علم اقتصاد چگونه علم شد

[*~* مهسا *~*]

در عین حال روشی که در اواسط قرن توسط فن – نیومان و مورگنشترن در تحلیلهای سیاسی و نظامی تحت عنوان " نظریه بازی ها" مطرح گردیده است، بتدریج در تجزیه و تحلیل مسائل اقتصادی کاربرد پیدا می کند (von-newman-1944) . این روش که حالات مختلف قابل وقوع در یک داد و ستد و یا رقابت دو یا چند جانبه را در نظر دارد، قواهدی برای کنترل و تنظیم رفتار عقلایی هر بازیگر در مقابل وقوع هر یک از حالات ممکن را بدست می دهد. یکی از موارد کاربرد این تئوری در اقتصاد به نظریه و مبادله خط قرارداد ( اجورث- باولی) مربوط می شود. در تحلیلهای مقدماتی خط قرارداد به عنوان مکان هندسی نقاط تماس منحنی های بی تفاوتی طرفین مبادله نشان دهنده وضعیت متقابل دو طرف از نظر تبادل مطلوبیت می باشد. ولی در شرایط پیچیده تر که اطلاعات کامل وجود نداشته و مبادله گران جدیدی وارد صحنه شوند، جوابهای مسئله غیر قطعی می شود و برای حل آن بکارگیری تئوری بازی ها و تئوری مجموعه ها ضرورت پیدا می کند. در سالها اخیر " ارّو " و " دبرو" با تحقیقات ارزنده ای که دراین زمینه داشته اند، مرزهای جدیدی را برای تحلیل رفتار اقتصادی افراد و بنگاهها گشوده اند(debreu -1987) ؛ بطوری که در تحلیلهای اقتصاد خرد بتدریج نظریه بازیها جانشین آینده نظریه سنتی مطلوبیت گردیده و می تواند گام جدیدی در توجیه رفتار مصرفی – رفاهی افراد و بنگاهها در چهار چوب نظریه سرمایه باشد. این تحولات روش شناختی با تحقیقات اخیر مدرسه شیکاگو در زمینه " اقتصاد خانواده بمثابه یک گارگاه مولد ثروت" همسویی داشته و بنوبه خود می تواند آغازگر تحقیقات جدیدی در جهت گسترش دامنه روش تحلیل اقتصادی محض به رفتارهای سنتی اقتصادی – اجتماعی قلمداد شود (becker – 1976).

[*~* مهسا *~*]

از میان سایر زمینه های کاربرد روشهای تحلیلی جدید می توان به نظر به انتظارات عقلایی اشاره کرد. این عقاید اگر چه در شکل ساده و مقدماتی آن نشان دهنده عکس العمل کلاسیک های جدید به سیاستگذاریهای فعالانه طرفداران کینز قلمداد می شود، ولی در نوع خود نمونه دیگری از تحقیقات نظری جدید در زمینه رفتارهای اقتصادی فردی یا گروهی است که آزمون پذیری و اعتبار علمی آن موکول به کاربرد روشهای پیشرفته آمار ریاضی و اقتصاد سنجی بصورت تحلیل رابطه علّی و معلولی در پدیده های اقتصادی به صورت سری های زمانی می باشد.

[*~* مهسا *~*]

این نظریه در شکل کلی آن فرض می کند که کارگزاران بازار در تصمیمات خود نه تنها اطلاعات مشهود فعلی بلکه اطلاعات و پیش بینی های مربوط به آینده را نیز مورد توجه قرار داده و به طور عقلایی آینده نگری می کنند. مثلاً به عنوان مصرف کننده، آثار و عواقب ، سیاستهای پولی و مالی دولت را مورد توجه قرار داده و در جهت حفظ موقعیت مطلوب خود عکس العملهایی نشان می دهند که ممکن است تمام یا قسمتی از آثار سیاستهای اعمال شده را خنثی نموده و اقتصاد را به وضعیت طبیعی اش برگرداند (sargent & walrace -76). بکارگیری روز افزون ابزارهای ریاضی در تحلیلهای اقتصاد خرد و تلاش درهماهنگ کردن نتایج حاصله با سیستم تعادل عمومی والراس ، از پیشرفته ترین مراحل تحقیقات نظری در علم اقتصاد بوده و در اصطلاح متعارف، روش شناسی معاصر می تواند اقتصاد را به عنوان یک " علم کامل تحققی" همپای علوم دقیق تجربی معرفی نموده و در نتیجه ، بکارگیری روشهای تحلیل ریاضی و آمار و اقتصاد سنجی پیشرفته را برای آزمون علمی نظریات اقتصادی بطور جدی مطرح می سازد

[*~* مهسا *~*]

□ اقتصاد به عنوان یک علم کامل و تحققی

وحدت بخشیدن به روش شناسی شاخه های مختلف علوم و داخل کردن علوم اجتماعی و انسانی در زمره علوم تجربی و طبیعی از آرمانهای دیرین متفکران تجربه گرا می باشد. تجربه گرایی (empricism) تقریباً همزمان با عقل گرایی سنتی از دوره نوزایی علوم (رنسانس) در اروپا روبه رشد بوده و همیشه بر روش شناسی استقرایی تاکید داشته است. در قرن نوزدهم ارنست ماخ فیزیکدان اتریشی بنیانگذار تجربه گرایی مطلق بشمار می رفته و در قرن بیستم برتراند راسل ، فیلسوف شهیر انگلیسی و بریجمن فیزیکدان معروف آمریکایی از سخنگویان عمده تجربه گرایی علمی محسوب می شوند.

از نظر روش شناسی علمی تجریه گرایی رکن اصلی تحقق گرایی ( پوزتیویسم) می باشد که در
تقدم مشاهده و تجربه علمی برنظریه پردازی کلی (قیاس منطقی) تاکید می کند و علم را به مجموعه قضایا و نظریات تجربه کردنی و فاقد ابعاد ارزشی تعریف می نماید.

[*~* مهسا *~*]

نگرش تحقق گرایانه در نظریات اقتصادی ، بطور جدی توسط مکتب تاریخی آلمان که خواهان استفاده از روش استقراء به جای روش قیاسی مکتب کلاسیک بود، ارائه می شود. در اواخر قرن نوزدهم تمایز میان اقتصاد تحققی و اقتصاد دستوری در مباحث علمی اقتصاد بطور جدی مطرح می شود. اگر چه این تمایز به ظاهر فقط تمایز میان دو شاخه از یک علم قلمداد می شود، ولی در عمل اقتصاد دانان نئوکلاسیک اقتصاد دستوری را محاط و محدود در تعصبات ارزشی و اخلاقی دانسته و " غیر علمی" به حساب می آورند. در حالی که اقتصاد تحققی ( مثبته) به معنی اقتصاد علمی (قابل مشاهده و آزمون) معرفی می شود. در تحلیهای اقتصاددانان مشهوری مثل شومپیتر، نویل کینز، ساموئلسن، فریدمن، دبرو، کوپ مانز و دیگران ، آزمون پذیری قضایای اقتصادی به عنوان معیار علمی بودن قضایای اقتصاد تحققی تعریف می شود، و اقتصاد دستوری به مفاهیم غیر قابل مشاهده و آزمون محدود می گردد.

[*~* مهسا *~*]

ساموئلسن نظر علمی را ”توصیفی از یک تجزیه عینی به صورت یک تصویر ساده شده کلی" تعریف می کند و معتقد است نظریاتی که به صورت عینی و مشهود قابل بیان باشند بر تئوریهایی که این قابلیت را نداشته باشند برتری دارند. (samuelson -1952) در قرن بیستم یکی از شایع ترین فرضیه هایی که دوباره ماهیت قضایای علمی در میان معرفت شناسان علم رواج پیدا می کند، نظریه ابزاری بودن قضایای علمی است. یعنی ، این تفسیر که قضایای علمی وسایل و ابزارهایی بیش نیستند که می توانند پژوهشگران را به هدفهای خود راهنمایی کنند (toulmin -1953)
تعریف اقتصاد به عنوان یک علم تحقیقی و تجربه کردنی مورد استقبال " ابزارگرایان"

واقع می شود و سنجش و داوری درباره نظریات علمی اقتصاد فقط به مفید بودن آن نظریات در حصول به هدفهای علمی اقتصاددانان محدود گردیده، و درستی و یا نادرستی نظریه علمی مورد تاکید قرار نمی گیرد.

[*~* مهسا *~*]

فریدمن هدف نهایی از علم را ایجاد و ارائه نظریات یا فرضیه هایی می داند که در عمل قابل آزمون بوده و پیش بینی های معنا داری درباره مشاهدات عینی بدست بدهد. با این تعریف نظریات علمی به عنوان یک رشته ابزارهای تشریحی فاقد هرگونه محتوای مستقلی در نظر گرفته شده و به عنوان مجموعه ای از فرضیات ذهنی، صرفاً از نظر قدرت پیش بینی پدیده ها مورد قضاوت و ارزیابی واقع می شوند.(friedman-1953).

[*~* مهسا *~*]

اکثر اقتصاددانان معاصر به نوعی متمایل به ابزارگرایی بوده و فکر می کنند که اگر یک تئوری علمی بتواند پیش بینی های صحیحی بدست دهد, به خودی خود حائز ارزش و اهمیت است. حتی اگر این نظریه یک قانون علمی قطعی و جهان روا نبوده و فرضیه ای بیش نباشد. البته در تمایل علمی به ابزارگرایی, اقتصاددانان تنها نیستند, پیش از آنان دانشمندان علوم طبیعی و تجربی نیز در این دام افتاده و اصولاً قوانین فیزیکی را ابزاری برای طبقه بندی و خلاصه کردن نتایج تجربیات علمی می دانند که گاهی به کمک فنون ریاضی در قالب یک رشته توابع جبری بیان گردیده اند, به این ترتیب دانشمندان معاصر قوانین علمی را مفاهیم اختراعی می دانند که با مشاهدات عینی فقط ارتباط ابزاری و کاربردی دارند و لزوماً مفاهیم اکتشافی نیستند که با مشاهدات واقعی تناظر بنیادی و قطعی داشته باشند؛ و چنین به نظر می رسد که در این زمینه علم اقتصاد تفاوت چندانی با علوم تجربی ندارد (nazeman-1994). لذا روش اقتصاددانان ابزارگرا در عدم رعایت اصول معرفت شناسی درارائه نظریات علمی قطعی و جهان روا همانندروش دانشمندان علوم طبیعی بوده و به سادگی قابل انتقاد نیست. زیرا به نظر آنان رعایت چنان اصولی ضرورت نداشته و در مفید بودن نظریات نقشی ندارد (boland-1990).

[*~* مهسا *~*]

اگر چنین استدلالی پذیرفته شود الگوهای کلان کینزی-نئوکلاسیک به عنوان ابزارهایی برای تحلیل و پیش بینی پدیده ها, درست مانند نظریات مقداری پول و یا نظریه انتظارات عقلایی قابل انتقاد بوده و فقط ارزش عملی و مفید بودن هر یک از این نظریات است که با توجه به نتایج حاصل از کاربرد آنها می تواند مورد ارزیابی واقع شود. در حالی که روش شناسان علوم در این مورد اصلاً منطق استقرایی محض را کافی ندانسته, ارزش و اعتبار نظریات علمی را مستلزم آزمون هر نظریه از لحاظ همسازگاری نص کلامی آن با قالبهای کلاسیک منطقی از یکسو و مقایسه تئوریها از نظر توانایی توضیح پدیده ها و دقت و جامعیت آنها از سوی دیگر می دانند (popper-1965). در عمل نیمه دوم قرن معاصر از یک طرف شاهد بکارگیری روزافزون فنون آمارریاضی و روشهای اقتصاد سنجی درمطالعات کاربردی بوده و از طرف دیگر در این زمان روشهای تحلیلی ریاضیات پیشرفته تا حدود زیادی در نظریه پردازی اقتصادی مرسوم می شود؛ حتی در این زمینه قدری زیاده روی هم می شود. بطوری که بعضی از تحلیل گران معاصر نسبت به رواج نوعی فریبندگی در ابزارهای اقتصاد ریاضی اعتراف نموده و یادآور می شوند که گاهی ممکن است محتوای اقتصادی تئوریها فدای تجمل گرایی ریاضی شود (debreu-1987).

[*~* مهسا *~*]

□ نتیجه گیری و آینده نگری

دنیای معاصر شاهد رواج طیف نسبتاً وسیعی از افکار اقتصادی است که تا حدودی بازتاب محتوای فلسفی و سیاسی نظریات اقتصادی پیشینیان می باشد. از یک طرف نئوکلایسک های محافظه کار و کلاسیک های جدید سعی دارند از علم اقتصاد به عنوان یک دانش تحققی مستقل دفاع نموده و افکار کینز و مداخله گرایان و اصلاح طلبان اقتصادی را فاقد ارزش علمی معرفی نمایند. از طرف دیگر طرفداران کینز در انگلستان و عالمان اقتصاد سیاسی و نهاد گرایان جدید در آمریکا، اقتصاد نئوکلاسیک را خواه از لحاظ روش شناسی و خواه از لحاظ محتوای سیاسی آن به یاد انتقاد می گیرند . خانم رابینسون و گروهی از اقتصاد دانان کمبریج در انگلستان سعی در احیای انتقادات ار نظریات کلاسیک به شیوه عالمان اقتصاد سیاسی قرن نوزدهم داشته و طرفداران زیادی در محافل روشنفکری اروپا و امریکا و بخصوص کشورهای جهان سوم پیدا می کنند. در عمل اگر چه همیشه مداخلات مداوم و سازمان یافته دولتها در اقتصاد تاحدودی خارج از محدوده نظری علم اقتصاد محض قرار می گیرد ولی بتدریج انواع مختلفی از مکاتب فکری و سنتهای سیاستگذاری اقتصادی رواج پیدا می کند.