مباحثی از تاریخ ، علوم و معارف قرآن

[ملکوت* گامی تارهایی *]

شرعا چه در موقع خواندن و چه در موقع شنیدن آیات معین سوره های مذکور حتما باید سجده کرد. در اجرای این گونه سجده طهارت و قبله شرط نیست پس به هیچ بهانه ای سلب نمی شود و ذکر آن هم اختیاری است.
حروف مقطعه
حروفی هستند که با هم ترکیب نشده اند و در آغاز برخی از سوره های قرآن آمده اند که برخی از این حروف فقط یک حرف هستند مانند(ص، ق،ن)، برخی دو حرفی هستند مانند (طه،طس،یس، حم)، برخی سه حرفی هستند مانند (الم - الر- طسم)، برخی چهار حرفی هستند مانند (المر - المص)، و برخی پنج حرفی هستند مانند(حم - عسق - كهيعص)
ص: 49
حروف مقطعه حروفی هستند که در موقع تلفظ به تنهایی و جدا جدا خوانده می شوند مثلا می گوئیم (الف، لام، میم).
این حروف در آغاز بیست و نه سوره قرآن وارد شده اند، از میان این بیست و نه سوره، سه سوره مدنی و بقیه سوره ها مکی هستند، مجموعة تمامی حروف مقطعه هفتاد و نه حرف هستند که با حذف مکررات (چهارده) حرف هستند که به این چهارده حرف (حروف نورانی) می گویند، علمای شیعه با ترکیب حروف نورانی این جمله را ساخته اند (صِراطُ عَلِىٍّ حَقٌّ نُمسكهُ) یعنی راه على حق است، آن را می پیمایم.
در مورد معنی و مفهوم این حروف میان علما اختلاف نظر است که اینک برخی ازآن نظریات را بیان می کنیم:
1. این حروف از متشابهات قرآن است و ادراک مردم از معنای آن ها قاصراست (و ما يَعلَمُ تَأويلَهُ إُلاَ اللهُ).
2. این حروف سرّ خدا در قرآن می باشند.
3. این حروف نام سوره ای است که با آن آغاز می شود مانند(طه، يس).
4. این حروف مدار نام های نیک و صفات عظیم خداوند و سوگندهای رب العالمين است. (نظر ابن عباس)
5. این حروف علائم اختصاری مفاهیمی هستند مثلا (الم) یعنی اَنا الله اعلم.
6. این حروف اعجاز قرآن و نشانه های صدق رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند چون خدای بزرگ با نزول این حروف کفار و مخالفین را دعوت به تحدی فرموده که این کتاب از ترکیب همین حروف رایج در کلام شماست پس اگر راست می گوئید و این کتاب، کتاب وحی و معجزه الهی نیست، شما هم با همین حروف مثل این کتاب را بیاورید.
7. این حروف برای بیان مقصودی است که آن مقصود را با واسطه می توان فهمید و نیز برای گشودن راه تفکر و تعقل مؤمنین است.
ص: 50
8. این حروف اشاره به آیات مخصوصی است که در آن سوره آمده و حروف اول آن آیات مانند حروف اول سوره می باشد مثلا در سوره بقره آیاتی که با (الم) شروع شده مانند (الم ترالی الذين خرجوا ۔ الم ترالی الملا من بنی اسرائیل و نظایر این ها)
9. این حروف اشارات و رموزی است در مورد حوادث آینده و منشأ این حوادث را ترکیبات
عددی، از این حروف دانسته اند.
10. این حروف دلالت بر اسماء و صفات الهی و کلید گشاینده غيب و منشأ پی بردن به اسرار هستند. اما آنچه مسلم است این است که این حروف مهمل و بی مقصود نبوده و به جهت غرض و مقصودی نازل گشته اند. و شاید رمزی میان خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و معصومین (علیهم السلام) و راسخون در علم باشند.
نکاتی جالب در مورد حروف مقطعه:
الف) می دانیم که حروف لغت عربی بیست و نه حرف است و حروف مقطعه نیز در آغاز بیست و نه سوره قرآن وارده شده اند.
ب) اصل حروف مقطعه 14(چهارده) حرف یعنی نصف حروف لغت عرب اند.
ج) عدد چهارده (14) در آفرینش و در میان قوم عرب و هم در امر حجت خدا و معصومین (علیهم السلام) جاری و ساری است.
د) ازمیان بیست و نه سوره ای که با حروف مقطعه آغاز می شوند فقط سه سوره آنها مدنی هستند یعنی (بقره، آل عمران، رعد ) و بقیه مکی هستند و این نیز خود سوال انگیز است و مشتمل بر سیری از اسرار بیشمار قرآن و محرکی است برای تحقیق و مطالعه بیشتر در این کتاب شریف.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ه) به نظر مرحوم علامه طباطبایی، کلیه سوره هائی که در حروف مقطعه مشتر کند از یک سنخ مطالب بحث می کنند و مضمون و مطلب واحدی دارند و همگی لحن مخصوص و لهجه مشخصی را دارا هستند و نیز این آیات اغلب و اكثر به ترتیب و پشت سر هم واقع شده اند.
ص: 51
ز) بررسی حروف مقطعه بوسیله کامپیوتر و از طریق علم ریاضی و احتساب رابطه این حروف و حروف مشابه آن در همان سوره و در کل قرآن مبحثی بسیار جالب و نسبتا جدید و چهرهای دیگر از اعجاز قرآن است.(1)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ح) مجموع کلمات قرآن هفتاد و هفت هزار و چهارصد و سی هفت کلمه و مجموع حروف قرآن، سیصد و چهل هزار و هفتصد و چهل حرف است.
بررسی آیات قرآن ازنظر حكم ولفظ
اصولا الفاظ در هر زمانی لباس و قالب معانی و مفاهیم اند، قرآن نیز برای انتقال مفاهیم و مقاصد الهی در قالب الفاظ عربی رایج بر زبان عرب صدر اسلام نازل شده، یا همان الفاظی که قوم پیامبر (صلی الله علیه و آله) یعنی عرب صدر اسلام ان الفاظ را برای انتقال مقاصد خویش استعمال می کردند. (البته منظور زبان فصحای عرب است)، این است که در زمان نیز برای درک بهتر معانی و مقاصد قرآن باید به آثار معصومین (علیهم السلام) و معانی متداول الفاظ در صدر اسلام مراجعه کنیم و پی ببریم که آنان از الفاظ خویش چگونه استفاده می کردهاند چون معمولا الفاظ در طول زمان در معانی مختلفی استعمال شده و تغییر معنییافته اند، لذا ضروری است که شیوه کاربرد هر لفظی را در زمان خویش مورد توجه قرار داد، این آگاهی بر معانی و مفاهیم عرب صدر اسلام از الفاظ مورد استفاده اشان بهترین معیار فهم معانی قرآن است و بدیهی است که افصح اعراب صدر اسلام ائمه علیهم السلام پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند، پس رجوع به احادیث و درک زبان احادیث برای درک زبان قرآن بسیار ضروری است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

انواع دلالت الفاظ قرآن بر معانی
1. دلالت قطعی
این دلالت بر دو قسم است:
ص: 52

---

1- . برای مطالعه پیرامون این بحث می توان به کتب زیر مراجعه کرد: تعبیر قرآن نوشته پروفسور آربری، ترجمه محمد جوادسهلانی، انتشارات بعثت قرآن و کامپیوتر، علی شریعتی - اسرار قرآن کریم اثر دکتر مصطفی محمود ترجمه دکتر سید محمد باقر حجتی - تصویر فنی در قرآن اثر سيدقطب - و کتب دیگر
الف)نَصّ: هروقت آیه ای، مستقیما بوسیله الفاظش معنی و مفهومش را بطور آشکار و بی واسطه و بی قرینه به ذهن منتقل کند، نص گفته می شود، الفاظ چنین آیه ای فقط یک معنی معین و روشن دارند، بطوریکه معنی و مقصود آیه صراحت از الفاظش درک می گردد مانند اغلب آیات قرآن چون (قل هوالله احد).
ب) ظاهر:هر گاه آیه ای بیش از یک معنی داشته باشد به طوری که یکی از آن معانی ترجیح داشته باشد، باید همان معنی راجح را انتخاب کرد و همان جهت است که در اصطلاح به آن ظاهر می گویند مانند آیه (السارق و السارقة فاقطعوا ایدیهما) که لفظ (قطع) هم به معنی مجروح کردن است و هم به معنی جدا کردن، به هر حال ملاک عمل معنی راجح و رجحان داراست.
آیاتی که دلالتشان بر معانی خود قطعی است (چه نص و چه ظاهر) اصطلاحا آیات محکم یا
محکمات نامیده می شوند پس:
محکمات: آیاتی را گویند که معنی آنها از ظاهر الفاظشان درک می شود و با معانی دیگر مشتبه نمی گردد و به عبارت دیگر محکمات آیاتی هستند که برای درک مقصود و معنای حقیقی آنها به قرینه ای (یعنی لفظ یا آیه دیگری)نیاز نیست، این گونه آیات مصدر و منبع و مرجع سایر آیات هستند و نیز ملاک و معیار عمل مؤمنین پس از ایمان به کل قرآن همین محکمات است. این آیات را خدای متعال (اُمّ الكتاب) نامیده است. (1)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

2. دلالت ظنی(ظنّ خاص)
این گونه دلالت نیز بر دو قسم است:
الف: مُجمَل: آیه ای است که دو معنی یا بیشتر داشته باشد به طوری که هیچ یک از آن معانی بر دیگری ترجیحی نداشته باشد مانند (والمطلقات يتربصّنَ بِأنفسهّن بثلاثة قُروء) که کلمه (قروء) هم به معنی پاکی از حیض است و هم به معنی خاتمه حيض.
ب: مؤول: آیه ای است که دو معنی یا بیشتر داشته باشد به طوری که هم دارای معنی راجح باشد و هم دارای معنی مرجوح ولی با دلایل خارجی نتوان به معنای راجح آن عمل کرد، لذا معنای مرجوح آن
ص: 53

---

1- آل عمران/7
حجت و معیار عمل است مانند (یدالله فوق ایدیهم) که کلمه (ید) هم به معنی دست است و هم به معنی قدرت که معنی دست معنی ظاهری و راجح یداست اما بدلايل خارجی هرگز نمی توان معنی اول را انتخاب کرد، پس معنی مرجوح یدیعنی قدرت در این آیه را باید انتخاب کرد.
آیاتی را که دلالتشان ظنّی است (چه مجمل وچه مُوّول) در اصطلاح متشابهات گویند. پس:
متشابهات: آیاتی هستند که معنی آنها از ظاهر الفاظشان درک نمی شود و با معانی دیگر مشتبه می شود و بعبارت دیگر متشابهات آیاتی هستند که برای درک مقصود و معنای حقیقی آنها باید از آیات محکم کمک گرفت، این گونه آیات یعنی متشابهات غالب دستاویز منافقان و آلوده دلان است، قرآن کریم تقسیم بندی آیات را به محکم و متشابه تأیید نموده و می فرماید: (هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ
هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ.).(1)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

نظریات

1. گروهی گویند بشر بجز یک درک ظنی از قرآن نمی تواند داشته باشد و لذا، انسان بدون (امام) نمی تواند قرآن حقیقتی را درک کند، حتی از محکمات قرآن.
2. گروهی گویند قرآن کتاب مبین است، نور است، کتاب هدایت است، کتاب ناس است و با زبان ناس نازل شده، پس قابل فهم است زیرا این کتاب انسان سازی و هدایت است نه کتاب مُعّما.
انواع متشابهات در قرآن
الف) گاهی آیهای سراسر رمز است و به گونه ای است که مقصود آن را فقط گروه خاصی که از آن رمز آگاهی کامل دارند درک می کنند مانند حروف مقطعه.
ب) گاهی به دلیل نبودن و عدم ذكر قرائن آیات و یا قیود و با وجود استثناء در آیات و غفلت قاری تشابه حاصل می شود معمولا آیات ناسخ و منسوخ، عام و خاص از این قبیل اند.
ص: 54

---

1- آل عمران/7
ج) گاهی معانی حقیقی و مطالب آیات بسیار وسیعتر از حصار محدود و تنگ الفاظند به طوری که هرگز الفاظ قادر به رساندن آن معانی نیستند لذا به سبب حصار و محدودیت الفاظ نسبت به معانی تشابه پیدا می گردد، مانند بیان امور غیبی و ماوراء طبیعی و حقایق ملکوتی و مجرد.
ناسخ
اصل آن نسخ است که به معنی زایل کردن و از بین بردن است و نیز به معنی ابطال چیزی و جایگزین کردن چیز دیگری می باشد و ناسخ آیه ای است که حکم اجرایی آیهای دیگر را از بین می برد و پایان می بخشد و حکم چنین آیهای بنا به دلیل شرعی به زوال حکم آیه ای که از نظر زمانی قبل از آن نازل شده دلالت می کند مانند آیه سیزده سوره مجادله که حکم صدقه دادن به هنگام رازگویی با پیامبر (صلی الله علیه و آله) را لغو کرده است و مانند آیه234 بقره که حکم عده زنان را به مدت یکسال لغو کرده است و مانند آیه پنجم سوره توبه که حكم عفو و بخشش دشمنان را لغو کرده است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

منسوخ

آیه ای است که حکمش بنا به مصلحت الهی محدود به زمانی معین بوده و با پایان یافتن آن مصلحت الهی، حکم آن آیه نیز از بین رفته و منسوخ می شود و حکم دیگری همراه با آیه ای دیگر جایگزین آن می شود مانند حکم آیه12 سوره مجادله و آیه109 سوره بقره.
نظریات پیرامون ناسخ و منسوخ
الف) گروهی گویند در قرآن هیچ ناسخ و منسوخی نیست بلکه هر آیه ای را باید به موقع عمل کرد. ب) گروهی گویند در قرآن ناسخ و منسوخ هست به این معنی که قرآن ناسخ همه ادیان سابق است. ج) گروهی گویند در قرآن ناسخ و منسوخ هست یعنی برخی از آیات قرآن ناسخ اند و برخی منسوخ.
ص: 55

[ملکوت* گامی تارهایی *]

اقسام نسخ در آیات قرآن

1. آیه ای که حکمش منسوخ بوده اما تلاوتش برجا است مانند آیه12 سوره مجادله و آیه109 بقره و آیه240 بقره.
2. آیه ای که تلاوتش منسوخ بوده اما حکمش جاری و برجا است مانند:( الشيّخ و الشّيخه: اذا زينا فارجموهما، فانهما قضينا الشهوه جزاء بما كسباً نكالاً من االله عزيز حكيم).
3. آیه ای که هم حکم و هم تلاوتش هر دو منسوخ است چنان که گفته اند در قرآن این آیه بوده (إِنَّ عَشَرَ رضعات يُحَّرمنَ) کلا هم لفظا و هم عملا نسخ گردیده.
تذکر: اکثر علماء بزرگ در این موارد اختلاف دارند(والله اعلم)
کلامی چند از مرحوم علامه طباطبایی در مورد ناسخ و منسوخ:
1. نسخ مختص احکام شرعیه تنها نبوده، بلکه هم در پدیده های طبیعت و نظام تکوین و هم در ادیان
دیگر وجود داشته.(1)
2. در نسخ حتما دو آیه لازم است که یکی ناسخ و دیگری منسوخ باشد.
3. ناسخ و منسوخ هر دو تابع مصلحت الهی هستند و از این نظر هیچ تفاوتی ندارند.
4. تنها اختلاف ناسخ و منسوخ از نظر حكم آن هاست. قرآن کریم نیز تقسیم آیات به ناسخ و منسوخ را تأیید کرده می فرماید:
(مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا.)(2)
هر آیه ای را از بین ببریم یا حکم آن را از خاطره محو کنیم، آیه ای بهتر از آن یا مانند آن را می آوریم.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

تأويل

از کلمه (أول) گرفته شده و به معنی رجوع است و مراد از تأویل آن چیزی است که آیه به سوی آن بر می گردد، پس تأويل قرآن حقایقی است برتر از ظاهر الفاظ قرآن و برتر از
ص: 56

---

1- . بقره/106 و 107
2- بقره/106
ادراک عمومی به عبارت دیگر تأویل هر چیزی، حقیقتی است که آن چیز از آن سرچشمه گرفته پس تأويل قرآن هم حقیقتی است که قرآن از آن ناشی شده یعنی حقایقی غیب که در أم الكتاب اند و این امر را قرآن صراحتا در (آیه80 سوره واقعه) بیان می کند و به موجب آیه33 سوره احزاب و آیه27 سوره جن، تأويل قرآن را بطور استقلالی خدای متعال، و رسول و اهل بیت رسول (صلی الله علیه و آله) که مورد رضایت حق تعالی بوده و از هر گونه پلیدی ظاهری و باطنی بدورند، به اذن خدای بزرگ می دانند.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

تنزيل

در مقابل تأويل قرار دارد و به معنی، ادراک صوری و مفهوم لفظی قرآن است و به اصطلاح معروف همان معنی تحت اللفظی آیات را تنزیل می گویند که پی بردن به آن از طریق آگاهی بر ادبیات و زبان و لغت عربی برای همگان میسر است.
عام
آیه ای است که حکم آن کلیه افراد و مصادیقش را شامل شود و در مورد همه آنها سرایت دارد مانند آیاتی که با خطاب های ( یا ایها الناس) و (یا ایها الانسان) و ( یا ایها الذين آمنوا) و . شروع شده و یا حکمی بالفظ کل و جمیع و سایر ادوات جمع بیان شده است مثل (إِنَّ االلهَ عَلي كُلّ ِ شَيءِ قَدَير). (1)