سلامتی تن و روان

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

عقب ماندگی ذهنی

تقریباً سه در صد کل افراد جامعه به عقب ماندگی ذهنی مبتلا هستند .
این افراد ممکن است به یکی از انواع عقب ماندگیهایی که در این مقاله به آنها اشاره شده است ، دچار باشند .
عقب ماندگی ذهنی از اختلالاتی است که از دیرباز شناخته شده و به نامهای مختلفی در تاریخ علوم پزشکی ، روانشناسی و روانپزشکی از آن یاد شده است .
از قرون گذشته تا به امروز ، همیشه نحوه برخورد جامعه و محافل قانونی با افراد عقب مانده متفاوت بوده است .
در گذشته دور ، از آنها به عنوان دیوانه ، مجنون ، ناقص العقل و کندذهن یاد می شده است .
البته دو واژه اخیر هنوز هم در زبان عامه رایج است ، اما امروزه برای بحث درباره این افراد ، خصوصاً در محافل علمی ، از اصطلاح «عقب ماندگی ذهنی» یا افراد استثنایی استفاده می شود .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

عقب ماندگی ذهنی چیست؟

در حال حاضر از سوی متخصصان و صاحبنظران روانپزشکی ، روانشناسی و آموزشی و تربیتی ، تعاریف مختلفی از عقب ماندگی ذهنی ارائه می شود .
اما هیچ یک از این تعاریف مورد قبول همگان نیست .
با این حال ، تعریفی که از سوی «انجمن نارسایی ذهنی» ارائه شده ، بیشتر مورد پذیرش است .
این انجمن ، عقب ماندگی ذهنی را به این صورت تعریف می کند :
«عقب ماندگی ذهنی به شرایطی اطلاق می شود که در آن ، عملکرد کلی ذهنی به طور مشخصی پایینتر از حد متوسط است و در عین حال در رفتارهای انطباقی کودک در دوره رشد ، تأخیر و نارسایی دیده می شود . »
دوره رشد را معمو حد فاصل
بین تولد تا 18 سالگی می دانند .
بنابراین ، نارسایی هایی که پس از سن 18 سالگی شروع می شوند ، عقب ماندگی ذهنی تلقی نمی شوند .
عقب ماندگی ذهنی همانند همه اختلالات ، از شدت و ضعف بسیاری برخوردار است .
شخص عقب مانده ، بسته به این که میزان هوشش در چه حدی باشد ، خصوصیات حرکتی ، رفتاری ، اجتماعی و هیجانی اش شکل می گیرد .
از این رو ، مهمترین عامل قابل بررسی در عقب ماندگی ذهنی ، عامل هوش است .
هوش ، مقوله ای است که روانشناسان هنوز نتوانسته اند در تعریف ماهیت و چگونگی اش به اتفاق نظری کامل دست یابند .
در تعاریف مختلفی که از هوش شده است ، اغلب نقاط مشترک بسیاری دیده می شود و حتی در مواردی موضوعات یکسان را در قالب الفاظ متفاوت بیان کرده اند .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

در تمام تعاریف تقریباً به سه جنبه اساسی اشاره شده است ، که به نظر می رسد دیدگاه نسبتاً جامعی را درباره ماهیت هوش به دست دهد .
این سه جنبه عبارتند از :
1 توانایی و استعداد کافی برای یادگیری و درک امور; 2 هماهنگی و سازش با محیط; 3 بهره برداری از تجربیات گذشته ، قضاوت و استدلال صحیح و پیدا کردن راه حل مناسب در رویارویی با مشکلات .
بنابراین ، می توان عقب ماندگی ذهنی را تأخیر در رشد و عملکرد سه جنبه بالا دانست که باعث می شود فرد عقب مانده ، نتواند همپای همسالانش مهارتهای مورد نیاز و متناسب با سن خود را بیاموزد و به عبارت دیگر ، مهارتهایش با سطح سنی
اش هم خوانی ندارد .
همچنین ، نمی تواند با محیط اطراف خود سازگاری و انطباق کافی برقرار کند ، و سرانجام ، از شرکت در امور اجتماعی ، به مقتضای سن خود ناتوان است .
بسته به این که یک فرد در مقایسه با همسالان خود تا چه حد نسبت به یادگیری موارد مذکور تأخیر نشان دهد ، شدت عقب ماندگیها سنجیده می شود .
از این رو ، فرض بر این است که هر چه هوش کودک که عامل شکوفایی استعداد او در یادگیری و سازگاری اجتماعی است بیشتر باشد ، عقب ماندگی اش دارای شدتی کمتر است و لذا ، عقب ماندگی ذهنی را با میزان هوش افراد دسته بندی می کنند .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

سطوح عقب ماندگی

عقب ماندگی ذهنی را بر حسب درجات مختلفش به گونه های متفاوتی طبقه بندی کرده اند .
بر اساس معیارهای سنجش هوش ، چنین فرض می شود که هوش متوسط برابر با 100 است .
افرادی که هوششان ، میان 85 تا 100 است ، در ردیف «متوسط پایین» قرار دارند .
افرادی را که میان 70 تا 84 هستند ، «سرمرز» می گویند; یعنی در مرز عقب ماندگی ذهنی و حد متوسط (پایین) قرار دارند .
کسانی که از این محدوده پایینتر و در زیر 70 هستند ، عقب مانده ذهنی نامیده می شوند .
معمو روانشناسان عقب مانده های ذهنی (یعنی گروه زیر 70) را نیز بر حسب میزان انطباق رفتار اجتماعی ، سازگاری با محیط و درجه هوش ، به صورت زیر طبقه بندی می کنند :

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

1 . خفیف
ی عقب ماندگان ذهنی خفیف با بهره هوشی 55 تا حدود 70 ، معمو کسانی هستند که با رفتارهای ساده لوحانه در اجتماع و کندذهنی در فعالیتهای مدرسه شناخته می شوند .
این افراد چون معمولا عوارض جسمی و ناهنجاری های آشکار حرکتی و قیافه ای ندارند ، تا سنین مدرسه به عقب مانده بودنشان پی برده نمی شود .
غالباً نخستین بار ، معلم مدرسه است که احساس می کند کودک همانند دیگر شاگردان قادر به یادگیری مطالب ارائه شده نیست .
این طبقه از عقب ماندگان ، نسبت به دیگر عقب ماندگان ذهنی ، از سازگاری اجتماعی بیشتری برخوردارند و حتی اگر در جامعه ای ساده یا غیر شهری پرورش یابند ، می توانند سازگاری حرفه ای نیز داشته باشند و به طور مستقل زندگی کنند .
این افراد قادرند ازدواج کرده، خانواده تشکیل دهند .
این گروه ، 75 تا 85 درصد کل تعداد عقب ماندگان با بهره هوشی زیر 70 را تشکیل می دهند .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

2 . متوسط
عقب ماندگی ذهنی متوسط ، با بهره هوشی حدود 35 تا 55 مشخص می شود .
در این گروه ، ناهنجاریهای جسمی و اختلالات حسی و حرکتی دیده می شود ، اما قیافه آنان تقریباً حالت عادی دارد .
توانایی انتزاعی این گروه بسیار ضعیف است و سازگاری اجتماعی گروه قبل را ندارند .
می توان بعضی کارها و حرفه های بسیار ساده و جزئی را به آنان آموخت .
اینان می توانند مراقبت بهداشتی و امور شخصی خود را بر عهده گیرند ، ولی توانایی درک حق و حقوق خود را ندارند و به راحتی مورد سوء استفاده قرار می گیرند .
از این رو ، لازم است برای اداره امور زندگی خود ، از نزدیک تحت نظارت و مراقبت باشند .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

3 . شدید

بهره هوشی این دسته از عقب ماندگان ذهنی ، میان 25 تا 35 است .
رفتار انطباقی آنان بسیار ضعیف است و از لحاظ گفتار و کردار و رفتار از کودک 5 6 ساله فراتر نمی روند .
گرچه این کودکان از عهده غذا خوردن و توالت رفتن و تمیز کردن خود برمی آیند ، ولی به هیچ وجه قادر نیستند خواندن و نوشتن فراگیرند .
از لحاظ گفتار نیز محدودیت دارند و قدرت تمیز و تعمیم مسائل را ندارند .
این افراد می توانند به فعالیتهای بسیار ساده و بازیهای ابتدایی در حد کودک 4 3 ساله بپردازند .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

4 . عمیق

افرادی هستند با بهره هوشی کمتر از 20 تا 25 .
توانایی ذهنی آنان در نهایت رشدشان ، از یک کودک 3 ساله تجاوز نمی کند .
از لحاظ چهره و قیافه ، ناهنجاریهای آشکار و شدیدی دارند و از همان ابتدای تولد یا در چند ماهگی به راحتی قابل تشخیص هستند .
در سنین بزرگتر توانایی کنترل ادرار و مدفوع خود را ندارند و نیازمند به مراقبت شبانه روزی اند و قادر به تکلم و یادگیری مسائل حتی بسیار ساده هم نیستند .
اینان در بیشتر موارد فاقد قدرت خودیاری اند و نمی توانند مستقل غذا خوردن یا دیگر نیازهای بسیار ابتدایی خود را برآورده سازند .
معمولا این افراد را در محلهای خاص نگهداری می کنند .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

شرایط پیش از ازدواج

اشاره

از مهمترین اهدافی که پیش از ازدواج توسط زوجین ، باید مدّ نظر باشد ، هماهنگی در ازدواج است .
مواردی که این هماهنگی را تأمین می کنند ، عبارتند از :
1 تفاهم و اشتراک نظر
زوجین بایستی پیش از ازدواج ، تفاهم و اشتراک نظر کافی داشته باشند که این امر با بررسی کلّیه نقطه نظرات یکدیگر بررسی می شود .
در این بررسی باید مواظب باشند که چیزی را پوشیده نکنند و با یکدیگر ، شفاف و بدون ابهام سخن گویند و مسائل را در میان بگذارند ، و دریابند که تا چه حد نظرهایشان به یکدیگر نزدیک است ، یا می توانند آنها را به یکدیگر نزدیک کنند .
ذکر این نکته مهم است که هماهنگ ساختن دو گونه تفکر ، که با یکدیگر شبیه نباشند ، شاید پس از ازدواج کاری مشکل باشد .

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

2 علاقه و محبّت

در نهایت جمع بندی ها ، باید زوجین به این نتیجه برسند که یکدیگر را دوست دارند و می توانند دو دوست صمیمی و متحد باشند ، نه این که به علت برخی ملاحظات خاص ، تصمیم به این پیوند بگیرند ، و همه می دانیم که در محیط دوستی و عشق ، بسیاری از ایثارها و گذشتها رخ می نماید .
خلاصه ، زوجین باید یکدیگر را دوست بدارند .