هسته حیات : بررسی آداب، آثار، آسیب ها و راهکارهای تغذیه

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

فصل سوم: آداب غذا خوردن در قرآن و حدیث

اشاره

در اسلام، غذا خوردن نیز تابع قواعد ویژه ای به نام آداب غذاست که در این فصل با عنوان هایی مانند واجبات، مستحبات و مکروهات غذا به آن پرداخته می شود.
1. واجبات غذا خوردن
اشاره
منظور از واجبات غذا، مواردی است که باید در تهیه و مصرف غذا رعایت شود. پاک و حلال بودن غذا از جمله این موارد است که ترک آن با گناه همراه خواهد بود.
الف) مصرف غذاهای پاک
مقصود از غذای پاک، غذایی است که از مواد پاک و به دور از هر گونه آلودگی تهیه شده باشد، به گونه ای که سلامتی انسان را تأمین کند. امروزه از غذای پاک به غذای بهداشتی یا غذای سالم تعبیر می شود. خداوند در آیه های گوناگونی به مؤمنان سفارش می کند که از غذاهای پاک استفاده کنند. برای نمونه می فرماید: «کُلُوا مِنْ طَیِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ لا تَطْغَوْا فِیهِ؛ از خوراکی های پاکیزه که روزی شما کردیم، بخورید، (ولی) در آن زیاده روی مکنید.» (طه:81) همچنین می فرماید: «یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحًا إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلیمٌ؛ ای پیامبران! از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید؛ که من به آنچه انجام می دهید، دانایم».(مؤمنون :51)
ص: 36
طیب (پاک) نقطه مقابل خبیث است؛ یعنی کالای مصرفی باید از اشیای نجس یا متنجس، پاک باشد.(1) در آیه اخیر، پس از «طیب»، واژه «عمل صالح» آمده است و این حقیقت را بازگو می کند که بین غذای پاکیزه و به دور از نجاست و کارهای پسندیده، ارتباطی مستقیم وجود دارد. به همین ترتیب، مصرف غذاهای ناپاک و نجس می تواند زمینه پیدایش افکار پلید و کارهای ناشایست را فراهم آورد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ب) مصرف غذاهای حلال و پرهیز از غذاهای حرام
از دیگر شرط های واجب غذا خوردن در اسلام، مصرف غذاهای حلال و پرهیز از خوردن حرام است. کلام وحی در این باره می فرماید: «یا أَیُّهَا النّاسُ کُلُوا مِمّا فِی اْلأَرْضِ حَلالاً طَیِّبًا وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ؛ ای مردم! از آنچه در زمین، حلال و پاکیزه است، بخورید و از گام های شیطانی پیروی مکنید». (بقره:168)
دایره حلال بودن در اسلام گسترده است و بر اساس قاعده حلّیت عامه، انواع تصرف در همه چیز را حلال و مباح دانسته اند، مگر در مواردی که برای حرام بودن دلیلی داشته باشیم. در قرآن آمده است: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ امَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللّهُ لَکُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، چیزهای پاکیزه را که خدا برای [استفاده] شما حلال کرده است، حرام نشمارید...». (مائده:87)
در اسلام، حلال نقطه مقابل حرام است که از آن دو معنا برداشت می شود. معنای اول آن است که مواد غذایی از خبایث و محرمات نباشد. از
ص: 37
________________________________________
1- سید محمدحسین طباطبایی، فلسفه اقتصاد اسلام، قم، چاپ حوزه، 1361، چ 1، ص 201.
مصداق های برجسته آن می توان شراب را نام برد که اسلام مصرف آن را به شدت نهی کرده است. قرآن کریم نیز آن را عمل شیطانی می داند:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ امَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ اْلأَنْصابُ وَ اْلأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمِلَ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ. (مائده: 90)
ای کسانی که ایمان آورده اید، شراب و قمار و بت ها و تیرهای قرعه، پلیدند (و) از عمل شیطانند. پس از آن دوری گزینید. باشد که رستگار شوید.
امام صادق علیه السلامدرباره علت ممنوع بودن شراب می فرماید:
حَرَّمَ اللَّهُ الْخَمْرَ لِفِعْلِها وَ فَسادِها،لِأَنَّ مُدْ مِنَ الخَمْرِ تُورِثُهُ الْإِرْتِعاشَ وَ تَذْهَبُ بِنُورِهِ و تُهْدِمُ مُرُوَّتَهُ و تَحْمِلُهُ عَلی أنْ یَجْتَرِءَ عَلَی ارْتِکابِ الْمَحارِمِ وَ سَفْکِ الدِّماءِ وَ رُکُوبِ الزِّنا.(1)
خدا شراب را به علت تأثیر بد و فسادی که به وجود می آورد، حرام کرد؛ زیرا می گسار دچار رعشه (اندام) می شود؛ نور دلش از میان می رود؛ مردانگی و مروّت را از دست می دهد. در ارتکاب کارهای حرام و خون ریزی و زنا، گستاخ و بی پروا می شود.
در معنای دوم، مقصود از حلال بودن غذا این است که برای به دست آوردن آن، حق کسی از نظر حقیقی و حقوقی ضایع نشده باشد. حکایت زیر،این موضوع را روشن تر بیان می کند: «فضل بن ربیع گوید: روزی شریک بن عبدالله نخعی بر مهدی عباسی وارد شد. مهدی گفت: باید یکی از سه کار را بپذیری: یا نصب قضاوت را قبول کنی یا اولاد مرا تعلیم دهی یا از غذای ما بخوری. شریک، خوردن را آسان یافت و آن را برگزید. به دستور مهدی
ص: 38
________________________________________
1- 1.ترجمه الحیاه، ج 4، ص 173.
عباسی، غذای متنوعی تهیه شد. وقتی غذا حاضر شد، شریک را آوردند و او به مقدار کافی از آن غذاها خورد. متصدی آشپزخانه به خلیفه گفت: ای امیر! این شیخ بعد از این غذا خوردن هرگز رستگار نخواهد شد. پس از طعام، شریک هم نشینی با بنی عباس را اختیار کرد و قضاوت و تعلیم اولاد ایشان را هم پذیرفت. روزی بابت حقوق شریک، حواله ای به صرافی نوشتند. شریک به صرافی رفت. پول نقد خواست. صراف گفت: کتان و لباس قیمتی نفروخته ای که این اندازه سخت می گیری؟ گفت: به خدا قسم، از کتان با ارزش تر، یعنی دینم را فروخته ام».(1)
امام علی علیه السلام در این باره چه زیبا فرموده است: «کَمْ مِنْ اَکْلَهٍ مَنَعَتْ اَکَلاتٍ؛ بسا لقمه ای [گلوگیر]، تو را از لقمه های فراوانی محروم کند».(2)
چون ز لقمه تو حسد بینی و دام
جهل و غفلت زاید آن را دان حرام
هیچ گندم کاری و جو بر دهد
دیده ای اسبی که کرّه خر دهد(3)
به همین دلیل، اسلام به همان اندازه که انسان را به مصرف غذاهای پاک و حلال تشویق می کند، پیش از آن او را از مصرف غذاهای حرام باز می دارد. امام رضا علیه السلامدرباره حلال و حرام بودن غذاها می فرماید:
اِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی، لَمْ یُبِحْ أَکْلاً وَ لا شُرْباً إِلاّ فِیهِ الْمَنْفَعَهُ وَ الصَّلاحُ، و
ص: 39
________________________________________
1- علی اکبر صداقت، یک صد موضوع، پانصد داستان، قم، تهذیب، 1380، ص 382، به نقل از: مروج الذهب، ج 3، ص 310.
2- 3.ترجمه نهج البلاغه، حکمت 171، ص 661.
3- جلال الدین محمد مولوی، مثنوی معنوی، تهران، انتشارات سیروس، چ 1، 1378، ص 79.
لَمْ یُحَرَّمْ اِلاّ ما فِیهِ الضَّرَرُ و التَّلَفُ وَ الْفَسادُ. فَکُلُّ نافِعٍ مُقَوٍّ لِلْجِسْمِ فِیهِ قُوَهٌ لِلْبَدَنِ فَهُوَ حَلالٌ.(1)
خدای متعال هیچ خوردن و نوشیدنی را جایز نکرده مگر آنچه در آن سود و صلاحی است و [هیچ چیز را] ممنوع نکرده مگر آنچه در آن زیان، نابودی و تباهی بوده است. پس هر چه سودمند و توان بخش جسم باشد و به بدن نیرو دهد، حلال است.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

مستحبات غذا خوردن

اشاره

منظور از مستحبات غذا، کردار نیک و پسندیده ای است که انسان می تواند با انجام دادن آنها هنگام غذا خوردن، افزون بر کمک به سلامتی خود، از لطف و ثواب الهی نیز بهره مند شود، ولی ترک آنها هیچ گناهی برای انسان در پی نخواهد داشت.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

الف) شُست وشوی دست ها پیش و پس از غذا

بهتر است انسان پیش و پس از غذا، دست هایش را شست وشو دهد. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید:
مَنْ غَسَلَ یَدَهُ قَبْلَ الطَّعامِ وَ بَعْدَهُ عاشَ فِی سَعَهٍ وَ عُوفِیَ مِنْ بَلْوًی فِی جَسَدِه.(2)
هر کس دست خود را پیش و پس از غذا خوردن بشوید، دوران زندگی را با رفاه و وسعت خواهد گذارنید و از بیماری های جسمی هم محفوظ خواهد ماند.
ص: 40
________________________________________
1- الحیاه، ج 6 ، ص 126.
2- محمد علی بن الحسین ابو جعفر صدوق، ترجمه من لایحضره الفقیه، تهران، نشر صدوق، 1368، ج 3، ص 358، ح 4265.
در این حدیث، فلسفه شست وشو دادن دست ها، حفظ سلامتی جسمی و روحی و گسترش رزق و روزی بیان شده است. دست ها تنها اعضای بدن هستند که از یک سو، امکان تماس بدن را با اشیایی که گاه آلوده هستند، برقرار می کنند و از سوی دیگر، با همان دست ها، امکان برآورده شدن نیازهای بدن مانند: خوردن غذا، مالیدن چشم، خاراندن بدن و... فراهم می شود.
حتی پس از غذا، دست ها در تماس با مواد غذایی آلوده می شوند. در نتیجه، ممکن است این آلودگی ها از راه دست ها به بدن منتقل شوند و زمینه پیدایش انواع بیماری های خطرناک را فراهم آورند. با شستن دست ها می توان از پدید آمدن بیماری های گوناگون، پیش گیری و در هزینه های اقتصادی صرفه جویی کرد. حتی بهتر است پیش از غذا، پس از شستن دست ها، دست ها با هیچ چیز دیگری در تماس نباشند، چنان که پیشوایان معصوم علیهم السلام چنین می کردند. مزارم گوید: «امام موسی بن جعفر علیه السلام را دیدم که برای غذا خوردن، دست ها را می شست و با حوله خشک نمی کرد، ولی پس از غذا از حوله استفاده می کرد».(1)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ب) آغاز غذا با بسم اللّه و پایان غذا با الحمدللّه

مستحب است انسان، غذا را با نام پروردگار، آغاز و در پایان غذا نیز از صاحب نعمت سپاس گزاری کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:
هر گاه سفره ای را بگسترانند، چهار فرشته اطراف آن گرد آیند. پس اگر بنده «بسم اللّه» گوید، فرشتگان به شیطان می گویند: خوار شو ای تبه کار!
ص: 41
________________________________________
1- محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، تهران، اسلامیه، 1375، ج 16، ص 572.
هیچ تسلطی بر اینان نخواهی داشت. چون از غذا خوردن فارغ شود، بگویند: «الحمدللّه». فرشتگان می گویند: اینان مردمی هستند که خداوند به آنان نعمت داده است و شکر پروردگار را به جای آورده اند. اگر «بسم اللّه» نگویند، فرشتگان شیطان را بخوانند و بگویند: پیش آی نافرمان و با اینان هم خوراک شو و چون سفره برداشته شود و خدا را حمد نکند، فرشتگان گویند: اینان کسانی هستند که خداوند به ایشان نعمت بخشید و آنها از یاد خدا غافل شدند.(1)
بهتر است بدانیم ذکر «بِسْمِ اللّهِ» در آغاز غذا و ذکر «أَلْحَمْدُلِلّهِ» در پایان غذا می تواند در پیش گیری از بیماری ها نیز مؤثر باشد. امام صادق علیه السلام در این باره می فرماید:
ما أَتْخَمْتُ قَطُّ ذلِکَ إِنِّی لَمْ أَبْدأْ بِطَعامٍ إِلاّ قُلْتُ بِسْمِ اللّه ِ وَ لَمْ اَفْرَغْ مِنْ طَعامٍ اِلاّ قُلَّتُ الْحَمْدُلِلّهِ.(2)
هیچ گاه به سوء هاضمه دچار نشده ام به سبب آنکه غذا خوردن را شروع نکرده ام مگر اینکه بسم الله گفته ام و از خوردن فارغ نگشته ام جز اینکه الحمدللّه گفته ام.
بنابراین، چه بهتر است همواره غذا را با نام خدا آغاز کنیم و با سپاس از او به پایان بریم. حتی روایت شده است چنانچه کسی فراموش می کند در هر نوعی از طعام «بسم الله» بگوید، چنین بخواند: «بسم اللّه عَلی اَوَّلِه و آخره».(3)
ص: 42
________________________________________
1- ترجمه من لا یحضره الفقیه، ج 4، صص 486 و 487، ح4250.
2- همان، ص 488، ح4255.
3- همان، ص 487.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ج) استفاده از نمک در آغاز و پایان غذا

استفاده از نمک در آغاز و پایان غذا، فایده های فراوانی دارد. رسول خدا صلی الله علیه و آله در سفارش به امام علی علیه السلاممی فرماید:
اِفْتَتِحْ بِالْمِلْحِ وَ اخْتِمْ بِهِ فَإِنَّهُ مَنِ إفْتَتَحَ بِالْمِلْحِ وَ خَتَمَ بِهِ عُوفِیَ مِنَ اِثْنَیْنِ وَ سَبْعِینَ نُوعاً مِنْ اَنْواعِ الْبَلاءِ.(1)
در آغاز و پایان غذا نمک بخور که هر کس غذا را با نمک آغاز کند و پایان دهد، از هفتاد و دو نوع بلا از انواع بلاها عافیت پیدا می کند.
دکتر پاک نژاد درباره فایده های نمک و اثر آن در بدن می نویسد:
سدیم و کلر، دو عنصر موجود در نمک برای توازن و تعادل و دخل و خرج آب بدن لازمند و نمی گذارند آب زیادی از بدن تبخیر شود. ثابت شده است کسی که کار بدنی زیادی دارد، به نمک احتیاج بیشتری نشان می دهد. همچنین ثابت گردیده است که اگر به غذای کارگر کلروسدیم [نمک] یا پتاسیم اضافه [کنیم]، نیروبخش تر [است] و محصول کارش زیادتر می گردد. به علاوه، فقدان سدیم در روده سبب می شود کلر و [دیگر] یون های منفی از روده های بزرگ، خارج و به داخل مایعات بین سلولی رانده شود. بدین وسیله مقدار کمی کلر و سدیم از مدفوع، خارج و در نتیجه، سدیم و کلر آب داغ مدفوع کم می شود... قبل از غذا، وجود نمک در دهان به علت حفاظت قلیایی برای مواد نشاسته ای قندی سودمند بوده و خود عامل تحریکی برای ترشح نیز به حساب می آید و [بعد از غذا] انگشتی نمک وقتی به معده سرازیر می شود که شیره معده در برابر ورود مواد نشاسته ای خنثی است، نمک رُل تقویت کننده ای خواهد داشت. به همین لحاظ در اسلام، خوردن نمک در پایان به اهمیت خوردن در آغاز
ص: 43
________________________________________
1- شیخ عباس قمی، سفینه البحار، بیروت، دارالاسوه، 1414، ج 2، ص 545، نظیر این حدیث در کافی، ج 6 ، صص 325 و 326 با اندکی تفاوت موجود است.
نیامده است.(1)
اگرچه خوردن نمک پیش و پس از غذا از جمله دستورهای جالب دینی است و فایده های فراوانی در دفع بیماری ها دارد، ولی از نظر کمیّت مصرف، باید به حداقل بسنده کرد تا خود سبب بیماری دیگری نشود.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

د) جویدن کامل لقمه و طول دادن غذا خوردن

از مستحبات دیگر، جویدن غذا به طور کامل است. امام علی علیه السلام در این باره می فرماید: «مَنْ اَکَلَ الطَّعامَ عَلیَ النِّقاءِ وَ أَجادَ الطَّعامَ تَمَضُّغا... لَمْ یَمْرُضْ إِلاّ مَرَضُ الْمَوْتِ؛ کسی که در خوردن غذا، پاکیزگی را مراعات می کند و غذا را به خوبی بجود، تا هنگام مرگ مریض نمی شود».(2)
انسان باید عادت کند که غذای خود را به طور کامل بجود، سپس آن را ببلعد؛ زیرا در غیر این صورت، با مشکلات فراوانی روبه رو خواهد بود. دکتر پاک نژاد در این باره می نویسد:
کسانی که عمل جویدن را خوب انجام نمی دهند، با آنکه به مقدار متعادل غذا خورده اند، همیشه در حال گرسنگی به سر می برند، حال آنکه با کمتر از این مقدار می توان با خوب جویدن غذا، انرژی کافی و لازم را به دست آورد... بزرگ ترین زیان کم جویدن این است که در هضم مواد نشاسته ای اختلال پیدا می شود، سبب پرخوری می گردد و موجب احساس ناراحتی خواهد شد و قسمتی از غذا جذب نشده، دفع می گردد؛ یعنی با آنکه غذا خورده ایم، گرسنه مانده ایم. همچنین عمل تبخیر در روده ها به خوبی انجام [نمی گیرد و] مسمومیت تدریجی به وجود خواهد آورد. ازاین رو، خوب
ص: 44
________________________________________
1- اولین دانشگاه، آخرین پیامبر، ج 3، صص 143 و 144 _ 136.
2- رضی الدین حسن بن الفضل طبرسی، مکارم الاخلاق، قم، منشورات شریف رضی، 1368، چاپ6 ، ص 76.
جویدن علاوه بر آنکه جنبه اقتصادی دارد، جنبه اجتماعی آن را نیز نباید فراموش کرد.(1)
افزون بر موارد یاد شده، خوب جویدن غذا می تواند بر روحیه انسان بسیار اثرگذار باشد. پروفسور شیتندن در این مورد آزمایش جالبی انجام داده است. او یک عده شاگرد، استاد و سرباز برگزید و بین آنها غذاهای مشابه، تقسیم و آنها را دو گروه کرد. به گروه اول گفت سهمشان را به حالت معمولی یا تندتر بخورند و به گروه دوم سفارش کرد از ثلث غذایشان بردارند و بسیار خوب جویده فرو ببرند؛ یعنی یک عده غذا را نجویده خوردند و گروه دوم، ثلث همان غذا را با کیفیت و بسیار جویده خوردند. پس از یک ماه مشاهده کرد که دسته دوم، یعنی آنها که کمتر خورده و بهتر جویده بودند، فوق العاده قوی و شاداب ترند.(2)
بنابراین، بهتر است حتی کسانی که به سبب داشتن دندان های ناسالم یا نداشتن دندان، نمی توانند غذا را به خوبی و کامل بجوند، برای پیش گیری از عوارض خوب نجویدن غذا، از مواد غذایی مایع و از مواد جامد مانند سبزی و میوه به شکل پوره، استفاده و زمان بیشتری برای خوردن غذا صرف کنند.
از معصوم علیه السلام چنین روایت شده است: «اَطِیلُوا الجُلُوسَ عَلَی المَوائِدِ، فَإِنَّها اَوْقاتٌ لا تُحْسَبُ مِنْ أَعْمارِکُمْ؛ طول بدهید نشستن بر سفره را؛ زیرا این ساعتی است که از
ص: 45
________________________________________
1- اولین دانشگاه، آخرین پیامبر، ج 3، ص 272.
2- همان، ص 261 باگزینش.
عمر شما به حساب نمی آید.»(1) باید گفت «این سخن کوتاه، با یک محاسبه دقیق، مطالب ارزنده و بهداشتی فراوانی را دربردارد. دلیل آن نیز این است که اگر در غذا خوردن عجله نکنیم و خوب غذا را بجویم، فشار زیاد به معده و دیگر دستگاه های گوارشی وارد نمی شود. در نتیجه، هاضمه، سالم و قوی می ماند. هاضمه سالم عامل عمر طولانی همراه با نشاط بیشتر و نیروی کامل تر است. بر همین اساس، اگر یک کارگر به جای 5 دقیقه، 20 دقیقه از وقت خود را صرف خوردن غذا بکند، پانزده دقیقه وقت اضافی مصرف کرده است، ولی در مقابل این پانزده دقیقه، به اندازه 45 دقیقه بر عمرش افزوده می شود؛ زیرا دستگاه گوارش او صدمه ندیده و به آسانی به کار خود ادامه داده است. اگر برای 15 دقیقه در هر وعده غذا خوردن، 45 دقیقه عمر کنیم، به این نتیجه می رسیم که هر مقداری از زمان به غذا خوردن بپردازیم، جزو عمر به حساب نیامده است».(2)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ه_) پرهیز از سخن گزاف هنگام غذا خوردن

پرهیز از گفت وگوهای اضافی از آداب مستحب غذا خوردن است که بهتر است هنگام غذا خوردن رعایت شود. امام علی علیه السلام در این باره می فرماید: «أَکْثِرُوا ذِکْرَ اللّهِ عَلَی الطَّعامِ وَ لا تَلْغَطُوا فِیهِ؛ هنگام خوردن غذا، خدا را یاد کنید و حرف بسیار مگویید».(3)
ص: 46
________________________________________
1- ترجمه میزان الحکمه، ج 1، ص 162.
2- احمد امین شیرازی، اسلام؛ پزشک بی دارو، بی جا، دفتر انتشارات اسلامی، 1373، چ 7، ص 63 .
3- بحارالانوار، ج 63، ص 374.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

و) خوردن غذا از مقابل خود و نگریستن به آن

یکی از زیباترین سفارش های مستحبی برای غذا خوردن در اسلام، غذا خوردن از ظرف مقابل خود است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره می فرماید: «اِذا أَکَلَ أَحَدُکُمْ فَلْیَأْکُلْ مِمّایَلِیهِ؛ هر کس از شما غذا می خورد، باید از طرفی که مقابل اوست، بخورد».(1)
امام صادق علیه السلام در پاسخ پرسشی درباره اندازه خوراک می فرماید: «یَأْکُلُ الْإِنْسانُ مِمّا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لا یَتَناوَلُ مِنَ قُدّامِ الْاخَرِ شَیْئا؛ آدمی از جلو خود بخورد و از جلو دیگری برنگیرد».(2)
همین طور بهتر است هنگام صرف غذا، انسان به غذای خود بنگرد. نگاه کردن به غذای دیگران، از عادت های ناپسندی است که سبب ناراحتی افراد هنگام غذا خوردن می شود. به همین سبب، دین مبین اسلام سفارش می کند اگر انسان با فرد یا افرادی هم سفره است به ویژه در مهمانی ها، بهتر است از مقابل خود غذا بخورد و به غذای دیگران نگاه نکند.
عبدالرحمان جامی در این باره حکایت زیبایی دارد که شنیدنی است: «خلیفه ای با مرد عربی مشغول تناول غذا بود که ناگهان در اثنای غذا، خلیفه متوجه مویی در لقمه مرد عرب می شود و به مرد عرب می گوید که آن مو را از لقمه خود دور کند. مرد عرب از این گفتار خلیفه ناراحت می شود و می گوید: بر سر سفره کسی که چندان در لقمه خورنده نگرد که مویی را ببیند، نتوان غذا خورد. ازاین رو، دست از غذا می کشد و سوگند
ص: 47
________________________________________
1- همان، ص 418.
2- آسمان و جهان، ص 197.
می خورد که دیگر بر سر سفره وی غذا نخورد».
چون میزبان نهد خوان مکرمت آن به
که از ملاحظه میهمان کنار کند
نه آنکه بر سر خوان، لقمه لقمه او را
به زیر چشم بیند، به دل شمار کند(1)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ز) غذا خوردن با دست

بنابر سفارش اسلام، بهتر است انسان غذای خود را با دستان خود به ویژه دست راست میل کند. در این باره از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که در مجلسی، قاشقی برای آن حضرت آوردند. ایشان فرمود: «لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ و جَعَلْنا لَهُمْ أَصابِعَ؛ آدمی را گرامی داشتیم به اینکه انگشتان را به او عطا کردیم.»(2) پس قاشق ها را بردند و ایشان با انگشتان خود غذا خورد. حسن بن ابی عرندس نیز نقل می کند: «در مِنا ابوالحسن را دیدم... که غلامی سینی رطبی برایش آورد. با دست چپ آن را برداشت، تکیه زد و با دست راستش خورد».(3)
باید گفت فلسفه استفاده از دست راست این است که اسلام دوست ندارد انسان با دستی که به طهارت می پردازد، با آن نیز غذا بخورد و این از ظرافت های آداب غذا خوردن در اسلام است. دکتر پاک نژاد درباره فلسفه خوردن غذا با دست می گوید:
اگر اسلام با شایستگی به غذا خوردن با دست فرمان داده، بدین سبب
ص: 48
________________________________________
1- عبد الرحمان جامی، بهارستان، تصحیح: اسماعیل حاکمی، تهران، اطلاعات، 1374، ص 81.
2- بحارالانوار، ج 57، ص 271.
3- آسمان و جهان، ص 174.
نیست که اسلام ظرافت های غذاخوری را فراموش کرده است، بلکه پیش از آن دستورهایی دارد که نزاکت و زیبایی در آن به تمام و کمال است؛ یعنی اگر اسلام فرموده است که با دست غذا بخورید، این را هم خواسته است که با دستانی کاملاً پاکیزه غذا بخورید و اگر هیچ گونه توجهی به قاشق ها و ملاعن فراوان آن روز نکرده، بدان سبب است که پوست، قدرت جذب کنندگی دارد و از غذا تغذیه می کند و تماس دست با غذا، سبب تغییراتی در غذا، در دست و در بدن می شود.(1)
ایشان برای اثبات ادعاهای خود، خاطره زیبایی تعریف می کند و می گوید: «به خانمی که اصرار داشت با قاشق و چنگال غذا بخورد و غذا خوردن با دست را بد می دانست، توانستم بفهمانم [که بهتر است با دست غذا خورد]. روزی یکی از مجلات مربوط به بانوان را آورد و عکس زنی را نشان داد که قطعه هایی از هویج و خیار سبز بر روی پیشانی و گونه ها و کنار چشمش چسبانده بود و زیر آن نوشته بود: بدین وسیله پوست تغذیه می کند و مواد لازم را به طور مستقیم دریافت می دارد و چروک ها را برطرف و صاف می سازد. بی شک، چنین است. اگر کسی باور نکرده است که از راه پوست دست، غذا جذب می شود، به کسی که به غذایی حساسیت دارد، بگویید دستش را در آن بگذارد».(2)
بی گمان، در آینده، علم درباره حکمت این سفارش دینی به کشف های جدیدی خواهد رسید، هر چند که هم اکنون نیز خبرهایی از خواص اسرارآمیز دست ها وجود دارد، چنان که دکتر کاستردویل می گوید: «دست اگر
ص: 49
________________________________________
1- اولین دانشگاه، آخرین پیامبر، ج 3، صص 202 و 203 _ 255 با اندکی تغییر.
2- همان، صص 253_255.
به بعضی اشیا نزدیک شود، برخی میکروب ها را می کشد».(1)