بسم الله الرحمن الرحیم
والحمدالله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین
مهم ترین مسئله که اساس انسانیت است و تنها عاملی که ضامن اجرایی است و در سراسر قرآن کریم از آن بحث شده توحید است؛ چه آیات مفهومی آفاقی و چه آیات انفسی و چه دیدار شهودی.
قرآن کریم می فرماید:« سنريهم آياتنا في الآفاق و في أنفسهم حتي يتبيِّن لهم أنّه الحق ... ؛ به زودی نشانه های خود را در افق هاو در دلهایشان بدیشان خواهیم نمود تا بر ایشان روشن گردد که او خود حق است » 1
در این زمینه برای توجه نسل جوان به مسائل عمیق قرآن و اسلام از اشعار مثنوی استفاده می کنیم . آیات قرآن در زمینه خداشناسی از نظر آفاق فراوان است. آیاتی که می گوید زمین ، آسمان ، شب ، روز ، خواب و بیداری ، تمامی آیات خداست و همه عالم در بی نشانی ، نشانی از اوست بلکه همه عالم آیات اوست :« ان فی خلق السموات والارض و اختلاف اللیل وانهار لایات لاولی الالباب ؛ مسلما در آفرینش آسمانها و زمین و در پی یکدیگر آمدن شب و روز ، برای خردمندان نشانه هایی قانع کننده است.»2
دم چو فرو رفت هاست،هوست چوبيرون رود يعنى از او در همه،هرنفسى هاى وهوست
چون به آثار این همه پیدا شدت چون نشد پیدا زتاثیر ایزدت
نه سببها و اثرها مغز و پوست چون بجویی ، جملگی آثار اوست
دوست گیری چیزها را از اثر پس چرا ز آثاربخشی بی خبر؟
از خیالی دوست گیری خلق را چون نگیری شاه غرب و شرق را؟3
وقتی اثری از یک هنرمند به دست انسان می رسد ، شوق و ذوقی برای دیدار و ملاقات آن هنرمند در وی بوجود می آید. وقتی انسان اینهمه آثار و عجایب و شگفتی هایی که در عالم ، انسان ، نباتات ، حیوانات ، آسمانها و مسائل ریز و درشت است می بیند ، اگر عمودی فکر کند در وجودش عشق و ذوقی به دیدار صاحب اثر که مبدا آفرینش است پیدا می شود و به عشق حقیقی خود می رسد. اصولا انسان عاشق خدا خلق شده اما فراموش کرده است؛ انبیاء ، اولیاء ، شعرا ، بزرگان علم و ادب آمدند و بشر را با زبان شعر و نثر متوجه حقیقت خودش که عشق الهی است کردند و این سعادت و کمال انسان است . وقتی ما خط خوبی یا صنعت زیبایی می بینیم به هنرمندی و استادی صاحب صنعت و هنر پی می بریم و آنقدر که از این خط لذت عاید ما می شود بیش از آن دیدار صاحب اثر ، اثربخشی پیدا می شود.
نه سبب ها و اثرها مغز و پوست چون بجویی جملگی آثار اوست
هرچه می بینی از زمین ، آسمان ، گیاهان ، حیوانات ، انسانها ، موجودات ریز و درشت ، مگر اثر خدا نیستند . وقتی دقت کنیم – به شرطی که فقط افقی فکر نکنیم – و اگر عمودی فکر کنیم می بینیم که همه آثار خداست ؛ همه فریاد می زنند « هو» ، «هوالحق» ، «هوالحی» .همانگونه که ما اثری را از یک هنرمند می بینیم به او علاقمند می شویم ، مگر می شود اینهمه آثار و عجایب دیده شود و انسان متاثر نگردد.
« قل هو الله احد؛ بگو او خدایی است یکتا ».4
« الله لا اله الا هوالحی القیوم؛ خداست که معبودی جز او نیست ، زنده و برپادارنده است».5
این همه نقش عجیب بر در و دیدار وجود هرکه فکرت نکند نقش بود بر دیوار
این اثر فکری عمودی است که فرد عمیقا فکر کند و از این آثار به مؤثر پی ببرد و دلبستگی پیدا کند. خداوند علی و اعلی توفیق درک معارف بلند اسلام و قرآن را که بالاترین و ارزشمندترین آن توحید است به ما مرحمت کند.در این زمینه مسائل مختلف و گوناگونی هست . خداشناسی از طریق آثار ، خداشناسی بدون واسطه و از طریق شهودی که خود دارای مراتبی است و بالاترین آن مخصوص بندگان خاص خداست. همان دیدار شهودی است که انسان ببیند که
به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست
این وجود ربطی و فقری از خود هیچ ندارد، درواقع این جهان و همه موجودات آن با علت العلل و با حیثیت تقییدی و تعلیلی موجودیت دارند، قرآن کریم می فرماید: « یا ایها الناس انتم الفقراء الی الله والله هوالغنی الحمید؛ ای مردم ، شما به خدا نیازمندید و خداست که بی نیاز و ستوده است».6
قرآن کریم نه تنها انسان را نیازمند به خداوند متعال بلکه تمامی موجودات جهان امکان را مطیع او می شمارد و برای غیر واجب هم هیچ سهمی از استقلال قائل نیست ؛ اگر نازی می کند ازهم فرو ریزند قالب ها.
با اینحال اگر او چشم عنایتش را از عالم بردارد ، هیچ نمی ماند و عالم در پیشگاه خود افسانه ای بیش نیست.
اشراق جهان جمله چون نقشی است برآب آن آب ، نه آب ، بلکه موجی بر آب
آن موج ، چه موج ، چون خیالی در خواب آن خواب ، چه خواب ، خواب مستان خراب
عالم در پیشگاه خود بدون حیثیت تقییدی و تعلیلی ، هیچ در هیچ است ولی با او همه چیز است ، درواقع او همه است.
عالم چو حبابی است ولیکن چه حباب نه بر سرآب ، بلکه بر روی سراب
آن هم چه سرابی که ببینند به خواب آن خواب ، چه خواب ، خواب بدمست خراب
خدای تعالی بیداری و آگاهی بدهد تا انسان به مسیر حقیقی خودش که همان توحید است برسد. اول و آخر کتاب مثنوی بر این محمور است و اول و آخر قرآن و لب مطالب قرآن و اسلام ، توحید و خداشناسی است.:« هو الاول والاخر والظاهر و الباطن و هو علی بکل شیء علیم ؛ اوست اول و آخر و ظاهر و باطن و او بر هر چیزی دانست».7
*** اشراقات معنوی - درس اول / آیت الله محمود امجد