آشنایی و تعریف اصطلاحات تجوید

[mahdy30na]

تَهْلِیل
عبارت از گفتن لااله الا الله است، ‌علمای علم قرائت در آغاز یا پایان یازده سوره قرآن تهلیل می‎گویند.
سوره‎های مذکور عبارتند از:
۱. زلزال ۲. قارعه ۳. عصر ۴. همزه ۵. فیل ۶. قریش ۷. ماعون ۸. کوثر ۹. لهب ۱۰. فلق ۱۱. ناس.
بعضی نیز از سوره اَلضُّحی تا آخر قرآن (۲۲ سوره می‎شود) تهلیل و تکبیر (الله اکبر گفتن) و تحمید (الحمدلله گفتن) را نقل کرده‎اند که به شیوه زیر گفته می‎شود.
لااِلهَ اِلَّا اللهُ وَ اللهُ اَکْبَرُ وَ لِلّهِ الْحَمْدُ و سپس گفته می‎شود بسم الله الرحمن الرحیم…
ـ وصل آخر سوره به تکبیر و پیوستن آن به بِسمله و قطع بسمله از ابتدای سوره، جایز نیست زیرا بسمله اولین آیه هر سوره و برای افتتاح آن است.
چنانچه حرف آخر هر یک از ۲۲ سوره مذکور (سوره اَلضُّحی تا آخر قرآن) ساکن یا تنوین باشد، در حال وصل به تکبیر (الله اکبر) از جهت رفع التقاء دوساکن بایدحرف ساکن یا تنوین با کسره خوانده شود زیرا همزه «الله» همزه وصل است. و اگر حرف آخر سوره مفتوح یا مضموم یا مکسور باشد، در حال وصل به تکبیر با همان حرکات خود به لفظ جلاله الله پیوسته می‎شود.
جَهْر یکی از صفات اصلی و ذاتی حروف و به معنی بلندی آواز و صوت قوی است.
هجده حرف از حروف الفبا دارای این صفت هستند که عبارتند از: (همزه ـ ب ـ ج ـ د ـ ذ ـ ر ـ ز ـ ض ـ ط ـ ظ ـ ع ـ غ ـ ق ـ ل ـ م ـ ن ـ و ـ ی).
این حروف را حروف مَجْهُورَه می‎نامند. زیرا به سبب قوّت به بلندی و آشکارا ادا شده و مانع جریان نفس می‎گردند.
جهت سهولت در حفظ این حروف آنها را در چند کلمه جمع کرده‎اند که عبارتند از (نغز ـ قطع ـ ابیض ـ ظل ـ جذر و مد).

[mahdy30na]

حَذف
به معنی انداختن حرف آخر کلمه‎ای که بر آن وقف می‎کنند (موقوفٌ علیها) است.
توضیح اینکه به شیوه قرائت حمزه کوفی، همزه آخر کلمه هنگام وقف لفظاً حذف می‎شود مانند: سَوْء ـ شَیْئ ـ شاءَ ـ یَشاءُ ـ بَرِیءٌ که می‎شود: سُوْ ـ شیْ ـ شَا ـ یَشا ـ بَرِی.
حذف از اقسام وقف می‎باشد.

[mahdy30na]

حروف شمسی و قمری
حروف الفبا بر دو قسم است: شمسی و قمری
حروف شمسی: حروفی است که هرگاه بعد از الف و لام (حرف تعریف) واقع شوند لام حرف تعریف در حروف مذکور به سبب نزدیکی مخرج ادغام می‎گردد و آنرا ادغام شمسیّه می‎نامند.
حروف شمسی عبارتند از: تاء ـ ثاء ـ دال ـ ذال ـ راء ـ زاء ـ سین ‍ـ شین ـ صاد ـ ضاد ـ طاء ـ ظاء ـ لام ـ نون.
حروف قمری: آنست که هر گاه بعد الف و لام تعریف (اَلْ) قرار گیرند، حرف لام به دلیل دوری مخرج اظهار می‎شود.
حروف قمری عبارتند از: همزه ـ باء ـ جیم ـ حاء ـ خاء ـ عین ـ غین ـ فاء ـ قاف ـ کاف ‍ـ میم ـ هاء ـ واو ـ یاء.

[mahdy30na]

حروف تهجّی
«هِجاء» یعنی شمردن حروف با اسامی آنها، و مجموع حروف از «الف» تا «یاء» را حروف تهجّی می‎نامند.
حروف تهجّی یا الفبای زبان عرب را بعضی بیست و هشت حرف و بعضی «الف» را هم اضافه کرده و بیست و نه حرف گفته‎اند.
آنهایی که الف را به حساب حروف تهجّی نمی‎آورند، دلیلشان این است که چون الف از فضای دهان خارج می‎شود، و تکیه گاهی ندارد، و قائم به غیر است.
و همیشه ساکن بوده و به تنهائی ادا نمی‎شود، و از حروف شمسی و قمری هم نیست. لذا آنرا در شمار حروف قرار نمی‎دهند.
و آنهایی که الف را جزو حروف الفبا شمرده‎اند، معتقدند که «الف» هم مانند سایر حروف دارای مخرج است، و مخرج الف همان فضای دهان است. و از حروف جوفی یا هوائی است.
حروف الفبا یا حروف تهجّی عبارتند از:
همزه ـ باء ـ تاء ـ ثاء ـ جیم ـ حاء ـ خاء ـ دال ـ ذال ـ راء ـ زاء ـ سین ـ شین ـ صاد ـ ضاد ـ طاء ـ ظاء ـ عین ـ غین ـ فاء ـ قاف ـ کاف ـ لام ـ میم ـ نون ـ هاء ـ واو ـ الف ـ یاء.
تمام حروف الفبا در آی ۱۵۴ سوره آل عمران و نیز در آخرین آیه سوره فتح آمده است.
این نکته نیز قابل ذکر است که «الف» با همزه فرقهایی دارد که عبارتند از: همزه قبول حرکت می‎کند، و در اول و وسط و آخر کلمات واقع می‎شود. و به صورت‎های مختلف نوشته می‎شود مانند: اَللهُ ـ أنْبِئْهُمْ ـ یُؤْمِنُ ـ ساءَ، ولی «الف»، قبول حرکت نمی‎کند، و همیشه ساکن و ماقبل از آن مفتوح است (فتحه دارد). و هیچ گاه در اول کلمه قرار نمی‎گیرد. و فقط در وسط و آخر کلمه می‎آید، و همواره به شکل الف نوشته می‎شود مانند: عَلامَات ـ نَار ـ مِمَّا ـ دَعا.
و چون الف همیشه ماقبلش فتحه است، در رسم الخط قرآن‎های بعضی کشورها قبل از الف فتحه می‎گذارند مانند: مَا ـ کَانَ ـ اَبْوَاب ـ اَلنَّاس ـ قَالَ… ولی در بعضی قرآنها الف کوتاه گذاشته می‎شود مانند: ما ـ کانَ ـ اَبْواب ـ النّاس و قالَ.

[mahdy30na]

حرف «لام»
«لام» از حروف مُستفله است، و اصل در تلفظ آن ترقیق می‎باشد. و هنگام تلفظ، صوت و زبان به طرف پائین میل کرده و به نازکی ادا می‎شود، و تغلیظ آن به تبعیت از حروف مستعلیه صورت می‎گیرد.
یعنی اگر ماقبل یا مابعد و یا طرفین لام یکی از حروف مستعلیه قرار گیرد، تغلیظ می‎شود.
و در غیر این صورت ترقیق می‎گردد، مانند: قُلْ ـ اَلصَّلوه ـ سُلْطَان ـ وَلْیَتَلَطَّف ـ خَلَقْنَا ـ وَاغْلُظ ـ صَلْصَال ـ قابل ذکر می‎باشد که در هر صورت بطور کلی ترقیق «لام» اولی‎تر است.

[mahdy30na]

حرف رَدْع
رَدْع به معنی رد کردن، و انکار مطلب ماقبل، و اثبات جمله ما بعد می‎باشد.
و «کَلّا» را که به معنی (چنین نیست) می‎باشد، حرف ردع می‎گویند.
در قرآن مجید حرف رَدْع سی و سه بار و در ۱۵ سوره آمده است، که به اتفاق علمای علم قرائت و تفسیر در ۷ جای آن برای رد کردن مطلب ماقبل و اثبات جمله مابعد است.
و باید بر «کَلّا» وقف شود.
مواضع مذکور در قرآن عبارتند از:
۱. آیات ۷۸ و ۷۹ سوره مریم
۲. آیات ۸۱ و ۸۲ سوره مریم
۳. آیات ۱۴ و ۱۵ سوره شعراءِ
۴. آیات ۶۱ و ۶۲ سوره شعراء
۵. آیه ۲۷ سوره نساء
۶. آیات ۱۵ و ۱۶ سوره مدّثّر
۷. آیات ۱۰ و ۱۱ سوره قیامه
مثلاً در آیه ۱۵ و ۱۶ سوره مدّثّر می‎فرماید: ثُمَّ یَطْمَعُ اَنْ أزِیدَ کَلّا (یعنی پس طمع دارد که مال و اولاد، بیشترش دهم ـ نچنان است. احتمالاً در مورد ولید بن مغیره می‎باشد.)

[mahdy30na]

سلام و عرض ادب
روم نمیشه بگم بابت تاخیر در ب.ز اوری...

حرکت
برای خواندن کلمات عربی روی حروف، علائم و نشانه‎هایی قرار می‎دهند که به آنها حرکات می‎گویند. برای تلفظ حروف سه حرکت بکار می‎برند که عبارتند از: ضمّه یا پیش (ـُ) فتحه یا زِبر (ـَ) و کسره یا زیر (ـِ) حرف فتحه‎دار را «مَفتوح» و حرف ضمّه‎دار را «مَضموم» و حروف کسره‎دار را «مَکسور» می‎گویند. مانند کُتِبَ که کاف مضموم و ت مکسور و ب مفتوح است.
حروف حلق از حلق یا گلو شش حرف خارج می‎شود که، به حروف حلقی معروف‎اند آنها عبارتند از: ۱. همزه ۲. هاء ۳. عین ۴. حاء ۵. غین ۶. خاء.
همزه و هاء از ابتدای حلق و عین و حاء از وسط حلق و غین و خاء از آخر حلق ادا می‎شوند.
پس مخارج حروف حلقی از ابتدای حنجره به سمت دهان به ترتیب عبارتند از: همزه ـ هاء ـ عین ـ حاء ـ غین ـ خاء.

[mahdy30na]

حروف دهان
دهان دارای ده مخرج است، و هجده حرف از حروف الفبا از آن خارج می‎شود که عبارتند از:
تاء ـ ثاء ـ جیم ـ دال ـ ذال ـ راء ـ زاء ـ سین ـ شین ـ صاد ـ ضاد ـ طاء ـ ظاء ـ قاف ـ کاف ـ لام ـ نون ـ یاء
از آنجا که ادای بیشتر حروف دهان به دندانها بستگی دارد، معمولاً در بیان حروف دهان به تقسیمات دندانها و اقسام آن اشاره می‎کنند

[mahdy30na]

مخارج ده گانه حروف که از دهان ادا می‎شوند عبارتند از:
۱. مخرج قاف:
انتهای زبان با آنچه مقابل آن است از کام، و ابتدای زبان کوچک که، آزاد و سمت حلق قرار گرفته، و با نگه داشتن هوا، و رها کردن یک دفعه آن، پدید می‎آید. حرف قاف را غَلْصَمی می‎نامند.
زیرا از محل غَلْصَمَه، یعنی ابتدای زبان کوچک که آزاد است بیان می‎شود.

[mahdy30na]

۲. مخرج کاف:
انتهای زبان با آنچه برابر آن است. از کام بالا، و آخر زبان کوچک که، به سقف دهان متصل است. مخرج کاف کمی بیرون‎تر از مخرج قاف، و به فضای دهان نزدیک‎تر است. و مانند قاف با نگه داشتن کامل هوا، و رها کردن یک دفعه آن ادا می‎شود.
حرف کاف را عَکْدی می‎نامند، زیرا از انتهای زبان کوچک که به سقف دهان متصل است ادا می‎شود. و چون زبان کوچک را به عربی لَهات می‎گویند، دو حرف (ق و ک) را که زبان کوچک در ادا آنها دخالت دارد لَهَوی می‎گویند.
عمری باقی موند حتما در نشر این مطلب همراه شما خواهم بود