نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

2 . آل عمران: اَللَّه لا إلهَ إلاَّ هُوَ الْحَىُّ القَيُّومُ‏

عمر آيه شريفه مذكور را <الحّى القيّام» قرائت نموده است.(19) در كنز العمّال هم آمده است كه عمر در نماز سوره آل عمران را شروع نمود و چنين قرائت نمود: آلم اللَّهُ لا اِله اِلّا هُوَ الحَىُّ القَيّام»(20) در حالى كه در مستدرك حاكم آمده است كه او برقرائت معروف يعنى <الحّى القيوم» نيز مى‏خوانده است؛(21) از اين گزارش بر مى‏آيد كه براى عمر هر دو شكل مجاز بوده است و نص خاصى براى او تعيّن نداشته است؛ يعنى اعتقاد بر نزول‏هاى متعدد براى قرآن.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

3 . توبه، آيه‏100: و السَّابِقُونَ الأوَّلُونَ مِنَ المُهاجِرينَ و الاَنْصارِ وَ الّذينَ اتَّبَعُوهُم بِإحْسانٍ رَضِىَ‏اللَّهُ‏عَنْهُم.

در قرائت معروف، كلمه <الانصارِ» مجرور و كلمه <الذين» همراه واو (و الذين)، است. ولى بر طبق قرائت انحصارى عمر، كلمه، <الانصارُ» مرفوع و عطف به <السابقون» مى‏باشد، و كلمه <والذين اتّبعوهم» بدون واو (الذّين) است، تا صفت براى <الانصار» باشد. اين قرائت گرچه در نخستين مرحله مورد انكار زيدبن ثابت و ابىّ‏بن‏كعب قرار گرفت، اما عمر بر آن اصرار داشت و هدف او، ترفيع مقام مهاجرين قريش، نسبت به انصار بود. زيرا طبق قرائت معروف مهاجران و انصار، همسان و هم پايه مى‏شدند.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

مرحوم طبرسى مى‏گويد: <و الانصارُ با رفع آن، قرائت عمربن الخطاب است، ولى قرائت مشهور: و الانصارِ با جرّ است.»(22) زمخشرى هم مى‏گويد:

عمر چنين قرائت نمود: و الانصارُ با رفع و عطف بر السابقون و او معتقدبود كه: <والذين اتبعوهم» بدون واو است تا صفت براى انصار باشد. درحالى كه زيد بن ثابت به او گفته بود با واو است.(23)

ابن شبّه همين قضيه را چنان نقل مى‏كند كه عمر و ابىّ هر كدام مدعى هستند كه قرائت آنها از نزد خداوند نازل شده است و هر كدام بر آن شهادت مى‏دهند و اين امرى است كه عمر را متقاعد مى‏كند كه هر دو نزول الهى هستند؛ يعنى قرآن، نزول متعدد داشته است. ابن شبّه النميرى مى‏گويد:

عمر آيه شريفه را چنين قرائت نمود: <والسابِقُونَ الأوّلونَ مِنَ المُهاجِرينَ و الأنصارُ الذّينَ اَتَّبَعُوهُم بِإحْسانٍ» كه بدون واو بود و كلمه الانصار هم‏مرفوع‏بود.ابيّ‏گفت: قرائت آن چنين است: <وَالسابِقُونَ الأوّلُونَ مِنَ المُهاجِرينَ وَ الأنصارِ و الّذينَ اتَّبَعُوهُم» كه با واو و كلمه <الانصار» هم مجروربود.(24)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

4 . رعد، آيه‏43: يَقُولُ الذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهيداً بَيْنى‏ وَ بَيْنَكُم و مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكِتابِ.

قرائت معروف بين شيعه و اهل سنت چنين است: <وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الكِتابِ» كه مقصود از آن از نظر شيعه، ائمه معصومين(ع) وراسخان در علم به ويژه حضرت على(ع) مى‏باشد كه در تفاسير بر آن اشاره رفته است. ليكن عمر قرائت ديگرى، مختص به خود دارد و آن چنين است: <وَ مِنْ عِنْدِهِ علم الكتاب» كه بر اساس قرائت او، ضمير <عِنْدِهِ» به خداوند بر مى‏گردد. در كنزالعمال و درالمنثور نيز همين نسبت و قرائت از عمر نقل شده است.(25) اما چرا عمر چنين قرائتى را برگزيد؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

5 . ابراهيم، آيه‏46: وَ عِنْدَ اللَّه مَكْرُهم وَ إنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الجبالُ‏

عمر آيه مذكور را چنين قرائت مى‏نمود: <و اِنْ كادَ مَكْرُهم». يعنى كلمه <كان» را كه قرائت معروف و مشهور است، به شكل كاد مى‏خوانده است. در كنز العمال آمده است كه عكرمه چنين گزارش نموده است كه عمر بن الخطاب چنين مى‏خوانده است: <كادَ مَكرُهُم» با دال.(26) سيوطى نيز همين قرائت را از عمر نقل مى‏كند.(27) سيوطى و ديگران، بيان داشته‏اند كه او قرائت غير معروف (ان كاد مكرهم) را ترجيح مى‏داده است؛ در حالى كه قرائت معروف را هم تكذيب ننموده است؛ يعنى تأييد هر دو قرائت و اعتقاد بر چند نزول براى قرآن.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

6 . ص، آيه‏24: وَ ظَنّ دَاوُدُ أنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ‏

عمر بر خلاف قرائت مشهور <فَتَنَّاهُ» را با تشديد تاء و نون، يعنى <فَتَّنَّاه» مى‏خوانده‏است. طبرسى مى‏گويد: <و قرائت عمر بن خطاب چنين است: <فتّنّاه» با تشديد تاء و نون.»(28)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

7 . جمعه، آيه‏9: فَاسْعَوْا إلى‏ ذِكْرِ اللَّهِ‏

عمر آيه مذكور را چنين قرائت مى‏نموده است: <فَامْضَوا إلى‏ ذِكْرِ اللَّهِ». او حتى در نماز همين قرائت را تكرار مى‏كرد و معتقد بوده است كه واژه سعى به معناى دويدن، مناسب رفتن به سوى نماز جمعه نيست، بلكه مى‏بايد به سوى نماز جمعه با آرامش رفت كه مناسب آن واژه <مضى» به معناى رفتن است.

در كنز العمال آمده است:

خرشة بن الحُرّ مى‏گويد: عمر بن خطاب مرا با لوحى ديد كه در آن چنين بود: <إذا نُودِىَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إلى‏ ذِكْرِ اللَّهِ» گفت: چه كسى چنين (يعنى فاسعوا) بر تو املا نموده است؟ گفتم: ابىّ. گفت: ابىّ ما را از منسوخ آن نيز خبر كرده، آن را <فامضوا إلى ذكر اللَّه» بخوان.(29)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

زمخشرى هم مى‏گويد: <عمر آيه شريفه را <فامضوا» قرائت مى‏نموده است.»(30) عبدالرزاق هم مى‏گويد: <عمر بن الخطاب در سوره جمعه <فامضوا» مى‏خوانده است.»(31)

چنين قرائتى امروزه، رايج نيست و در ميان علماى اهل سنت هم چنين قرائتى رونق ندارد. بلكه قرآن‏هاى آنها بر اساس همان قرائت معروف <فاسعوا» مى‏باشد. اجتهاد عمر نيز در تغيير واژه <فاسعوا» به <فامضوا» به اين بهانه كه <فاسعوا»، به معناى دويدن است، درست نمى‏باشد. زيرا واژه <سعى» در لغات به معناى <مشى سريع» است، نه دويدن. راغب مى‏گويد: <السعي: المشى السريع و هو دون العدو؛ يعنى سعى، حركت سريع است، نه دويدن.»(32) طريحى نيز در مجمع البحرين مى‏گويد:

قوله تعالى: فَاسْعَوا اِلى‏ ذِكرِ اللَّهِ: اى بادروا بالنيّة و الجّد و لم يرد للعَدْو؛

مبادرت نمودن با نيت و جديت و واژه فاسعوا براى دويدن وارد نشده است.(33)

لذا در روايتى از امام صادق(ع) آمده است كه:

إذا قمتَ إلى الصلاة إن شاء اللَّه فأتها سعياً وليكن عليك السكينة و الوقار؛

زمانى كه براى نماز بر مى‏خيزى، بر آن بشتاب ولكن در آن سكينه و وقار خود را حفظنما.(34)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

8 . مدثر، آيه‏42: فِى جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ المُجْرِمينَ ماسَلَكَكُمْ فِى سَقَرَ

عمر بر خلاف قرائت مشهور، آيه مذكور را چنين قرائت مى‏نموده است: <فى‏ جَنّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ المُجْرِمينَ يا فُلان ما سَلَكَكُمْ فى‏ سَقَرَ». در كنز العمال آمده است: <ابن زبير مى‏گويد: شنيدم، عمر بن خطاب چنين مى‏خواند: ... عن المجرمين يا فلان ما سلككم...».(35) سيوطى هم مى‏گويد: <عمر بن خطاب، <يافلان ما سلككم...» قرائت مى‏نموده است.»(36)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

9 . نازعات، آيه‏11: ءَإذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً

عمر بن الخطاب آيه مذكور را <عِظاماً ناخِرَةً» مى‏خواند؛ تا با آيات قبل و بعد از آن از نظر قافيه، هم‏سان باشد. ظاهراً اجتهاد عمر به همين دليل بوده است و به اقتضاى تساهل در نص قرآن، چنين قرائتى را بر اساس اجتهاد خويش درست و صحيح مى‏دانسته است. اين قرائت را كنزالعمال و مجمع‏الزوائد نيز از عمر نقل مى‏كنند.(37)