ارکان اسلام در نهج البلاغه

[نصرالله عاشق خداومولا]

مبارزه با سخن و عمل

در کتب فقهی بیان شده است که امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتبی است از تذکر زبانی آغاز می شود و تا مرحله عملی که تنبیه و بلکه اجرای حدود از مصادیق آنست پیش می رود. اما از دیدگاه امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه، به این مسئله از یک زاویه خاص نظر شده و آنرا توام با یک فضیلت اخلاقی فردی مطرح ساخته آنجا که خطاب به فرزند بزرگوارش امام مجتبی فرمود:
وانکر المنکر بیدک و لسانک و باین من فعله بجهدک (نامه 31).
ترجمه: منکر و گناه را با دست و زبان، منکر باش و کوشش کن که از اهل معصیت دور باشی.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جامعه وارونه

در برابر جامعه صالح و معتدل، ممکن است محیطی هم پیدا شود که جهت گیری آن در مجموع به سوی فساد و ناصالحی باشد، و ما آنرا جامعه وارونه می خوانیم زیرا در آن، عکس آنچه از یک جامعه ایده آل انسانی، انتظار می رود، جریان دارد.
در چنین محیطی که از معروف و کار نیک نهی و ممانعت می شود و از منکر و گناه ترویج و تشویق بعمل می آید ارزشها کاملا دگرگون می گردد. خوبی، بدی و بدی خوبی شناخته می شود.
بشنویم از امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه که چگونه بطور مختصر این گونه محیط را توصیف می نماید:
و لا فی البلاد شی ء انکر من المعروف و لا اعرف من المنکر (خطبه 147)
ترجمه: و در شهرها چیزی ناشناخته تر از خوبی و فرائض و معروفتر از گناه و بدی، وجود ندارد.
در جای دیگر فرمود: فلا معروف یستراح الیه و لا منکر یتناهی عنه (نامه 38)
ترجمه: کار نیکی که انسان در کنار آن آرام گیرد وجود ندارد و گناهی که از آن ممانعت شود نیز مشاهده نمی شود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

جامعه آشفته

در چنین جامعه وارونه که امر به منکر و نهی از معروف می شود، طبعا فساد عمومیت پیدا می کند و در حقیقت جامعه به گورستان و یا شهر مردگان تبدیل می شود که انسان غیوری وجود ندارد که بپاخیزد و انکار نماید و تغییر دهد؛ مردم در چنین جامعه ای بطور کلی، مروج گناه و زشتی اند و از منکرات طرفداری می کنند و جلو اعمال خیر و صالح را می گیرند.
ظهر الفساد فلا منکر مغیر و لا زاجر مزدجر (خطبه 129)
ترجمه: فساد آشکار گشته نه انسان غیرتمندی وجود دارد که انکار کند و تغییر دهد و نه نکوهش کننده ای که خود صالح و عامل باشد، پیدا می شود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

دل وارونه

وقتی جامعه ای وارونه و خوبی ها زشت و زشتی ها خوب قلمداد گردید طبعا افراد آن جامعه، دلهای وارونه ای دارند که ضد ارزشها را ارزش و ارزشها را ضد ارزش به حساب می آورند.
آری جامعه یعنی مجموعه افراد با مشخصات و ویژگی های آنها.
این مفهوم را در کلام زیبای امیرالمومنین علی (علیه السلام) بجوئیم که فرمود:
فمن لم یعرف بقلبه معروفا و لم ینکر منکرا قلب فجعل اعلاه اسفله و اسفله اعلاه (قصار 367)
ترجمه: پس هر کس با دل خویش معروف و منکر را تشخیص ندهد، وارونه می شود پس بالایش پست و پستش بالا قرار داده شود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

بیخرد بد عمل

از دیدگاه امیرالمومنین، انسان باید در انتخاب دوست و مصاحب دقت کند؛ با کسی رفاقت کند که کمال افزاید و بینش افزون نماید و اما از دوستی افراد بیخرد و بدعمل که انسان را ساقط و بدنام می کند باید اجتناب ورزد.
و احذر صحابة من یفیل رایه و ینکر عمله فان الصاحب معتبر بصاحبه (نامه 69).
ترجمه: بپرهیز از مصاحبت و دوستی کسی که ضعیف العقل و بدعمل است چون انسانرا دوستش می شناسد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

در برابر ستمگران

مبارزه با ستمگران و ایستادن در برابر آنان از شاخه های امر به معروف به حساب آمده، امیرالمومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه می فرماید:
ای مردمان با ایمان!هر کس ستمی را مشاهده کند که پیاده شده و گناهی را بیند که بسوی آن فراخوانده می شود پس از ته دل منکر آن باشد و از آن متنفر گردد او بسلامت رهیده و هر کس علاوه بر آن با زبان نیز منکر آن شود به پاداش و اجر هم رسیده است و او از اولی با فضیلت تر است و هر کس سلاح برکشد و رویاروی متجاوز و ستمگر بایستد تا سخن برتر و کلام ستمگران فروتر باشد چنین فردی راه هدایت جسته و بر طریق قرار گرفته و یقین دل او را نورانی ساخته است. انه من رای عدوانا یعمل به و منکرا یدعی فانکره بقلبه فقد سلم و بری...

[نصرالله عاشق خداومولا]

حکومت اشرار

یکی از آثار شوم ترک امر به معروف و نهی از منکر آنست که قدرت بطور طبیعی بدست افراد شرور می افتد زیرا در جامعه ای که به خوبی ها و نیکی ها بها داده نمیشود و تشویقی در این زمینه بعمل نمی آید خود به خود نیکان و اهل خیر در انزوا قرار می گیرند و بعکس به تناسب توسعه شرور و بدی ها، عناصر بدعمل مطرح می شوند و بالا می آیند و در نتیجه حکومت و قدرت بدست همین ها می افتد.
لا تترکوا الامر بامعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم اشرارکم ثم تدعون فلا یستجاب لکم (نامه 47)
ترجمه: امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که بدان بر شما مسلط می شوند و حکومت می کنند سپس شما دعا می کنید ولی دعایتان به اجابت نمی رسد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

خوش سخن بد عمل

در هر جامعه ای ممکن است افرادی وجود داشته باشند که در مقام سخن همه نیکی ها را تایید کنند ولی در عمل، خلاف آنچه را که می گویند عمل نمایند. ولی خطرناکتر از آن مقیاس شناخت معروف و منکر است که آن چیست؟ آیا ضابطه ای برای تعیین معروف و منکر وجود دارد یا هر که هر ادعائی کرد پذیرفته است؟!
افراد گمراه و منحرف چه بسا در این زمینه ها، خودشان تعیین می نمایند ولی در عمل معلوم می شود که آنچه را که آنان معروف می پندارند، راستی معروف و نیکی است یا خیر؟
امیر المومنین (علیه السلام) در نهج البلاغه در معرفی گمراهان و راهزنان عقائد و افکار، چنین می فرماید: و یسرون فی الشهوات، المعروف فیهم ما عرفوا و منکر عندهم ما انکروا (خطبه 87).
ترجمه: آنان (گمراهان) در اهداف شوم خود و تامین شهوات خویش گام برمی دارند. معروف و نیک چیزی است که آنان، منکر و بد تصور می کنند.
یقول ما تعرفون و یفعل ما تنکرون (نامه 27).
ترجمه: آنچه را که شما خوب می دانید بر زبان می آورد ولی چیزی را که شما منکر و گناه می شناسید، انجام می دهد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

شما خود مامورید و نه معذور

دستور اخلاقی امیرالمومنین (علیه السلام) این است که انسان مسلمان باید بی تفاوت نباشد و امر به خوبی و نهی از بدی کند ولی نباید خود را فراموش نماید و کار امر به معروف و نهی از منکر را حرفه خویش سازد و واعظ و عالم بی عمل باشد. در آن صورت است که تاثیر امر و نهی و وعظ و ارشاد دو چندان خواهد بود.
و انهوا غیرکم عن المنکر و تناهوا عنه فانما امرتم بالنهی بعد التناهی (خطبه 104)
ترجمه: نهی از منکر کنید و خود نیز از منکر و گناه خودداری کنید چون درست است که شما موظف هستید که نهی از منکر کنید ولی قبلا دستور دارید که خود، منکر را ترک نمائید.

[نصرالله عاشق خداومولا]

امر به معروف و اجل

از دیدگاه نهج البلاغه، انسان ها اجلی دارند که تا آن فرا نرسد طومار زندگی بسته نمیشود و از فرا رسیدن اجل نیز احدی جز خدا آگاه نیست؛ بنابراین انسان با ایمان باید به وظائف خود عمل کند و هرگز ترس و واهمه به خود راه ندهد و به بهانه اینکه ممکن است در راه امر به معروف و نهی از منکر کشته شود نباید این فریضه بزرگ را تعطیل نماید.
امیرالمومنین می فرماید: و ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر لا یقربان من اجل و لا ینفیان من رزق (قصار، 366)
ترجمه: امر به معروف و نهی از منکر، اجل و مرگ را نزدیک نمی کنند و موجب محرومیت از رزق نیز نمی شوند.