حدیث تندرستی (بررسی آداب خوردن و آشامیدن در روایات معصومین (علیهم السلام)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

8. شستشوی دستها

امام علی (علیه السلام) می فرماید:
بکه الطعام الوضوء قبله و بعده و الشیطان مولع بالغمر و اذا اوی احدکم الی فراشه فلیغسل یدیه من ریح الغمر.(84)
برکت غذا در شستن دستها قبل و بعد از خوردن غذا است. شیطان به چربی بسیار علاقه دارد. پس هرگاه کسی از شما خواست که به رختخواب خود برود، حتما دستهایش را از بوی چربی بشوید.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

9. مسح صورت با رطوبت دست

مفضل می گوید:
دخلت علی الی عبدالله (علیه السلام) فشکوت الیه الرمد فقال لی: او ترید الطریف؟ ثم قال لی: اذا غسلت یدک بعد الطعام فامسح حاجبیک، و قل ثلاث مرات: الحمدلله المحسن المجمل المنعم المفضل. قال: ففعلت ذلک فما رمدت عینی بعد ذلک و الحمدلله رب العالمین.(85)
به خدمت امام صادق (علیه السلام) رسیدم و از درد چشم شکوه کردم. آن حضرت فرمود: آیا می خواهی طرفه مطلبی به تو بیاموزم؟ سپس به من فرمود: وقتی بهد از غذا دستهایت را شستی، بر ابروان خود دست بکش و سه بار بگو: الحمدلله المحسن المجمل المنعم المفضل. مفضل می گوید: من این کار را انجام دادم و شکر خدا پس از آن؛ هرگز بر چشمانم دردی عارض نشد.
نیز از آن حضرت روایت شده که:
مسح الوجه بعد الوضوء یهذب بالکلف و یزید فی الرزق.(86)
دست کشیدن بر صورت، بعد از شستن دستها، لکهای صورت را از بین می برد و روزی را زیاد می کند.
برقی به نقل از کسی برای او گفته است، به نقل از کسی که امام جواد (علیه السلام) را پس از ورود به مدینه دیده نقل می کند:
تغدی معه جماعه فلما غسل یدیه من الغمر مسح بهما واسه ووجهه قبل آن یمسحها بالمندیل و قال: اللهم اجعلنی ممن لایرهق وجهه قتر و لا ذله.(87)
عده ای با آن حضرت غذا خوردند و ایشان بعد از غذا، دستهای خود را از چربی غذا شست و سپس قبل از آنکه خشک کند بر سر و صورت خود کشید و فرمود: خداوندا! مرا از کسانی که خواری و مشقت و سختی صورتشان را تباه نساخته، قرار ده.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

10. دراز کشیدن بر پشت

امام رضا (علیه السلام) فرمود:
اذا اکلت (شیئا) فاستلق علی قفاک وضع رجلک الیمنی علی الیسری.(88)
هرگاه چیزی خوردی، بر پشت دراز بکش و پای راست را روی پای چپ بگذار.
احمدبن محمد بن ابی نصر از شخصی نقل می کند که گفت:؛ رایت ابالحسن الرضا (علیه السلام) اذا تغدی استلقی علی قفاه و القی رجله الیمنی علی الیسری.(89)
امام رضا (علیه السلام) را دیدم که وقتی غذا می خورد، بر پشت دراز می کشید و پای خود را روی پای چپ می گذاشت.(90)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

11. شستشوی ظرفها

در مجموعه آدابی که برای خوردن در کلمات معصومین (علیهم السلام) آمده است، به نظافت و پاکیزگی خانه نیز اهمیت داده شده است. جارو کردن خانه پس از خوردن غذا و شستن ظرفهای غذا از جمله کارهایی است که در این قسم از آداب می گنجد.
امام صادق فرمود:
غسل الاناء و کسح الفناء مجلبه للرزق.(91)
شستن ظرفها و جارو کردن اطراف خانه، روزی را زیاد می کند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

د - آداب کلی غذا خوردن

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) به علی (علیه السلام) فرمود:
یا علی اثنا عشره خصله ینبغی للرجل المسلم آن یتعلمها علی المائده، اربع منها فرضیه، و اربع منها سنه، واربع منها ادب. فاما الفرضیه: فالمعرفه بما یا کل و التسمیه الشکر و الرضا، و اما السنه: فالجلوس علی الرجل الیسری، والاکل بثلاث اصابع و آن یا کل مما یلیه و مص الاصابع، و اما الادب: فتصغیر اللقمه و المضع الشدید و قله النظر فی وجوه الناس و غسل الیدین.(92)
ای علی! شایسته است که انسان مسلمان دوازده عادت را هنگام غذا خوردن بیاموزد (و به آن عمل کند)، چهار تای آن لازم، چهار تای آن مستحب، و چهار ویژگی آخر از آداب است. اما آنچه لازم است: از آنچه می خورد آگاه باشد (بداند که حلال است و پاکیزه)، بسم الله بگوید: شکر خدا را به آورد و (به روزی خود) راضی باشد. اما آنچه سنت است این که: نشستن روی پای چپ (و پای راست را ستون کند)، خوردن با سه انگشت، خوردن از غذای مقابل خود و لیسیدن انگشتان. اما آداب چنین است: کوچک برداشتن لقمه، خوب جویدن غذا، کم نگاه کردن به صورت دیگران، و شستن دستها (پس از غذا).
نیز آن حضرت فرمود:
الطعام اذا جمع اربع خصال فقد تم: اذا کان من حلال، و کثرت الایدی، و سمی فی اوله، و حمدالله عزوجل فی آخره.(93)
اگر غذا چهار ویژگی را گرد آورد، آن غذا کامل است: این که از حلال تهیه شده باشد، دستهای زیادی بر آن وارد شود (و دسته جمعی خورده شود)، در آغاز آن بسم الله گفته شود و در پایان آن خداوند عزوجل ستایش شود.
امام علی (علیه السلام) فرمود:
من اراد آن لا طعام فلا یاکل حتی یجوع و تتقی المعده، فاذا اکل فلیسم الله، و لیحسن المضغ ولیمسک عن الطعام وهو یشتهیه و یحتاج الیه.(94)
هر کس می خواهد غذا آسیبی به او وارد نسازد، نخورد مگر هنگام خالی و پاک شدن معده و احساس گرسنگی، و چون غذا خورد، بسم الله بگوید و غذا را خوب بجود، و در حالی که هنوز اشتها دارد و کاملا سیر نشده، دست از غذا بکشد.
نیز از آن حضرت است که فرمود:
من اکل الطعام علی النفاء، واجاد الطعام، و ترک الطعام وهو یشتهیه ولم یحبس الغائط اذا اتاه لم یمرض الا مرض الموت.(95)
هر کس آنگاه که گرسنه شد غذا را بخورد و آن را خوب بجود و در حالی که هنوز میل به غذا دارد، دست از آن بکشد و مدفوع خود را نگه ندارد، به هیچ مرضی جز مرگ دچار نمی شود.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

آنچه باید هنگام خوردن از آن پرهیز کرد

مودب شدن به آداب الهی و آشکار شدن آن در منش یک مسلمان با انجام واجبات و مستحبات، و نیز پرهیز از کارهای ناروا، اعم از محرمات و مکروهات همراه است. در اینجا پس از فراغت از برشمردن آداب غذا خوردن، کارهای را بر می شماریم که از آنها نهی شده و شایسته یک مسلمان نیست.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

1. عیب گزاری بر غذا

اخلاق انسانی و اسلامی، انسان را وا می دارد تا از عیب گذاشتن بر نعمتهای خداوند بپرهیزد. البته عیب گزاری بر غذا و نخوردن آن دو چیز جدا از هم است؛ یعنی ممکن است ذائقه شخصی پذیرش غذای خاصی را نداشته یا به آن حساسیت داشته باشد. در این حالت، نخوردن آن دو چیز جدا از هم است؛ یعنی ممکن است ذائقه شخصی پذیرش غذای خاصی را نداشته یا به آن حساسیت داشته باشد. در این حالت، نخوردن آن غذا هیچ اشکالی ندارد، اما عیب گذاشتن بر آن غذا، که از نعمتهای خداوند است و انسانهای بسیاری به آن علاقه مندند، ناسپاسی نعمت خداوند و به دور از اخلاق اسلامی است. در چنین مواقعی، تنها می توان به آن غذا اظهار بی میلی کرد.
اگر چه این نکته نباید موجب شود که انسان خود را عادت دهد که در مورد طعم غذاها وسواس به خرج داده و از خوردن غذاهای مختلف به این بهانه پرهیز کند؛ زیرا ذائقه آدمی می تواند به تمامی مزه ها عادت کرده و حتی به آن علاقه مند شود. انسانهای زیادی هستند که همه نوع غذا را با انواع مزه ها و طعم ها می خورند و از هیچ کدام از آنها بدشان نمی آید. البته انسانهایی با این غذای مورد نیاز بدن خود را بیشتر و بهتر تامین می کنند.
ابو هریره گوید:
ما رایت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عاب طعاما قط، کان اذا اشتهاه اکله و اذا لم یشتهه سکت.(96)
هرگز ندیدم که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) بر غذایی عیب گذارد. هر گاه آن را دوست داشت می خورد و اگر دوست نداشت (یا نمی پسندید) دست نگه می داشت (و از آن نمی خورد).

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

2. از وسط غذا خوردن

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
البر که تنزل وسط الطعام فکلوا من حافتیه تاکلوا من وسطه.(97)
برکت بر وسط غذا نازل می شود. پس از اطراف غذا بخورید و از وسط آن نخورید.(98)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

3. برخاستن از کنار سفره

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اذا وضعت المائده فلا یقوم الرجل حتی المائده.(99)
هنگامی که سفره پهن شد، هیچ کس (از کنار آن) بلند نشود تا اینکه سفره برچیده شود.
از امام صادق (علیه السلام) نیز روایت شده است که:
انه کره القیام عن الطعام و کان ربما دعا بعض عبیده، فیقال: هم یاکلون فیقول: دعوهم حتی یفرغوا.(100)
ایشان بلند شدن از کنار سفره غذا را نمی پسندید. گاه اتفاق می افتاد که بعضی از خدمتکاران خود را فرا می خواند، به آن حضرت گفته می شد: آنها مشغول خوردن هستند. آن حضرت می فرمود: رهایشان کنید تا غذایشان را بخورند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

4. خوردن غذای داغ

صهیب از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کند:
نهی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن اکل الطعام الحار حتی یمکن.(101)
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از خوردن غذای داغ تا وقتیکه خوردن آن ممکن نشده و از شدت حرارت آن کاسته نشده است نهی فرمود.