بانوی ملکوت

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

حل مشكلات علمى

آنچه كه راجع به تأثير فراوان به ذيل عنايت حضرت فاطمه ‏معصومه سلام ‏اللَّه‏ عليها ذكر شد، منحصر به جنبه مادى و اقتصادى و ظواهر زندگى نيست و در اين محدوده خلاصه نمى‏شود بلكه آنانى كه تشنه كام مقامات معنوى و يا زلال علم‏اند و به دنبال حلّ مشكلات علمى، گام برمى‏دارند نيز از رهگذر توسّل و روى آوردن به حرم مطهّر حضرت فاطمه‏ معصومه سلام ‏اللَّه‏ عليها مى‏توانند، مشكلات خود را رفع كرده و حجاببها را از روى چهره مطالب علمى بردارند و به مقصد عالى و هدف والاى خود نايل گردند، بلكه از نقطه ‏نظر اينكه سازمان وجودى آن مكرّمه و كلاً خاندان پيغمبر با علم و معرفت صورت گرفته و خاندان علم و فضيلت‏اند، طلب نيل به علم و كمال از آنان زمينه مساعدترى براى پذيرش و اجابت دارد.

تاريخ نشان مى‏دهد كه افرادى با استمداد از انفاس قدسيّه حضرت معصومه سلام ‏اللَّه‏ عليها و در پرتو توسّل به ذيل عنايت آن مكرّمه، حجابهاى علمى را كنار زده، حقايق و نكاتى براى آنان از اين رهگذر روشن شده است و بالاخره حوايج و درخواستهاى علمى حاجتمندان نيز در اين جايگاه باعظمت رواشده و درخواست‏كنندگان به حاجت خود رسيده‏اند.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

مرحوم محدّث قمى اعلى ‏اللَّه‏ مقامه ‏الشريف در شرح حال صدرالمتألّهين شيرازى نوشته‏اند: از بعضى از مشايخ خود شنيدم كه مرحوم ملاصدرا به واسطه بعضى از ابتلائات از اقامتگاه خود به دارالايمان قم كه عُشّ آن محمّد و حرم اهلبيت صلّى‏اللَّه‏عليه‏وآله‏و سلّم است، مهاجرت كرد و به حكم اِذا عَمَّتِ الْبَلْدانَ الْفِتَنُ فَعَلَيْكُمْ بِقُمْ وَ حَواليها وَ نَواحيها فَاِنَّ الْبَلاءَ مَدْفُوعٌ عَنْها؛ ⁽⁵⁷⁾ هنگامى كه فتنه‏ها و ابتلائات شهرها را فراگرفت بر شما باد به قم و حوالى آن، زيرا فتنه‏ها از آنجا رفع گرديده است. به قريه‏اى از قراى قم كه در چهارفرسخى آن شهر واقع و موسوم به "كهك" است، پناه برد و گاهگاهى كه بعضى مطالب علميّه بر او مشكل مى‏گرديد، از كهك به زيارت حضرت فاطمه‏معصومه سلام‏اللَّه‏عليها تشرّف مى‏يافت و از آن حرم فيض آثار بر او افاضه مى‏شد.
سپس محدّث بزرگوار در تأييد اين جريان مى‏گويند:
فاضل اشكورى لاهيجى، در كتاب محبوب القلوب، در احوال خاتم‏الحكماءاليونانيّين، ارسطاطاليس فرموده است: چون ارسطو در بلده اسطاغيرا از دنيا رحلت كرد، اهل آنجا استخوانهاى او را پس از آنكه پوسيده شده بود در ظرفى از مسّ گزاردند و آن را در موضعى دفن كردند و آن مكان را مجمع خود قرار داده، از براى مشورت در كارهاى بزرگ و امور جليله در آنجا جمع مى‏شدند و هر وقت مطلبى از فنون علم و حكمت برايشان مشكل مى‏شد، قصد آنجا را نموده، برسر قبر او نشسته، مشغول به مناظره و مباحثه مى‏گرديدند، تا آنكه مشكل ايشان حلّ و مطلبشان واضح و روشن مى‏شد و چنان اعتقاد داشتند، كه آمدن بر سر قبر ارسطوطاليس بر عقل و ذكاء آنان مى‏افزايد و اذهانشان را پاك و تلطيف مى‏نمايد.
محدث بزرگ در اينجا اضافه مى‏كند: پس هرگاه حكماى يونان، اين نحو اعتقاد به استخوانهاى پوسيده ارسطاطاليس داشته باشند، عجبى نيست كه حكيم الهى و فيلسوف امامى، صدرالمتألّهين، هرگاه مسأله‏اى علمى بر او مشكل شود، از چهارفرسخى قم به قصد تشرّف به آستان ملك‏پاسبان حضرت سيّدتنا فاطمه سلام‏اللَّه‏عليها كه مهبط فيوضات ربانيه و تجليّات سبحانيّه است حركت كند، براى آنكه علوم بر او افاضه شده و مطالب عويصه برايش كشف و حلّ گردد. ⁽⁵⁸⁾

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

كسان ديگرى نيز در همين موضوعِ حلّ مشكلات علمى توسّل به آن بانوى زمانه پيداكرده، خداوند قادر متعال به بركت آن وجود پاك و آن گوهر تابناك و بى‏همتاى هستى افاضه مطالب كرده و حلّ قضيه و مشكل علمى و جواب مسأله غامض را به ذهن توسّل جويان القا و الهام فرموده است.
يكى از علماى برجسته و پرهيزكار در حاشيه كتاب مكاسبى كه از روى آن تدريس مى‏كرده‏اند در صفحه 143 (بحث ترتّب عقود متعدّده بر مال مجيز) نوشته‏اند:
بسم‏اللَّه‏الرحمن‏الرحي� �. ديروز هرچه روى اين قسمت، مطالعه و فكر نمودم برايم روشن نشد و موقع مباحثه شد، با بناء بر اينكه با تصريح به ابهام مطلب در اين قسمت درس را بگويم، آماده حركت شدم و هنگام خروج از منزل با توسّل به حضرت معصومه سلام‏اللَّه‏عليها، خزينه‏غيرمنقوصه‏الهى سلام‏اللَّه‏عليها، دعانمودم و بيرون رفتم. ديگر حتى فكر مطلب هم نبودم. امّا همينكه نزديك صحن مطهّر رسيدم،ناگهان خصوصيّات مطلب از اول: "وللعقوداللاحقة..." تا "على المعوّض ابتداً" به ذهنم، به اذن اللَّه تعالى و بركت سيّدتنا فاطمه‏معصومه سلام‏اللَّه‏عليها القا شد و روشن گرديد.

وَالْحَمْدُ لِللَّهِ عَلى آلائِهِ وَ نِعَمِهِ، اِلهى بِفاطِمَةَ بِنْتَ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ اَلْهِمْنا كُلَّ خَيْرٍ وَ وَفِّقْنا لِما تُحِبُّ وَ تَرْضى اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَىْ‏ءٍ قَديرٌ. 21شوّال‏المكرم1411
اين بحث و نكات و مطالبى كه پيرامون آن گفته شد، توجّه و آگاهى مى‏دهد كه علماى اعلام و طلاب و فضلا مى‏توانند علاوه بر مطالعات مستمرّ و دقّت و باريك‏شدن در مطالب از مسير توسّلات نيز قسمتى از مسايل علمى خود را حل كنند، به ويژه براى روحانيّت قم كه ميهمانان مستمرّ حضرت فاطمه‏ معصومه سلام ‏اللَّه‏ عليها بوده، همواره بر سر سفره احسان و لطف آن بانوى بهشتى نشسته و به انواع نعم مادّى و معنوى متنعّم و برخوردارند، در اين نوع مشكلات و مسائل، دست توسل به ذيل عنايت اين كانون خير و احسان زده، او را در خانه خداوند متعال، واسطه كنند تا به بركت آن بزرگوار شفّافيّت ذهن و قوّت حافظه پيداكرده، قوّه درّاكه در آنان نيرومند گردد و به زودى به عمق مسائل و مطالب رسيده و يا اگر مشكلى در راه رسيدن به مطلب است، خداوند مرتفع سازد و راه نيل به مطالب را هموار فرمايد.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

بركات حضرت فاطمه‏ معصومه سلام‏ اللَّه ‏عليها

نزول اجلال حضرت فاطمه‏ معصومه سلام ‏اللَّه ‏عليها و ورود او به قم، منشأ خيرات و بركات گوناگون و چشمگير و ماندنب براى قم و اهل واردين آن، بلكه براى عموم مسلمانان جهان، حتّى در اقصى نقاط عالم گرديد.

شهر، شهر زيارتى شد و از مشرق و مغرب جهان مردم علاقمند به بيت وحى براى زيارت آن معظّمه يگانه روبه اين شهر شريف مى‏آورند و در آمدن اين جمعيّت‏هاى فراوان چه منافع بزرگى براى شهر و مردم آن تأمين مى‏شود، ارتباط بين قم و بلاد و ممالك اسلامى حاصل مى‏گردد، فرهنگ اسلامى از اين پايگاه علمى به نقاط مختلف انتقال مى‏يابد، جنبه‏هاى اقتصادى مردم قم رشد مى‏كند و ده‏ها منافع ديگر كه در پرتو زيارتى شدن اين شهر، خداوند بزرگ متوجّه مردم اين شهر و واردين و ديگر ملت اسلامى گردانيده است.

و از بركات بى‏نظير، آنكه اين شهر قداست پيدا كرده، مورد توجّه و اقبال علما و دانشمندان قرارگرفت و بالاخره بزرگترين پايگاه دينى و عاليترين حوزه علميه در جهان گرديد. ورود دو شخصيّت بزرگ علمى، مرحوم حايرى و مرحوم بروجردى به قم بدون ترديد از بركات حضرت معصومه سلام‏اللَّه‏عليها است و به نظر ما اندك ابهام و اجمالى ندارد و زمينه هيچ‏گونه شكّ و ترديدى در آن نيست.
اينك ما جريان ورود هريك از آن دو بزرگوار را به صورت گذرا و اجمالى، ذكر مى‏كنيم تا صدق مدّعايمان ظاهر گردد.
1- آمدن مرحوم آيت اللَّه‏العظمى، مؤسس حوزه، آقاى حاج شيخ عبدالكريم حايرى اعلى‏اللَّه‏مقامه به قم و عزم بر اقامت در آن شهر بر اثر يك استخاره‏اى بوده است كه در كنار حرم حضرت فاطمه‏معصومه سلام‏اللَّه‏عليهاو با توسّل به آن حضرت انجام شده و در نتيجه آن توسّل آيه‏اى آمده كه ايشان راموظّف به ماندن و جمع كردن علما و فضلا فرموده است و خلاصه هدايت بى‏دغدغه‏اى در آن جريان در پرتو حضرت فاطمه‏معصومه سلام‏اللَّه‏عليها شامل حال ايشان شده است.
فرزند برومندشان مرحوم آيت‏اللَّه آقاى حاج‏شيخ‏مرتضى‏حايرى اعلى‏اللَّه‏مقامه در اين رابطه مى‏گويند:
مرحوم والد رَحِمَهُ‏الْعالىرَحْمَةً� �اسِعَةً تا آن‏جا كه من ياد دارم با قرآن استخاره نمى‏كردند و مى‏فرمودند: من درست نمى‏فهمم مثلاً يُسَبِّحُ لِللَّهِ ما فِى السَّمواتِ وَالْاَرْضِ نسبت به موضوع استخاره خوب است يا بد، مربوط به موضوع ديگرى است.
ولى معروف و مسلّم است كه براى ماندن در قم، پس از اصرار عدّه‏اى از علما و اهالى قم و اهالى تهران، بالاى سر حضرت معصومه سلام‏اللَّه‏عليها براى ماندن در قم استخاره كرده بودند و اين آيه آمده بوده است: وَأتُونى بِاَهْلِكُمْ اَجْمَعينَ؛ ⁽⁵⁹⁾
اين آيه خطاب حضرت‏يوسف به برادران است، كه به آنان فرمود: همه اهل و بستگان خود را نزد من بياوريد.
اين استخاره در كنار قبر حضرت معصومه سلام‏اللَّه‏عليها بدون هيچگونه اجمال و ابهامى مرحوم آيت اللَّه حايرى را به اقامت و آوردن اهل و بستگان خود بدان سرزمين مقدّس فرامى‏خواند. و از اين رو آن زعيم بزرگوار، بستگان و حواريّون خود را به آمدن به قم از اراك كه قبلاً آنجا بر گرد شمع وجودش اجتماع كرده بودند، فرامى‏خواند، در نتيجه عزم بر ماندن و پيدا كرده و بالاخره چنين حوزه علميّه با عظمتى را تشكيل مى‏دهند.
آرى، تشكيل حوزه در شهرستان اراك قبلاً به وسيله همين شخصيّت بزرگ علمى، يعنى مرحوم آيت‏اللَّه‏العظمى حايرى اعلى‏اللَّه‏مقامه صورت گرفت و دلدادگان علم و فضيلت نيز در آن حوزه جمع شده، گردآمدند و حوزه اراك تحرّك و رونقى پيدا كرد.
نيز تشكيل حوزه علميه در قم با دست تواناى همان عالم ربّانى و فقيه با اخلاص صورت گرفت و حوزه‏اى قوّى و نيرومند و با بركت شد و رجال بزرگ و كم‏نظيرى را تربيت كرده، تحويل جهانيان داد و بركات و آثار آن چشمگير و مستمر گرديد و اكنون متجاوز از چهار ربع قرن است كه در جهان اسلام تلألؤى خاص دارد، به طورى كه نه تنها ممالك اسلامى بدان توجّه دارند، بلكه ممالك بيگانه و دور از اسلام چه كشورهاى شرقى و چه غربى براى اين حوزه اهميّت ويژه قايل بوده مركزيت و محوريّت دينى براى آن قائلند و خائنان و ابرقدرتهاى خودسر، از آن بيمناك مى‏باشند.
بالاخره هر دو حوزه به دست يك نفر احداث و تأسيس شده است، ولى يكى از آن‏دو، دچار ركود و رقفه شده و يا به قهقرا برمى‏گردد و ديگرى روز به روز تلألؤ بيشتر پيدا كرد، نور داد و روشنى آفريد و آثار و ثمرات خود را به نقطه نقطه جهان صادر كرد و نداى شيعه را به اقطار عالم رسانيد. اين چه سرّى است و چه رمزِ نهانى دارد؟!
جز اينكه قم چيزى دارد كه اراك و اصفهان و ساير بلاد ندارند و آن بضعه موسى، حضرت فاطمه‏معصومه سلام‏اللَّه‏عليها مى‏باشد.
مضجع و مرقد مطهّر اين بانوى بزرگ و با عظمت، روحانيّتى خاص و قداست و معنويّتى مخصوص و خلل‏ناپذير به اين شهر داده است كه با وجود آنكه از نظر جغرافيايى، محيطى مساعد نبوده واز آب و هواى مطلوب و مطبوعى برخوردار نيست، اينچنين مورد توجّه نفوس واقع شده، دلها مجذوب آن گرديده است و جمع كثيرى از هيأت علميه، علما، فضلا و طلاب با محروميت‏هاى گوناگون مادّى روى به اينجا آورده و اقامت در اين كوير براى اشتغال و فراگيرى علوم و معارف آل محمّد عليهم‏السّلام را بر انواع رفاه‏ها و راحتيها در ساير بلاد ترجيح مى‏دهند.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

و جان كلام اينكه آمدن مرحوم آيت اللَّه العظمى حايرى و تأسيس حوزه و اقبال نفوس، مخصوصاً فضلا و علما، همه از بركات حضرت فاطمه‏معصومه سلام‏اللَّه ‏عليها است.

2- جريان اقامت سيّدالطائفه، مرحوم ‏آيت‏اللَّه‏ العظمى‏ آقاى‏ بروجردى اعلى‏ اللَّه‏ مقامه نيز مستند به عنايات حضرت معصومه سلام‏اللَّه‏عليها است، بدين ترتيب كه ايشان در اواخر سال 1361 ه'ق مبتلا به بيمارى فتق مى‏شوند و قرار مى‏شود كه در تهران عمل كنند، هنگامى كه به مقصد معالجه از بروجرد خارج مى‏شوند، وضع مزاجشان رضايت‏بخش نبوده و تقريباً در بيهوشى بوده‏اند و اين حال ادامه داشته تا يك‏مرتبه در دل‏شب، چشم گشوده و چراغ‏هاى قم را مشاهده مى‏كنند. از همراهان استفسار مى‏فرمايند، اينجا كجاست؟ عرض مى‏كنند: قم است.

جذبه‏اى روحانى و كششى معنوى ايشان را به خود مشغول مى‏كند و در آن حالت تصميم مى‏گيرند كه پس از بهبودى، بقيّه عمر را در اين آستان مقدّس بگذرانند.
در عبارت ديگرى آمده كه: هنگام حركت از بروجرد، وضع مزاجى ايشان سخت بوده و در حالت بيهوشى مى‏گذرانيدند ولى ناگهان در وقت شب از خواب بيدار و از داخل اتومبيل نظرشان به چراغ‏هاى شهر قم مى‏افتد، مى‏پرسند اينجا كجاست؟ همراهان به عرض مى‏رسانند: اينجا قم است. منظره چراغ‏هاى شهر قم در آن دل‏شب اثر عميقى در دل ايشان مى‏گذارد و قصد مى‏كنند كه اگر از اين بيمارى شفا يافتند، بقيّه عمر را در كنار مرقد منوّر حضرت فاطمه‏معصومه سلام‏اللَّه‏عليها به سر ببرند.
بالاخره خداوند به بركت حضرت معصومه سلام‏اللَّه‏عليها آن بزرگوار را شفا مى‏دهد و از اين‏رو بعد از علاج بيمارى به قم مى‏آيند و آن تحوّل عظيم علمى و فرهنگى را در حوزه به وجود مى‏آورند. و علما و مجتهدين بسيارى را پرورش داده، صداى روحبخش اسلام و تشيّع را به گوش جهانيان رسانيدند.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

قابل توجّه است كه نكته‏اى را كه در مورد آمدن مرحوم آقاى حاج شيخ عبدالكريم حايرى اعلى‏اللَّه‏مقامه ذكر كرديم، در مورد مرحوم آيت‏اللَّه‏العظمى بروجردى اعلى‏اللَّه‏مقامه نيز صادق است. آن بزرگوار پس از بازگشت از نجف اشرف، حوزه بروجرد را پس از انطماس و ركود احيا كرد و رونقى داد و جماعتى دور وجود مباركش جمع شدند و آن مرد بزرگ، حدود چهل سال در آنجا اقامت فرمود - بعد از آنكه بروجرد زادگاهشان هم بود - و فيض‏بخشى فراوانى كرد، سپس به قم آمد، حوزه مباركه قم دستاورد مرحوم حايرى بزرگ را توسعه داد و آبيارى كرد. از ابعاد مختلف آن را گسترش داد و نام قم را عالمگير كرد. از اكثر شهرها و بلاد ايران، بلكه از قسمتى از روستاهاى آن جوانانى با شور و شوق را به سوى اين مركز علمى جذب نمود تا بالاخره حوزه يگانه و بى‏نظير جهان تشيّع گرديد، در حالى كه حوزه‏بروجرد رو به توقف و ركود گذارد و تحرّك و پويايى خود را از دست داد.
شگفتا شخصيّتى بزرگ و كم‏نظير مانند آيت‏اللَّه‏العظمى بروجردى در رأس دو حوزه قرار مى‏گيرد و يكى را در خلال مدّت چهل سال رشد نسبى و زودگذر مى‏دهد و ديگرى را خلال مدّت حدود پانزده سال رشد مطلق مى‏بخشد و آن را جهانى كرده و به اوج عظمت و سربلندى مى‏رساند.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

كانون هدايت و فيض دايم



حرم‏مطهّر حضرت‏معصومه سلام‏اللَّه‏عليها مركز افاضه‏فيوضات‏ربّانيه است. انوار هدايت از اين كانون نور پى در پى ساطع بوده و همه جا را روشن و تابناك مى‏گرداند و پيوسته امواج علم، معرفت و فضيلت از آن محور فضيلت و كمال به اطراف و اكناف جهان مى‏رسد و اينك ما در اين مجال گوشه‏هايى از اين فيض لاينقطع و هدايت مستمر و بركتهاى بيشمار را عرضه مى‏كنيم.

1- تدريس و تدرّس:
يكى از پايگاه‏هاى اصلى براى تدريس آقايان اساتيد حوزه‏مباركه علميه، محدوده حرم شريف و مسجد بالاسر و صحن مقدّس و حجرات آن است. اين جريان از ديرزمان تا كنون ادامه داته و برنامه‏اى رايج و داير بوده است، هرچند مراكز مجهّزى براى تدريس - مخصوصاً به لحاظ عدم مزاحمت سروصدا آماده گرديده و در اين سالها دروس بسيار مهم و پرجمعيّت به آن مراكز سه گانه ⁽⁶⁰⁾ منتقل شده، ليكن درس گفتن و درس خواندن از محدوده حرم شريف منقطع نگرديده و همواره درس‏هايى برقرار است.
در سابق كه مهمترين درسها در همين مركز باقداست برگزار مى‏شده است، مثلاً درس مؤسس‏حوزه، مرحوم‏آيت‏اللَّه‏العظمى� ��حايرى اعلى‏اللَّه‏مقامه در مسجد بالاسر و قبةالعلماء بوده كه بعد هم در همانجا دفن شدند.
نيز محل‏تدريس مرحوم آيت‏اللَّه‏العظمى آقاى‏سيّدمحمّدحجت
كوه‏كمرى رضوان‏اللَّه‏عليه، در صحن شريف و مسجد بالاسر بوده است و هم‏اكنون عكسى موجود است كه آن بزرگوار را بر كرسى تدريس در صحن مطهّر و كنار ايوان ساعت، نشان مى‏دهد.
مركز درسى زعيم‏بزرگ‏اسلام، مرحوم‏آيت‏اللَّه‏العظمى� ��آقاى‏بروجردى، بدواً تا ساليان سال در مسجد بالاسر و در تابستان، صحن شريف بوده است. عكس آن بزرگ مرد در حال تدريس، برفراز منبر درس، در كنار ايوان ساعت، موجود و در كتابهاى منعكس شده است، البته در سال‏هاى آخر عمر شريفشان كه شبستان عالى مسجد خودشان آماده شده درسشان را بدانجا منتقل كردند.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

مرحوم آيت‏اللَّه‏العظمى آقاى‏گلپايگانى قدّس‏سرّه بعد از ارتحال سيدالطائفه آقاى بروجردى قدّس‏سّره درس خارج خود را از منزل و از مسجد امام حسن عسكرى عليه‏السّلام به مسجد بالاسر در زمستان و به صحن مطهّر در تابستان منتقل كردند و عكس‏هاى متنوّع، آن بزرگمرد را در كنار ايوان ساعت بر كرسى درس و در حال تدريس، نشان مى‏دهد و در بعضى از اين تصويرها صورت سنگ قبرهاى صحن نيز كه قبل از بازسازى صحن شريف بوده، پيداست و به خوبى مشخص است.
بارى، اين جريان ادامه داشت تا وقتى كه بر اثر ازدحام طلاب و فضلا و شاگردان و جهات‏ديگر، درس خود را منتقل به سالن بزرگ غربى مسجد اعظم كردند.
مرحوم آيت‏اللَّه‏العظمى آقاى مرعشى رضوان‏اللَّه‏عليه در مسجد بالاسر حضرت معصومه سلام‏اللَّه‏عليها تدريس مى‏كردند و تا پايان عمر، اين برنامه را ادامه دادند و عكس‏هاى موجود است كه ايشان را در حال تدريس در آن مكان مقدّس، نشان مى‏دهد.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

2- مباحثه ‏ها:

مواضع مختلف مسجد بالاسر حضرت معصومه سلام‏ اللَّه ‏عليها و مسجد طباطبائى - مسجد موزه - و صحن شريف و برخى از حجرات آن غالباً جايگاه مباحثه آقايان طلاب و فضلا است كه هر دو نقر، سه نفر يا بيشتر در آن مواقف نورانى سرگرم بحثهاى علمى و دينى و مرور و بازگوكردن و تكرار نمودن درسهايى كه خوانده‏اند، مى‏باشند.

3- اذان در مقاطع سه ‏گانه:

از برنامه‏هاى نشاطانگيز حرم مطهّر، پخش اذان در مقاطع سه‏گانه، يعنى طلوع فجر و مقارن زوال يعنى ظهر و ديگر اول مغرب از بلندگوهاى حرم است. صداى روحبخش اذان به وسيله مؤذنان خوش آهنگ، طنين خاصّى دارد، به ويژه هنگام اذان صبح كه صوت اذان در سكوت و آرامش محيط و فضا، تا مسافتى دور مى‏رود و مردم باايمان را به اقامه نماز دعوت مى‏كند و اثر مخصوصى در دل و جان اهل ايمان دارد.

[اشک مهتاب*خادمه فاطمه زهرا(س)تا ابدالدهر*]

4- پخش مناجات قبل از اذان صبح:

لحظاتى قبل از طلوع فجر و اذان صبح، بلندگوهاى حرم مطهّر مناجاتى را پخش مى‏كند كه به وسيله يكى از آقايان خوش‏صدا برگزار شده است. صداى دلنواز مناجات حرم، در آن ساعت اثر معنوى ويژه‏اى دارد و روحانيّت خاصّى را ايجاد مى‏كند و شايد مسافران و زائران كريمه اهلبيت، بيشتر لذّتِ وصف‏ناپذير اين مناجات سحرگاهى را درك كنند.
جاى تأسف است كه به نظر ما اين برنامه روحبخش از جهت كمّ و كيف، كاهش يافته و وضع بسيار عالى ساليان سال قبل از ده يا بيست سال اخير، رو به ضعف گذاشته است، آنچنان كه بنده مى‏فهمم وقت آن كمتر و صداى بلندگوها هم ضعيف‏تر است و گاهى در غير حول و حوش حرم، به گوش نمى‏رسد.