجوج و متعصب و منتقدینی وجود دارد

[*~* مهسا *~*]

ظاهرا، هر کدام از آنها به کسب دانش مطمئن اگر نگوییم درست، تمایل دارند. اما بسیاری از آنها در جستجوی کسب چنین دانشی خیلی دورتر رفته اند. برای مثال، فریدمن(Friedman, 1951) ابتدا گفت که غیر واقعی بودن فروض، در یک مدل اقتصادی، موضوع نگران کننده ای نیست. زیرا آنچه آنها حذف کرده اند، از اهمیت قابل ملاحظه ای برخوردار نیست. اما شاگردان او خیلی آن سوتر رفته اند و از این جمله که یک نظریه بهتر است که فروض آن غیر واقعی تر باشد، حمایت کرده اند. آلن مسگریو (Alan Musgrave) اشاره می کند که فرض بی اهمیت بودن فریدمن فقط در شرایطی که عوامل بی اهمیت در نظر گرفته شوند، مناسب و قابل اجرا است.⁽¹⁶⁾ در حقیقت روش صحیح، برای جلو رفتن با فرض کاملاً واقعی وجود ندارد، زیرا هرگز، قادر نخواهیم بود، هیچ پدیده اقتصادی را با تمام پیچیدگیهای جهان واقعی مدل سازی کنیم و نه این که کاملاً جهان واقعی را نادیده بگیریم.

[*~* مهسا *~*]

مثال بالا، می تواند برای تمام مباحثات اقتصادی دیگر گسترش یابد. یک تحلیل استقرایی، می تواند بینش مهم در یک پدیده اقتصادی خاص ارائه نماید، اما آن به سختی قادر خواهد بود حتی واقعیت را خلاصه کند. از طرف دیگر، مشاهده داده ها برای طرح فرضیه، که می تواند یک توانایی بالقوه برای بدست آوردن وضعیت یک تئوری ایجاد کند می تواند مورد استفاده قرار گیرد؛ اما نمی تواند منبع آماده و مستقیم نظریه و پیش بینی آینده باشد (ممکن است در فیزیک مسأله تغییر پارامتر چندان جدی نباشد). بطور مشابه، مکتب سازنده گرایی، می تواند در بعضی موارد، که هدف پذیرفتن یک نظریه فقط به علت کارکرد آن است، مورد استفاده قرار گیرد. در پزشکی، برای مثال آسپرین به علت کار کردش استفاده می شود، این [کار] انجام می شود، اگر چه آثار کامل آن هنوز مشخص نشده است. در مفهوم زمان، تحقیق برای رسیدن به تمام جزئیات ممکن و آثار آن ادامه می یابد.(O Brien D.P. in Greenaway (et al) p, 64) همان روش می تواند بوسیله اقتصاددانان دنبال شود. بطور خلاصه، از ساموئلز نقل قول می کنیم:
«موضوعات گوناگونی وجود دارد که این مجموعه های اختیاری، ممکن است مورد استفاده قرار گیرد: مجموعه های مختلف اختیاری، ممکن است برای همان موضوع اصلی استفاده شود. هیچ کس متعهد نمی شود که پایه های نهایی یک یا همه این مجموعه های اختیاری را بپذیرد. می توان با یک یا همه مجموعه های اختیاری با درجه های گوناگون تعطیل اعتقاد غایی کار کرد.»(Samuels (1992), 10.14)

[*~* مهسا *~*]

درک وظیفه فرمول بندی اصول اقتصاد سیاسی اسلام، بی نهایت مهم است، در حقیقت یک مکتب قوی هنوز در زمان طفولیت خود است. برای ما لازم است که این اندیشه را بپذیریم که پیشرفت دانش، از طریق انتقاد ممکن است.⁽¹⁷⁾ بعلاوه، برخلاف وضعیت مکاتب فکری معاصر که انتقادی را نمی پذیرند، مگر از درون مکتب فکری یا از درون چشم انداز معرفت شناسی، ما باید از هر انتقاد جدی تا جایی که ممکن است استقبال کنیم

[*~* مهسا *~*]

8 نتیجه
طرفداران اقتصاد سیاسی اسلام، با یک وظیفه دشوار و سختی برای سازماندهی مجدد سیستم اقتصادی پذیرفته شده در کشورهای خودشان مواجه هستند. بدون آن که تلاش نماییم، انبوه متون اقتصاد اسلامی را تمسخر کنیم، سعی می کنیم با کنجکاوی نقاطی که، بعضی از ما ممکن است، با استدلال نادرست انتخاب کرده باشیم و پیشنهاد یک مسیر دیگر پیشرفت داده باشیم را، بررسی کنیم. امیدواریم که نامناسب بودن تأکید بر این که قواعد ناهنجاری تجویز شده در اسلام راه حل مسائل اقتصادی زمان ما را خودش ارائه می کند، نشان داده باشیم. در مقابل تأکید می شود، که نقش سیستم اقتصادی، فراهم کردن محیطی است که به مردم کمک خواهد کرد که با روش مطلوب رفتار کنند. یک کار مهم برای پژوهشگران اقتصاد سیاسی اسلام این است که یک مکانیزم تولید کالا طراحی کنند، که نه تنها مسائل بیکاری و تورم را حل کند، بلکه به صورت درونزا به موضوع توزیع درآمد بپردازد.
شایسته است، از نزدیک نگاهی به جریانهای مختلف فکری در متون سنتی (غربی) اقتصاد معاصر بیندازیم. بدون این که پذیرش یا رد آنها را فراموش کنیم. بطور مشابه، فتاوای فقهاء بزرگ اسلام که یک کار عظیم برای عصر آنهاست، نمی تواند برای ما الزام آور باشد. مگر مستقیما به دستورات قرآنی مبتنی باشد و هنوز حل کننده مسائل زمان ما باشد. در نهایت ما فقط باید در پذیرش انتقاد بلند نظر باشیم، چه از بیرون و چه از درون بیاید. انتقاد، اعتقاد ما را به ناگزیر بودن در تفکر و کار بیشتر جدی می سازد. در نهایت برای حوزه های اقتصاد سیاسی اسلام، که ابتداءا بطور طبیعی اثباتی است، پیشنهاد می کنیم که کثرت گرایی روش شناسی، بهترین مسیر تحقیق است و به دانش موثق منتهی می شود.

[*~* مهسا *~*]

منابع
1 - Arif, Mt hammad, Towards Establishing the Microfomdations of islamic Economics The Basis of the Bases. (1989) in Ghazali, Aidit & Omar, Syed (Editors), Readings in the Concept and Methodology of Islamic Economics, Pelanduk Publications, Petaling Jaya, Malasia.
2 - Backhot se, Roger E. (editor) (1994), New Dierctiors in Economics Methodology, Routledge, London & New York.
3 - Behdad, sohrab, Property Rights and Islamic Economic Approaches, 1992, Jomo, K.S. (Editor), Islamic Economic Altematives: Critical Perspectives and New Directions, Macrmillan Academic and Professimal Ltd, London.
4 - Bell, Daniel & Kriscol, Irving, The Crisis in Economics, 1981. Basic Books, Inc, Publishers, New York.
5 - Chapra, M. Umer, The Need for a New Economic System, Review of Islamic Economics, Molume 1.no.1, 1991.
6 - Chapra, M. Umer, Islam and the Economic Challenge, (1992), The Islamic Foundation, U.K., & The International Institute of Islamic Thought, USA.
7 - Friedman, Milton, Essays in Positive Economics, 1953. University of Chicago Press, Chicago & London.
8 - Dow. S. C., (1985), Macroeconomic Thought, Oxford: Basil Blackwell.
9 - Greenaviay; David, Bleaney, Michael & Stewart, Ian M.T., (Editors), 1991, Companion to Contemporary Economic Thought, Routledge, London & New York.
10 - Harcour, G.C.., and Hamouda, O, (1988), Post Keynesianism: From criticism to coherance? Bulletin of Economic keseacin, volume 40, no. j.

[*~* مهسا *~*]

11 - Iqbal, Munawar (Editor), 1988, Distributive Justice and Need Fulfillment in ana Islamic Economy, Inernational Institute of Islamic Economics, Islamabad and The Islamic Foundation, Leicester, U.K.
12 - Jemo, K.S., (Editor), 1992, Islamic Economic Alternatives: Critical perspectives and New Directives, Macmillan Academic and Professional Ltd, London.
13 - Kahf, Monzer, Islamic Economics and its Methodology, 1989 a, in Ghazali, Aidit & Omar, Syed (Editors, Readings in the Concept and Methodology of Islamic Economics, Pelanduk Publications Petaling Jaya, Malaysia.
14 - Kahf, Monzer, Islamic Economic System: A Review, 1989 b, in Ghazali, Aidit & Omar, Syed (Editors), Readings in the Concept and Methodology of Islamic Economics, Pelanduk Publications, Petaling Jaya, Malaysia.
15 - Khan, Muhammad Akram, "Methodology of Islamic Economics", 1989 in Ghazali, Aidit & Omar, Syed (Editors), Readings in the Concept and Methodology of Islamic Economics, Pelanduk Publications, P taling Jaya, Malaysia.
16 - Kuran, Tunur, "The Economic System in Contemporary Economic Thought", 1992 a, in Jomo, K.S., (Editor), Islamic Economic Alternatives: Critical Perspectives adn New Directions, Macmillan Academic and Professional Ltd, London.
17 - Kuran, Tinur, "Economic Justice in Contemporary Economic Thought", 1992 b, in jomo, K.S., (Editor) Islamic Economic Alternatvies: Critical Perspectives and New Directions, Macmillan Academic Professianal Ltd, London.
18 - McCloskey, donald N, (1985), The Rhetoric of Economics, The University of Wisconsin Press, Madisan, Wisconsin, USA.
19 - Oakley, Allen, (1994), Classical Economic Man: Human Agency and Methodology in the Political Economy of Adam smith and J.S. Milt, Edward Elgar Publishing Co.
20 - Obrien, Denis P., Theory and Empirical Observation, in Creenaway, David et.al, Companion to COntemporary Economic Thought, Routledge, London & New York.
21 - Oser, Jabob & Brue, Stanley L. (1988), The Evolution of Economic Thought, th edition, Harcourt Brace Jevanovich Publishers

[*~* مهسا *~*]

22 - Samuel, Warner, 1992, Essays on the Methodology and Discourse of Economics, The Macmillan press Ltd, London.
23 - Siddiqu, Shamim A. & Zaman, Asad, (1989 a) Investment and Income Distriburion Pattern under Mushar a Finance: The Certainty Case, Pakistan Journal of Applied Economics, vohime VIII, no.I.
24 - Siddiqu, Shamim A. & Zaman, Asad, (1989 b) Investment and Income Distriburion Pattern under Mushar a Finance: The Certainty Case, Pakistan Journal of Applied Economics, vohime VIII, no.I., Summer, 1989.
25 - Siddiqu, shamim A., (1992), Saving and Investment Under Mudarabah Finance, Review of Islamic Economics, Volume 2, no 1.)
26 - Siddiqu, shamim A., (1994 a), "Some Controvesies in Contemperary Macroeconomics: An Islamic perspective", Review of Islamic Economics, Volume 3 # 1.)
27 - Siddiqu, shamim A., & Fardmanesh, Mohsen, (1994 b), "FInancial Stability and a Share Economy, Eastern Economic Journal, USA, Spring, 1994.
28 - Siddiqu, shamim A. (1996), "Factors of Production and Factor Remms Under Political Economy of Islam", Oumal of king Abdul Aziz University Islamic Economics, Jeddah, Volume VIII.
29 - Zarqa, Anas, "Islamic Economics: An Approach to Human Welfare", 1989, in Ghazali, Aidit & Omar, Syed (Editors), Readings in the Concept and Methodology of Islamic Economics, Pelanduk Publicatans, Petaling Jaya, Malaysia.