جامعه سالم در پرتو اخلاق

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

▲ علل تنگ نظرى
تنگ نظرى ـ چنانكه گفتيم ـ بلاى بزرگى است و عواقب دردناكى دارد مخصوصاً اگر در رؤسا و مديران و مسئولان رده هاى مختلف باشد و هر قدر مسئوليت، سنگين تر و گسترده تر باشد آثار منفى و شوم تنگ نظرى در آن بيشتر است. درميان عوامل پيدايش اين خوى زشت سه عامل بيش از همه جلب توجه مى كند: 1ـ ضعف و انحطاط فرهنگى; برادرى مى گفت: «اوايل كار كه سوار بر هواپيما شدم، همينكه هواپيما از زمين برخاست و اوج گرفت، ديدم آنچه روى زمين است در نظرم كوچك شد». (محوطه عظيم فرودگاه مثل يك خانه محقر، خيابان هاى وسيع به صورت يك نوار باريك، اتوميبل ها به اندازه يك قوطى كبريت، عمارت هاى عظيم و خانه هاى بزرگ و فروشگاه ها و باغها و زمين هاى زراعتى گسترده، همه و همه كوچك شدند). يك مرتبه به نظرم آمد كه الان در آن پايين، در آن گوشه از زمين زراعتى، شايد دو نفر مشغول نزاع برسر چند وجب زمين باشند (ازكوته نظرى آنها خنده ام گرفت كه اين هم شد كار، انسان بر سر اين موضوعات كوچك با ديگرى نزاع كند و گاه چند سال در راه روهاى دادگسترى براى گرفتن يا دادن آن بدود، چرابه رفيق ـ حتى گاهى با برادر خود ـ نمى نشينيد تا به نوعى توافق برسيد). از اينجا فهميدم كوته بينى ها و تنگ نظرى ها به خاطر كوته فكرى است، اگر فكر انسان اوج بگيرد و همچون هواپيما بالا رود و روحى به وسعت آسمان ها پيدا كند هرگز گرفتار اين تنگ نظرى ها و كوته بينى ها نمى شود. بايد دست افراد تنگ نظر را گرفت و در اين ملك وسيع پروردگار، در پهنه زمين و آسمان،سير داد، بايد روح آنها را بر فراز آسمان ها برد، واين سيارات با عظمت و كهكشان ها و منظومه ها را به آن ها نشان داد. تا از دور نگاهى به كره زمين كنند و ببينند تمام اين كره خاكى به قدرى كوچك و ناچيز است كه اگر همه آن را به يك نفر بدهند يا از او بگيرند كمترين تأثيرى در اين عالم بزرگ نخواهد داشت!. بايد دست آنها را گرفت و به گذشته تاريخ برد، و به حكومت هاى پهناور و قدرت هاى عظيم را به آن ها نشان داد، تا بدانند آنچه در مورد آن تنگ نظرى نشان مى دهند تا چه حد كوچك و بى ارزش است؟ قرآن مجيد مى گويد: «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَآ ءَآتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا ءِآلَ اِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكَاً عَظَيماً; آيا آنها به مردم در برابر آنچه از فضلش به آنها بخشيده حسد مىورزند با اينكه به آل ابراهيم، كتاب وحكمت داديم و حكومت عظيمى، بخشيديم» (1) كوتاه سخن اينكه، فقر فرهنگى و انحطاط فكرى و آگاهى ناچيزو جهل و نادانى يكى از عوامل اصلى تنگ نظرى است و براى درمان اين بيمارى روحى، بايد اين ريشه را از بين برد. 2 ـ محروميت هاى خانوادگى پرورش در محيط هاى محدود و محروم، دو اثر مختلف ممكن است بر انسان بگذارد: نخست اثر منفى است كه انسان را عقده اى، تنگ نظر، كوته بين و حسود به بار مى آورد، به طورى كه اين خوى هاى زشت در اعماق روح انسان تا آخر عمر مى باشد، هر چند امكانات و قدرت وسيعى در اختيارش قرار گيرد، و اين مشكل بزرگى است هم براى صاحب آن و هم براى جامعه اى كه او به آن تعلّق دارد. دوم اثر مثبت است و آن در صورتى است كه كه اين محروميّت و محدويت در سايه ايمان و تقوى و تربيت مربيان آگاه، تبديل به يك عمل سازنده شود، به طورى كه تلخيهاى اين دوران سبب شود كه آنچنان تلاش و كوششى به كار برد كه هيچكس در آينده گرفتار چنين محدوديت و محروميتى نشود. از درد يتيمان خبرش باشد كه در كودكى پدر را از دست داده است. از درد گرسنگان آگاه باشد كه درد گرسنگى را چشيده است. روحى وسيع و قلبى پر مهر و عواطفى سرشار در جهت مبارزه با مشكلات، با نابسامانيها، دردها و محروميّت هاى محرومان پيدا كند، وچه زيباست كه آن محروميّت منشا پيدايش چنين حركتى شود، و به همين دليل است كه خداوند هميشه پيامبران بزرگ خود را از ميان قشرهاى محروم بر انگيخته است كه نمونه تمام و كامل آن شخص پيامبر گرامى
اسلام ((صلى الله عليه وآله)) است. ولى بار ديگر تأكيد مى كنم كه چنين واكنشى جز در سايه تربيتهاى الهى ممكن نيست، واگر اين گروه ازآن تربيت محروم گردند واكنشى منفى، نشان خواهند داد، و محروميت ها ريشه تنگ نظريها، و تنگ نظريها سبب انواع مزاحمتها خواهد شد. 3 ـ خودخواهى و خود محورى و انحصارطلبى «خود خواهى» واكشنهاى زياد در انسان دارد شايدبتوان آن را ريشه اكثر رذايل اخلاقى وام الفساد نام نهاد، يكى از ميوه هاى شوم و تلخ آن «خود محورى» است چرا كه چنين شخصى تنها خودش را مى خواهد، و طبعاً ميل دارد، همه چيز بر محور و جود او بگردد! قدرتها، ثروتها، آبرو و حيثت اجتماعى، رفاه و هر چيز ديگر مخصوص او، و از آن او باشد. و باز طبيعى است چنين كسى رو به انحصارطلبى آورد، چرا كه روح خود خواهى و خود محورى او را، چيزى جز انحصارطلبى سيرآب نمى كند. اين سلسله زنجير مانند، سرانجام به تنگ نظرى منتهى مى شود چرا كه چنين اشخاصى مايل نيستند، ديگران را در كارها، پستها و امكانات مختلف سهيم سازند، و الا خود خواهى آنها اشباع نمى شود آنها نه فقط از سهيم ساختن ديگران ابا دارند بلكه از اينكه ديگران خودشان براثر لياقتشان به پيشرفتهايى نايل شوند، رنج مى برند. در اجتماعى كه چنين افرادى گرداننده آن باشند استعدادها شكوفا نمى شود، لياقت ها ظاهر نمى گردد، سير تكاملى جامعه متوقف مى گردد. و جاى آن را كينه ها، عقده ها، سر خوردگيها، و بى تفاوتى ها مى گردد. تنگ نظرى سر چشمه رذايل اخلاقى ديگرى نيزهست. از جمله بخل و حسد. اينها در يكديگر تاثير مقابل دارند. اين سخن رابا حديثى بسيار پر معنى از امير مؤمنان على ((عليه السلام)) پايان مى دهيم: «قال: لرجل عاب عليه كثرة عطائه لاكثر الله فى المومنين اصرابك اعطى انا و تبخل انت»؟. امام ((عليه السلام)) به كسى عطاى فراوان كرد، شخص (تنگ نظرى) حاضر بود و بر امام((عليه السلام)) خرده گرفت، امام ((عليه السلام)) (خمشگين شد و) «فرمود: خدا هرگز امثال تو را در ميان مؤمنان زياد نكند! من مى بخشم، تو بخل مى ورزى»؟(2) راستى خدا كند امثال اين اشخاص درهيچ جامعه اى زياد نشوند كه زندگى در چنان محيطى ملالت بار و غم انگيز و درد آور است.
1-سوره نساء، آيه 54.
2- سفينه البحار، ج 1، ماده بخل.

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

▲آرامش روح، گمشده بزرگ انسانها
غالب مردم ازنوعى نگرانى رنج مى برند و درجستجوى آرامش اند. اصولا يكى از بزرگترين مشكلات انسان درهر عصر و زمانى همين اضطراب و ناآرامى و پريشانى خاطر بوده و اگر تعجب نكنيد على رغم رفاه فراوانى كه در عصر ما براى بشريت از طريق انواع وسايل فراهم شده اين نگرانى و اضطراب نه تنها كم نشده، بلكه به مراتب بيشتر شده است. دانشمندان از طريق آمارهاى گويايى كه به دست آورده اند اين خبر وحشتناك را مى دهند كه روز به روز بر تعداد بيماران روانى در جهان افزوده مى شود، و آمار اينگونه بيماران نسبت به گذشته بسيار افزايش پيدا كرده تا آنجا كه بعضى از روى جدّ، يا نوعى طنز، مى گويند، عن قريب دنياى ما تبديل به يك دار المجانين بزرگ خواهد شد كه يك انسان كه از سلامت كامل روحى بر خوردار باشد در آن نخواهيم يافت! گسترش مواد مخدر، و پناه بردن به شراب وافيون، وحتى قمار، گذشته از عوامل استعمارى و مانند آن يك عامل روانى هم دارد و آن اينكه توسعه نگرانيها و اضطراب، گروهى را به گمان تحصيل نوعى آرامش كاذب به دنبال اين امور مى فرستد. راستى چرا على رغم اينهمه پيشرفت علم و صنعت و برداشته شدن بارها از روى دوش انسان، و استخدام انواع كارخانه ها، وسايل زندگى مدرن، سطح نگرانيها و اضطرابها افزون شده، امروز كه از آن سفرها پر مشقت و رنج آور سابق كه مى گفتند سفر قطعه اى از سقر و دوزخ است. چيزى نيست و در حال سفر انسان بهتر از خانه خودش در اين وسايل نقليه سريع السير پذيرايى مى شود، و راههاى درمان انواع بيماريها و جراحى اعضاى ناسالم به قدرى متنوع و نسبتاً آسان شده كه آمار مرگ و ميرها نسبت به گذشته بسيار پايين آمده
(و يكى از علل رشد سريع جمعيّت نيز همين است). در منزل، بسيارى از كارهاى طاقت فرساى گذشته را وسايل برقى و مانند آن انجام مى دهند ، و نيز در هر لحظه كه بخواهد، مى تواند از حال عزيزانش در هر نقطه دنيا با خبر شود، و تمام صحنه هاى زيبا و جالب جهان را كه در سابق براى ديدن يكى از آنها چقدر زحمت مى كشيد الان از طريق وسايل ارتباط جمعى، همه پيش چشم او قرار گرفته است. وسايل تفريح متنوع و انواع سرگرميها و انواع ورزشها و....همه در اختيار او است، و قاعدتاً بايد نسبت به گذشته كاملا احساس آرامش كند، ولى باكمال تعجب بر اضطراب و نگرانيش افزوده است و حتى اين آب گوارا را در كامش تلخ و ناگوار ساخته است. با اين حال، جاى شگفتى نيست كه بسيارى از روانشناسان در عصر ما، موضوع بحثهايشان را جستجوى طرق مبارزه با افزايش نگرانيها قرار داده اند، و امروز هزاران كتاب و مقاله در اين زمينه به زبان هاى مختلف نوشته شده، اما مثل اينكه همه بيراهه مى روند و مشت بر سندان و سر به ديوار مى كوبند، چرا كه نگرانى ها، آثار نامطلوب و بيمارى هاى ناشى از آن، همچنان به سير صعودى خود ادامه مى دهد. ابعاد اين فاجعه هنگامى روشنتر مى شود كه به اين حقيقت توجه كنيم كه به گواهى بسيارى از دانشمندان سر چشمه قسمت مهمى از بيماريهاى جسمى همان نگرانيها و اضطرابها و دلهره هاى درونى است و به گفته شاعر : «خون دل، عكس برون مى دهد از رخسارم». نه تنها بيمارى عصبى باز تاب نگرانيها است كه بيماريهاى قلبى و حتى بيماريهاى عروقى و گوارشى قطعاً ارتباط نزديكى با همين اضطرابها و نگرانيها دارد. تعبير به«استرس» (فشار روحى) در طبّ امروز به عنوان يك عامل مؤثر در پيدايش يا حداقل تشديد بسيارى از بيماريها يك تعبير رايج است. اشتباه نشود نگرانى و دلهره و اضطراب در مورد كسانى كه در زير بمباران ها قرار دارند مطرح نيست، حتى در زندگيهاى كاملا مرفه و ظاهراً بى دغدغه نيز بسيار پيدا مى شود، چرا كه آن زندگيها نيز تحت تاثير بمبارانهاى ديگرى از درون و برون وجودشان قرار دارد. ولى در اين ميان گروهى را مى شناسيم كه بر مشكلات زندگى لبخند مى زنند و آرامش عجيبى در همه حال بر روح و جانشان حكمفرما است. آرى اينگونه زندگيها در خور غبطه خوردن است نه زندگانيهاى پر زرق و برق و غرق در ناز و نعمت و رفاه، اما مملوّ از اضطراب و نگرانى و دلهره. براى درمان بيمارى اضطراب و نگرانى كه همچون خوره به جان انسان مى افتد و هر روز آن را مى خورد و مى تراشد ـ مانند هر بيمارى ديگر ـ باز بايد به سراغ ريشه ها برويم، و ببينيم عوامل اصلى نگرانى و اضطراب در حقيقت چيست؟ و تا چه حد ما مى توانيم ريشه هاى آن را به خشكانيم؟ اجازه دهيد قبلا بحث سربسته اى از آيات قرآن مجيد را مطرح كرده و بعد به تجزيه و تحليل آن بپردازيم منتها پيش از رسيدن به پايان بحث، بهتر است قضاوتى نكنيم: قرآن مجيد به شهادت آيات مختلف رابطه نزديكى ميان «ايمان» و«آرامش» از يك سو و «كفر» و «اضطراب» از سوى ديگر قايل است: در يكجا مى فرمايد: «الَّذينَ آمَنوُا وَ لَمْ يَلْبَسُوا اِيمانَهُمْ بِظُلْم أُولئِكَ لَهُمُ الاَمْنُ; آنها كه ايمان آوردند و ايمان خود را با شرك و ظلم نيالودند آرامش مخصوص آنها است»(1) و در آيه قبل از آن مى گويد: «فاى الفريقين احق بالامن ان كنتم تعلمون; كداميك از اين دو گروه (بت پرستان و خداپرستان) شايسته تر به امنيتند اگر شما مى دانيد»(2) و درباره ياران پيامبر در داستان حديبيه مى فرمايد. «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ المُؤمِنِينَ لِيَزدادُوا اِيماناً مَعَ اِيمانِهِم; خدا همان كسى است كه سكينه و آرامش را در دلهاى مومنان نازل كرد تا بر ايمانشان افزوده شود».(3) و در مقابل درباره افراد بى ايمان مى گويد: «سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللّهِ مَالَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً; ما به زودى در دلهاى كافران ترس و وحشت ايجاد مى كنيم به خاطر اينكه آنها جيزهائى را همتاى خدا قرار دادند كه هيچ دليلى خداوند براى آن نازل نكرده.(4) و در جايى ديگر مى افزايد: «اِذ يُوحى رَبُّكَ اِلى المَلائِكةِ اِنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَاُلْقِى فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ; در آن هنگام كه پروردگارت به فرشتگان وحى كرد من با شما هستم مؤمنان را ثابت قدم داريد، و به زودى در دلهاى كافران ترس و وحشت ايجاد مى كنم».(5) اما اين رابطه ميان ايمان و آرامش، و عدم ايمان و اضطراب، چگونه است بايد در انتظار بحث بعد باشيم.

1- سوره انعام، آيه 82
2-؟؟؟؟؟؟؟
3- سوره فتح، آيه 4
4- سوره آل عمران، آيه 151
5- سوره انفال، آيه 12

[عاشورا* خادمه چشم براه گل نرگس*]

▲عوامل مختلف نگرانى و اضطراب
نگرانى و دلهره واضطراب بيمارى بزرگ و رو به گسترش عصر ما است. نمى گويم در گذشته نگرانى در زندگى بشر وجود نداشته، بلكه مى گويم ابعاد آن در عصر ما از هر زمانى بيشتر است. افزايش نگرانى و دلهره در دنياى كنونى نه فقط شهد زندگى را در كام گروه كثيرى، تبديل به شرنگ كرده است، بلكه ضايعات فراوان جسمى و روحى نيز به همراه داشته است: بيماريهاى قلبى، عصبى، گوارشى، كم خوابى و بى خوابى، پژمردگى و افسردگى، پيرى زودرس، دردهاى مختلف عضلانى، فراموشى و عدم تمركز حواس، و بالاخره ضعف عمومى جسمى و روحى در مقياس وسيعى با موضوع نگرانى ارتباط دارد. خوب است اين سخن را از زبان يك پزشك و جراح معروف يعنى «ارنست آدلف» بشنويم، او مى گويد: «امروز ثابت شده كه «80 %» بيمارانى كه درشهرهاى آمريكا بهپزشكان مراجعه مى كنند يك عامل مهم روانى دارند، و در حدود نصف اين 80 % هيچگونه علائم جسمانى براى تشخيص اين بيمارى نشان نمى دهند، بايد توجه داشتكه به عقيده پزشكان اين افراد كه در بدنشان بيمارى عضوى ديده نمى شودبيمار خيالى نيستند بلكه واقعاً بيمارند»(1) با توجه به اين واقعيت دردناك بايد مسأله نگرانيها در زندگى امروز انسانها، ريشه يابى و درمان گردد، و بدون آن آرامشى وجود نخواهد داشت. در بحث گذشته گفتيم از ديدگاه قرآن مجيد رابطه نزديكى ميان «ايمان به خدا» و«آرامش» و همچنين رابطه نزديكى ميان كفر و اضطراب و نگرانى وجود دارد و براى تحليل اين موضوع بايد نخست به بررسى عوامل مختلف نگرانى بپردازيم تا اين رابطه دقيقاً روشن شود: عوامل نگرانى و اضطراب را مى توان به دو بخش تقسيم كرد: «عوامل برونى»و «عواملدرونى» عوامل برونى عمدتاً ده عامل مهم زير است. 1 ـ نگرانى از حوادث قهرآميز طبيعى، خشكسالى، زلزله، طوفانها و... 2 ـ نگرانى از انواع بيماريها مخصوصاً بيماريهايى كه تاكنون درمانى براى آن پيدا نشده، مانند بيمارى «سرطان» و«ايدز» و... 3 ـ نگرانى از جنگها مخصوصاً جنگهاى اتمى و شيميايى و ميكروبى و بمباران مناطق مسكونى و امثال آن. 4 ـ نگرانى از پيرى و ناتوانى و از كار افتادگى، و تنهايى دردناكى كه مخصوصاً در جوامع امروزى دامن پيران و سالمندان را مى گيرد، تا آنجا كه بايد در مراكز مخصوص سالمندان، دور از فرزندان و دوستان و بستگان در انتظار مرگ، روز شمارى كنند! 5 ـ نگرانى به خاطر امكان از دست دادن ثروت و سرمايه و ضرر و زيان و ورشكست در فعاليتهاى اقتصادى. 6 ـ نگرانى به خاطر امكان از دست دادن پست و مقام يا نفوذ اجتماعى. 7 ـ نگرانى به خاطر از دست دادن زيبايى وجوانى براى آنها كه زيبا و جوانند. 8 ـ نگرانى به خاطر آينده و فرزندان و گرفتاريهاى احتمالى كه بعد از فوت پدر و مادر ممكن است دامان آنهارا بگيرد. 9 ـ نگرانى به خاطر از دست دادن دوستان و ياران و عزيزان كه يكى بعد از ديگرى مى ميرند و از دست مى روند و بسيارى از آنها در زندگى انسان، خلاء دردناكى ايجاد مى كنند كه تا آخر عمر همواره احساس مى شود. 10 ـ و بالاخره نگرانى به خاطر ترس از مرگ، مرگى كه به هر حال به سراغ همه انسانها مى آيد، و شترى است كه در خانه همه كس مى خوابد است، مرگى كه حتى فكر آن لرزه بر اندام گروهى مى افكند. اين عوامل دهگانه عوامل برونى هستند كه هركدام مانند خوره به جان انسان مى افتند و او را مى تراشند و از بين مى برند. گاه يكى از آنها به تنهايى كافى است كه انسان نيرومندى را به زانو در آورد تا چه رسد به اينكه همه آنها يا قسمت زيادى ازآنها دست به دست هم داده ومانند يك لشگر خونخوار به سرزمين روح و جان انسان يورش برند. ما مى خواهيم بگوييم كه از ديدگاه قرآن ريشه همه اين عوامل دهگانه را از طريق ايمان به خدا مى توان خشك كرد و اين بذرهاى شوم تنها در سرزمينى از قلوب انسانها رشد و نموّ مى كنند كه عامل ايمان در آنجا وجود نداشته باشد. به تعبير ديگر نگرانيها و آرامشها هميشه با «جهان بينىانسان» در ارتباطند. چرا بعضى در زندان يا به هنگام مرگ و در برابر چوبه دار و تيغه گيوتين آرامش خود را حفظ مى كنند، و درميان رگبار مسلسل دشمن و بمبهاى آتش زا در جبهه هاى جنگ شوخى مى كنند و لبخند بر لب دارند، در حالى كه بعضى ديگر درخانه هاى مجلل، آرميده اند و با داشتن همه گونه وسايل ظاهرى، ناراحت و پريشان و مضطربند؟ چرا بعضى درعين اينكه معلول و ناقص العضو هستند كاملا با نشاط اند، درحالى كه بعضى ديگر در عين اينكه كاملا سالم به نظر مى رسند در رنج و عذابند و افسرده و پريشانند؟! اينها همه رابطه نزديك آرامش روح را باجهان بينى و طرز برداشت انسان از اين عالم نشان مى دهند كه در ادامه اين تحليل انشاء الله به اسرار آن پى مى بريم.

1- اين اعتراف صريح در كتاب «اثبات وجود خدا» كه نوشته چهل تن از دانشمندان خارجى است آمده است (صفحه 339).