مباحثی از تاریخ ، علوم و معارف قرآن

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قراء و معلمین قرآن

پس از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمین به مدینه و تأسیس جامعه مستقل، پیامبر (صلی الله علیه و آله) گروه فراوانی از یاران خویش را مأمور آموزش قرائت قرآن و تعلیم احکام شرع نمود و چون هم مسلمين روز به روز بیشتر می شدند و هم احکام و آیات وحی روز به روز تکمیل تر می گردیدند، لذا چنین امری کاملا ضرورت داشت به طوری که حتی به سبب عظمت وظیفه این گروه، قرآن کریم طبق آیه122 سوره توبه حتی آنها را از شرکت در جهاد نیز معاف داشته بود، قراء به کسانی می گفتند که به قرائت قرآن و حفظ و ضبط سوره ها و آیات قرآن مشغول بوده و گاه به حکم ضرورت و مصلحت به اطراف برای نشر و آموزش قرآن و احکام اسلام نیز فرستاده می شدند، به طوری که در یکی از این گسیل ها حدود چهل یا هفتاد تن از قراء قرآن در منطقه بخد و در محلی به نام بئر معونه که نام چاه آبی است ناجوانمردانه شهید شدند.
ص: 66

[ملکوت* گامی تارهایی *]

اعراب گذاری و نقطه گذاری قرآن

همانطور که قبلا گفتیم قوم حجاز در ابتدای ظهور اسلام تازه با خط و نوشتن آشنا شده بودند، خط رایج آن زمان یعنی سریانی و کوفی فاقد نقطه و اعراب بودند، در ابتدای تنظیم قرآن در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و استنساخ زمان صحابه و خلفا و نیز مصحفهای عثمانی ک بدون نقطه و اعراب بودند.
تا این که رفته رفته بر اثر اختلاط لهجه ها و زبانها، قرائت قرآن بروجه غلط میخواست رایج شود که حضرت علی (علیه السلام)، شاگرد و ملازم خویش ابوالاسود دوئلی را مأمور وضع مقیاسی برای قرائت یکنواخت و واحد قرآن نمود و خود آن حضرت اساس قواعد را ابوالاسود بیان فرمود و بدینسان پایه علم نحو نیز گذاشته شد.
البته گروهی نقطه گذاری قرآن را به یحیی بن يعمر شاگرد ابوالاسود و بعضی به نصر بن عاصم نسبت می دهند، اما به هر حال شکی نیست که علی بن ابیطالب (علیه السلام) منشأ اصلی إعراب و اعجام قرآن است. که در این مورد داستان های بسیاری نیز گفته شده که ضرورتی در بیان آنها در این کلاس نیست، داستان هایی از غلط قرائت کردن قرآن مثلا خواندن کلمه رسول با کسره و نظایر اینها.
البته رسم الخط قرآن به شیوه کنونی ابتکار خلیل بن احمد فراهیدی است او تکمیل کننده شیوه خط عربی است و ابداع کننده اشکال فتحه و کسره و ضمه و سکون است و پس از خلیل شخصی به نام سهل بن محمد معروف به ابوحاتم سجستانی در باب نقطه گذاری و اعراب قرآن کتابی تألیف کرد و به هر صورت در اواخر قرن سوم هجری رسم الخط قرآن به نهایت کمال خود رسید. لازم به تذکر که منظور از اعراب همان حرکات و منظور از اعجام وعجمه و معجمه، نقطه گذاری است مثلا (حاء مهمله حرفی است بدون نقطه و جیم معجمه حرفی است که در زیر آن یک نقطه باشد)
ص: 67

[ملکوت* گامی تارهایی *]

مسائل قرآن
قرآن کریم مشتمل بر مسائل و موضوعات فراوانی است که قابل احصاء و شمارش نمی باشند زیرا
(ولا رطب ولایابس الا في كتاب المبين) اما به هر صورت بطور اجمال قرآن شامل مسائل و موضوعات زیر است:
1. بحث خدا، ذات خدا، صفات خدا، توحید خدا و افعال خدا.
2. بحث نبوت، وحی و اوصاف انبیاء
3. بحث معاد و حشر اموات، قیامت صغری و برزخ و نیز قیامت کبری.
4. بحث ملائکه که مجرای اوامر الهی و واسطه های فیض ربوبی هستند.
5.بحث دعوت انسانها به ایمان و لوازم آن.
6.بحث آفرینش طبیعت.
7. بحث آفرینش انسان.
8. بحث دعوت به توحيد و اخلاص در عبادات و نهی از شرک و معرفیمظاهر شرک و علائم
توحيد.
9. بحث نعم الهی در عالم وجود که ابدی و جاویدند.
10. بحث نقم الهی در عالم وجود که ابدی و جاویداند.
11. بحث نعم مادی و زوال پذیر .
12. بحث نقم مادی و زوال ناپذیر.
13. بحث بهشت موعود و اوصاف آن.
14. بحث جهنم موعود و اوصاف آن.
15. بحث در مورد استدلالهای منکرینخدا و نبوت و معاد و نقض آنها.
16. بحث در مورد استدلال های انبیاء و اخبار غیبی و معجزات.
17. بحث در مورد مسائل تاریخی بعنوان عبرت و درس گرفتن.
18. بحث در تقوی و تزکیه نفس و خودسازی.
ص: 68
19. بحث در نفس اماره و هوای نفس و وساوس شیطانی.
20. بحث در اخلاق فردی (توکل، صبر، شجاعت، عدالت، ایثار، احسان و غیره).
21. بحث در اخلاق اجتماعی (اتحاد، اخوت، مساوات، امر به معروف و نهی از منکر و غیره). 22. بحث احکام (نماز، روزه، خمس، زکات، حج، جهاد، ازدواج، طلاق و مالکیت و غیره).
23. بحث در حوادث دوران بعثت و نبوت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله).
24. بحث در اوصاف اخلاقی و شخصیت الهی و معنوی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله).
25. بحث در مورد مخالفین انبیاء و شیوه مخالفت آنها
26. بحث در مورد گروه های سه گانه در حیات دنیا(مؤمن، کافر، منافق).
27. بحث در مورد گروههای سه گانه در آخرت (سابقون، اصحاب یمین، اصحاب شمال).
28. بحث در مورد اوصاف مؤمن و کافر و منافق و مواضع آنها در عهد رسول اکرم (صلی الله علیه و آله).
29. بحث در موجودات مجرد نامرئی چون (فرشته و جن و شیطان).
30. بحث در هدایت همه موجودات (هدایت تکوینی).
31. بحث در هدایت انسان (هدایت تشریعی).
32. بحث در هدفداری آفرینش و هدف خلقت.
33. بحث در تسبیح و تحمید موجودات و آگاهی آنان نسبت به خالق متعال.
34. بحث در مورد خود قرآن و اوصاف قرآن.
35. بحث در سن و قوانین نظام تکوین.
36. بحث در سنن و قوانین تاریخ و جوامع بشری
37. بحث در مورد کتب آسمانی و تأیید اصل آنها و تصحیح تحریفات آنها.
38. بحث در معجزات و خوارق عادات پیامبران.
39. بحث در مورد سیر باطل و مظاهر قدرتهای طاغوتی۔
40. بحث در مورد سیر حق و مظاهر قدرتهای الهی.
ص: 69
41. بحث در مورد علم و جهل، اوصاف هریک و اهمیت و ارزش علم و نفی جهل و تقلید
کورکورانه.
42. بحث در مورد سرانجام مبارزه حق و باطل در صحنه گیتی و مژده غلبه کلی حق بر باطل و ظهوردولت حق، حضرت بقیه الله الاعظم روحی ارواح العالمين لمقدمه فداء.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

نکته هایی از علوم قرآنی

1. نکاتی از قرآن و حدیث

الف: (مَن اعتَصَمَبِهِ فَقَد هُدِيَإلي صِراطٍ مُستَقيم) پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل از تفسیر عیاشی جلد1 ص 3 هر کس به قرآن چنگ زند، بسوی صراط مستقیم هدایت می شود.
ب: (اَلقُرآنُ مَأدبهُ اللهُ) پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل از انسان و قرآن استاد حسن زاده آملی ص 42. قرآن سفره خداست.
ج: (مَنِ استَشفي بِغَيرِ القُرانِ فَلا شَفاهُ الله) پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل از مستدرک الوسائل جلد 1 ص 302
هر کس که درمان دردهای خویش را در غیر قرآن بجوید، خداوند شفای درد رانصیب وی نمی گرداند( دردهای روحی)
د: (اَلا لا خَيرَ في قِراءَهٍ لا تَدبرَ فيها) (رُبَّ تالِ القُرانِ وَالقُرانُ يَلعَنُهُ)
آگاه باشید که در خواندن قرآن بدون تدبیر هیچ خبری نیست. چه بسا کسی که می خواند و قرآن او
را لعنت می کند.
ه: (مَن قَرَأ القُرانَ مِن هذِهِ الاُمهِ ثُمدخَلَ النّا،فَهُوَمِمَّن كانَ يتَّخِذُ اياتِ االلهِ هُزُوا) على (علیه السلام)
از بین این امت هر کس که قاری باشد و باز هم به آتش عذاب گرفتار آید، از جمله کسانی است
که آیات خداوند را به استهزاء گرفته است.
و:( لِكُّلِ شَيءِ حِليَهوحِليهُالقُرانِ، الصَّوتُ الحَسَن) پیامبر (صلی الله علیه و آله) کافی جلد دوم ص 450 بر هر چیزی زینتی است و زینت قرآن صوت نیکوست.
ص: 70
ز: (نَزَلَ القُران علي خَمسه اَوجه : حلال و حرام و محكم و متشابه و امثال، فَاحلّوا الحلال و حرّموا الحرام، واعملوا بالمحكم و آمنوا بالمتشابه و اعتبروا بالامثال) پیامبر (صلی الله علیه و آله) تفسیر کشف الاسرار جلد10 ص 685

[ملکوت* گامی تارهایی *]

قرآن بر پنج وجه نازل شده (حلال و حرام و محکم و متشابه و امثال) پس حلالش را حلال بدارید و حرامش را نیز حرام دارید و به محکمش عمل نمائید و به متشابه اش ایمان آورید و از امثالش عبرت گیرید.
ح: (وتَعلّموا القُرانَ فَأنَّهأَحسنُ الحديثِ و تَفقَهوا فِيهِ فإنَّهربيعالقُلوبِ، واستَشفوا بِنُورِهِ فَإنَّه شِفاء الصدورِ، و احسِنُوا تِلاوته فَإِنَّه أَنفَع القَصص) علي(علیه السلام) نهج البلاغه خطبه 110
قرآن را بیاموزید زیرا آن بهترین سخن است و در آن عمیق بیندیشید زیرا آن بهار قلوب است و از نور آن شفا طلب نمائید که آن شفای سینه هاست و تلاوت آن را نیکو نمائید که آن نافعترین قصص است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

2. نکاتی از قرآن در قرآن

الف: (فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنزَلْنَا). (1)
پس به خدا و رسول و او و نوری که نازل کردیم (قرآن) ایمان بیاورید.
ب: (وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ)(2)
وبرتو کتاب را نازل کردیم که بیانگرهرچیزی است وابزارهدایت و رحمت و بشارت برای
مسلمین است.
ج: (قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَن يَأْتُواْ بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لاَ يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا) (3)
ای پیامبر بگو اگر تمام انس و جن با هم مجتمع شوند که مثل این قرآن بیاورند هرگز نخواند توانست اگر چه بر یکدیگر پشتیبان باشند.
ص: 71

---

1- تغابن /8
2- نحل/89
3- اسراء/88

[ملکوت* گامی تارهایی *]

د:(وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُواْ شُهَدَاءكُم مِّن دُونِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ، فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ). (1)
سایرین آیات دلالت بر اعجاز قرآن از طریق تحدی و دعوت مخالفین به مقابله و معارضه به مثل دارد کتابی که شامل کلیه حقایق هستی از تکوینیات و تشریعیات است و هیچ امری را فروگذار نکرده است آری (ولارطب ولایابس الا في كتاب مبين).
ه:(وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا) سوره المزمل
قرآن را منظم و مرتب و با تأنی و شمرده همراه با تدبر در معانی آن بخوان.
و:(وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ).(2)
و قرآنی را بر تو نازل کردیم که بصورت آیات جدا جدا از هم می باشد تا آن را به تدریج و با آرامش بر مردم بخوانی.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ز:(كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ)(3)
این قرآنی کتابی است که آن را بسوی تو نازل کردیم تا مردم در آیات آن تدبر کنند.
ح :(إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ).(4)
به درستی که ما قرآن را نازل کردیم و ما خود حافظ و نگهبان آن هستیم ( از تحریف و دسّ و عدم اجرا و مطرود ماندن و مغلوب نشدن).
ط:(كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ).(5) (هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ) (6)
قرآن کتابی است که آیاتش محکم قرار داده شده.
ص: 72

---

1- بقره /23و24
2- اسراء /106
3- ص/29
4- حجر/9
5- هود/1
6- آل عمران /7

[ملکوت* گامی تارهایی *]

3. نکاتی از قرآن در عرفان

الف: قرآن عرض است و محتاج محل و در هر محلی نیز صورتی خاص گیرد:در کاغذ، در لسان، در صدر، در قلب، در لوح محفوظ، در بیت المعمور، در روح القدوس، در نفس نبوی، در علم الهی و همه قرآن است.
ب: قرآن ظاهرش سخن انسان به لسان قوم است اما باطنش کلام رب است و آن چه را ما بین این دو مقام است همه را داراست، پس مراتبش بی نهایت است، ظاهری دارد و باطنی و برای هر باطن هفت باطن دارد و این است که گفته شده قرآن به هفت لسان و هفت وجه و هفت حرف نازل شده و اینها همه مراتب طوليه معانی و مفاهیم قرآن است.
ج: هر بسم الله جزء قرآن نباشد مثلا بسم الله ابوجهل چون فتوای حقی ماند که غاصبی صادر کند، بسم الله قرآن از طهارت خیزد و هر بسم الله از طهارت برنخیزد بسم الله قرآن نباشد.
د:تفسیر به رأی آنست که قرآن را از لسان شیطان و احکامش را از لسان نفس گویند و سرانجامش فَليتَّبوءُمَقعَدُهُ مِنَ النّار است اگرچه أَصابَ الحَقَّ.
ه: يحكم (و لارطب ولا يابس إلاّ في كتاب مبين) آن چه از احکام تا قیام قیامت حاجت است به حسب تغییرات احوال و اشخاص و زمان ها همه در کتاب مبين است پس قرآن تفضيل مجمل و اجمال مفصل و متشابه محکم است اما ظاهر بنیان آن را الفاظ و الفاظ آن را ناقص می دانند لذا نقصان از امت است نه از قرآن. زیرا (اَليومَ اکملتُ لکم دینکم) فرمود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

و: قرآن چون کتب و نخ طبیبان است و آدمیان چون مریضان، و حالات بیماران متفاوت و مختلف، اما تمام معالجات در کتب طبيه موجود است لكن بدون طبيب معالجه صورت نگیرد و معالجه به کتاب طب بدون نظر طبيب هلاکت مریض است پس قرآنشفاء است لکن طبیب خواهد چه خود کتاب طب است و طبیب کتاب طبابت قرآن نبی است و ولی، محمد است و علی ، عترت است که عترت و کتاب هرگز از هم جدا نشوند پس قرآن با عترت قرآن است، قرآن با عترت ناطق است و بدون عترت صامت.
ص: 73