تسبیح موجودات

[نصرالله عاشق خداومولا]

نمونه هايى از نطق جمادات در روايات

از اميرالمؤمنين (عليه السلام ) نقل است كه فرمود:
((كنت اخرج مع رسول الله (ص ) الى اسفل مكة و اشجارها و لايمر بحجر و لاشجر الا قالت : السلام عليك يا رسول الله و انا اسمع ))⁽¹²¹⁾
من با پيامبر(ص ) به نواحى پايين مكه و ناحيه درختان آن مى رفتم ، آنحضرت از هيچ سنگ و درختى نمى گذشت مگر آنكه آن درخت و سنگ مى گفت : سلام بر تو اى رسول خدا. و من مى شنيدم .
((علقمة و ابن مسعود: كنا نجلس مع النبى (ص ) و نسمع الطعام يسبح و رسول الله يأكل )).⁽¹²²⁾
از علقمه و ابن مسعود روايت است كه ما با پيامبر(ص ) مى نشستيم و صداى تسبيح طعامى را كه پيامبر مى خورد مى شنيديم .
((ابن عباس قال : قدم ملوك حضرموت على النبى (ص ) فقالوا كيف نعلم انك رسول الله ؟ فاخذ كفا من حصى فقال : هذا يشهد انى رسول الله : فسبح الحصا فى يده و شهد انه رسول الله (صلى الله عليه و آله ))).⁽¹²³⁾
ابن عباس گفت : پادشاهان حضرموت بر پيامبر وارد شدند و گفتند كه چگونه بدانيم تو پيامبرى ؟ آنحضرت مشتى سنگريزه برداشت و فرمود اين به رسالت من گواهى مى دهد پس سنگريزه ها در دست حضرت تسبيح گفته و به رسالت حضرت گواهى دادند.
((عن النبى (ص ) قال : انى لاعرف حجرا بمكة ، ما مررت عليه الا سلم على )).⁽¹²⁴⁾
پيامبر(ص ) فرمود: من سنگى را در مكه مى شناسم كه هيچگاه از آن نگذشتم مگر آنكه بر من سلام نمود.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نسبت ((قول )) به جمادات در قرآن

از نكات قابل تامل در آيه فوق ، انتساب كلمه ((قالوا)) به اعضا و جوارح است . اين كلمه با در برداشتن ضمير عاقل ، دلالت مى كند كه اين اعضا از آنجهت كه شاهد بوده و نطق مى كنند، حكم عاقلان را داشته و از زمره آنان شمرده مى شوند. اين مطلب اختصاص به جوارح و اعضاى آدمى نداشته و تمامى موجودات را شامل مى گردد.
گواه بر آن ، استعمال ضمير عاقلان ، در آيه ذيل نسبت به تسبيح اشياء است .
((و ان من شيى ء الا يسبح بحمده و لكن لاتفقهون تسبيحهم ))⁽¹²⁵⁾.
ضمير بكار رفته در كلمه ((تسبيحهم )) كه مربوط به تسبيح تمامى موجودات عالم است ، ضمير مخصوص عقلا مى باشد. آيه ديگرى كه در آن نسبت ((قول )) به جمادات داده شده است ، آيه ذيل مى باشد:
((فقال لها و للارض ائيتا طوعا او كرها قالتا اتينا طائعين ))⁽¹²⁶⁾.
پس به آسمانها و زمين گفت كه از روى رغبت يا ميل بياييد. آنها گفتند كه از روى رغبت آمديم . در اين آيه نسبت قول و كلام به آسمانها و زمين داده شده و ضمير عقلا نيز در مورد آنان به كار رفته است .

[نصرالله عاشق خداومولا]

بخش ششم : ميل و رغبت اشياء در قرآن

ميل و رغبت اشيا و جمادات در قرآن

در آيه شريفه ((فقال لها و للارض ائيتا طوعا او كرها قالتا اتينا طائعين ))⁽¹²⁷⁾ نسبت طوع و ميل و رغبت به آسمانها و زمين داده شده است . آنها در فرمان بردارى خالق خويش با ميل و رغبت به سوى او مى شتابند. اين راهى است كه خداوند در مقابل آنها گذاشته و آنان را مخير در انتخاب آن نموده است . آنان نيز با شعور و آگاهى فطرى و خدادادى خود، راه اطاعت اختيارى و ميل ارادى را انتخاب كرده اند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

بخش هفتم : عبادت و قنوت موجودات در قرآن

عبادت و قنوت موجودات در قرآن

((و قالوا اتخذالله و لدا سبحانه بل له ما فى السموات و الارض كل له قانتون ))⁽¹²⁸⁾.
و آنان گفتند كه خداوند داراى فرزند است . پاك و منزه است او، بلكه براى او است هر آنچه در آسمانها و زمين است و همگى فرمان بردار اويند.
((و له من فى السموات و الارض كل له قانتون ))⁽¹²⁹⁾
و براى اوست هر آنكه در آسمانها و زمين است . همگى فرمانبردار اويند.
معنى قنوت در لغت
قنوت در لغت به معناى طاعت ، سكوت ، دعا، به نماز ايستادن و خوددارى از سخن گفتن آمده است .
فيروزآبادى در ((القاموس المحيط)) مى گويد:
((القنوت : الطاعة و السكوت و الدعاء و القيام فى الصلاه و الامساك عن الكلام ...)).
قنوت : طاعت و سكوت و دعا و ايستادن در نماز و خوددارى از كلام است .
راغب در ((المفردات )) گفته است :
((القنوت : لزوم الطاعة مع الخضوع و فسر بكل واحد منها فى قوله : ((و قوموا لله قانتين )) و قوله تعالى ((كل له قانتون )) قيل : خاضعون و قيل : طائعون و قيل : ساكتون ...))
قنوت : التزام به فرمان بردارى و طاعت بهمراه خضوع است و آيه ((و قوموا لله قانتين )) و نيز ((كل له قانتون )) به هر يك از آن دو، تفسير شده است . گفته شده است كه معنى ((قانتون )) خضوع كنندگان است و گفته شده است كه معنى آن ، ساكت شنوندگان است .
به هر حال در آيه شريفه نخست ، قنوت و فرمان بردارى از حق به هر آنچه در آسمان و زمين است نسبت داده شده و در آيه دوم به هر آنكه در آسمان و زمين است .

[نصرالله عاشق خداومولا]

پاسخ يك سؤال

به مقتضاى دو آيه فوق ، همه موجودات آسمان و زمين و هر كه در آن است فرمان بردار حق اند.
فرمان بردارى غريزى و طبيعى غير انسان و اجنه كه صاحب تكليف اند، واضح و روشن است . ليكن انسانها و اجنه كه خداوند در دنيا بنابر مصالحى مكلفشان نموده است ، گاهى از فرمان حق اطاعت نموده و گاه هم از دستورات او سرپيچى مى كنند. نافرمانى انسانها در بسيارى از اوقات ، با مضمون كلى اين دو آيه مطابقت ندارد.
پاسخ اين سؤال آن است كه تمامى موجودات در برابر خداوند خاضع بوده و در مسير حيات خود مطيع اويند حتى انسانهايى كه در تكاليف شرعى با دستورات خداوند مخالفت مى ورزند تمامى ذرات وجود آنان بحسب خلقت تكوينى در مسير اراده حق در حركت بوده و از آن تخلف نمى ورزند.
مصلحت نظام عالم بر خلقت و تكليف بشر تعلق گرفته است و آدمى در دنيا بين قبول تكليف و رد آن مخير گشته تا بدين وسيله به كمال و سعادت خويش نايل گردد. سرپيچى انسان از تكاليف شرعى منافاتى با اطاعت ذرات وجود او از اراده حق ندارد.
به عبارت ديگر، خداوند دو تكليف بر موجودات نهاده است ، يك تكليف عام كه شامل هر ذره اى در عالم وجود مى گردد و هيچيك از ذرات عالم در آن تكليف معصيت خدا را نمى نمايند.
تكليف ديگر تكليف شرعى و خاص است كه به بخشى از موجودات برحسب مصالحى تعلق گرفته است . اين موجودات كه عبارت از جن و انس اند برحسب نقص و كمال و شعور و ادراك خويش در آن تكليف خاص ‍ تشريعى ، عصيان نموده يا اطاعت مى كنند. دو آيه شريفه فوق ، به اطاعت عام موجودات اشاره دارد و اطاعت خاص قسم دوم را شامل نمى گردد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

بخش هشتم ترس و اشفاق موجودات در قرآن

ترس و اشفاق موجودات در قرآن كريم
((ثم قست قلوبكم من بعد ذلك فهى كالحجارة او اشد قسوة و ان من الحجارة لما يتفجر منه الانهار و ان منها لما يشقق فيخرج منه الماء و ان منها لما يهبط من خشية الله و ما الله بغافل عما تعملون )).⁽¹³⁰⁾
سپس بعد از اين ، دلهايتان همانند سنگ يا سخت تر از آنان شد، چه آنكه از پاره اى سنگها، نهرهايى مى جوشد و برخى ديگر از آن سنگها شكافته گشته و آب از آن بيرون مى آيد و پاره اى هم از ترس خداوند فرود مى آيد و خدا از آنچه ميدهند غافل نيست )).
در جمله : ((و ان منها لما يهبط من خشية الله )) ترس از خداوند به سنگها بهنگام فرود آمدن آنان نسبت داده شده است .
((لو انزلنا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله ...))⁽¹³¹⁾.
اگر اين قرآن را بر كوهى نازل مى كرديم مى ديدى كه كوه از ترس خدا خاشع و ذليل و متلاشى ميگشت ...
((انا عرضنا الامانة على السموات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه كان ظلوما جهولا))⁽¹³²⁾.
ما امانت را بر آسمانها و زمين و كوهها عرضه داشتيم ، پس آنان از پذيرفتن آن امتناع ورزيده و از قبول آن بيمناك شدند و انسان آنرا بدوش گرفت . همانا او بسيار ستمكار و نادان بوده .
در آيه نخست خداوند سبحان حكايت حال كوهها را مى كند كه اگر قرآن به كوهى نازل مى شد او از ترس خداوند خاشع و متلاشى مى گرديد. و در آيه دوم ، سرگذشت آسمانها و زمين و كوهها را بيان مى كند كه خداوند امانت تكليف و حمل مسئوليت الهى را بر آنها عرضه داشت و آنان از پذيرفتن آن بجهت عظمت و بزرگى آن امتناع ورزيدند.
نحوه خطاب در اين آيات بگونه ايست كه خداوند آنانرا موجوداتى باشعور و مختار بحساب آورده و آنان را بين قبول و رد مسئوليت ، مخير نموده است .

[نصرالله عاشق خداومولا]

تمامى آيات فوق بنحو آشكار دلالت دارد كه اين موجودات داراى شعور بوده و گونه اى از تكليف و اختيار را دارا ميباشند. خداوند سبحان به همان مرتبه از تكليف آنانرا مخير نموده و به آنان امر و نهى مى نمايد. آنان نيز بحسب همان معرفت و شعور، از خداوند خود بيم داشته و از او اطاعت مى كنند.
((و لله يسجد ما فى السموات و ما فى الارض من دابة و الملائكة و هم لا يستكبرون يخافون ربهم من فوقهم و يفعلون ما يؤمرون ))⁽¹³³⁾.
هر آنچه در آسمانها و زمين از جنبندگان و فرشتگان است براى خداوند سجده نموده و در مقابل او تكبر نمى ورزند. آنان از خداى خود كه فوق همه آنهاست مى ترسند و هر آنچه به آنان امر شود اطاعت مى نمايند.
در فرازى از دعاى افتتاح آمده است :
((الحمد لله الذى من خشيته ترعد السماء و سكانها و ترجف الارض و عمارها و تموج البحار و من يسبح فى غمراتها))⁽¹³⁴⁾.
سپاس خداوندى را سزاست كه از ترس او، آسمان و ساكنان آن به رعد افتاده و زمين و آبادكنندگان آن به لرزه مى افتند و درياها و آنكس كه در اعماق آن شناور است موج مى زنند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

بخش نهم : سجده موجودات
سجده موجودات

معنى لغوى سجده
راغب در (المفردات ) مى گويد:
((السجود، اصله : التطامن و التذلل و جعل ذلك عبارة عن التذلل لله و عبادته و هو عام فى الانسان و الحيوانات و الجمادات و ذلك ضربان : سجود باختيار، و ليس ذلك الا للناس ... و سجود تسخير، و هو للانسان و الحيوانات و النبات ...))
اصل كلمه سجود بمعنى سر فرود آوردن و اظهار خوارى كردن است و اين كلمه جهت تعبير از خوارى در مقابل حق و عبادت او قرار داده شده است . و آن شامل انسان و حيوانات و جمادات مى گردد. و آن سجود بر دو قسم است : سجود اختيارى كه مخصوص انسان است ... و سجود تسخيرى كه بر انسان و حيوانات و نباتات صدق مى كند...
جوهرى در (صحاح اللغة ) مى گويد:
((سجد: خضع ... و منه سجود الصلاة و هو وضع الجبهة على الارض ...)).
سجده كرد، يعنى : خضوع و فروتنى نمود... و از همان ماده است ، سجده نماز و آن بمعنى : قرار دادن پيشانى بر زمين است ...
همين معنى براى سجده در (القاموس المحيط) فيروزآبادى نيز آمده است .
در (المصباح المنير) فيومى آمده است :
((سجد سجودا: تطامن و كل شيى ء ذل فقد سجد... و سجد البعير خفض ‍ رأسه عند ركوبه و سجد الرجل وضع جبهته بالارض . و السجود لله تعالى فى الشرع عبارة عن هيئة مخصوصة ...)).
سجده نمود يعنى سر فرود آورد و خضوع كرد و هر چيزى كه رام شود و ذليل گردد همانا سجده نموده است ... و شتر سجده نمود سرش را هنگام سوار شدن بر او، فرود آورد. و مرد سجده كرد يعنى پيشانى خود را بر زمين نهاد. و سجود براى خداوند تعالى در شرع عبارتست از يك هيئت و شكل مخصوص ....

[نصرالله عاشق خداومولا]

مراد از سجده موجودات

سجده موجودات در برابر حق تعالى خضوع و رام بودن آنان در مقابل خالق خويش است بگونه اى كه هيچگاه از اراده او سرپيچى نمى نمايند. استعمال كلمه سجود در اين معنى بنحو حقيقت مى باشد.
سجده انسانها و برخى از موجودات گاهى به معنى بر زمين افتادن و سر به خاك ساييدن هم استعمال گشته كه اين معنى براى كلمه سجود مجاز شمرده مى شود. بنابراين حقيقت معنى سجده همان فرمان بردارى و خضوع و رام بودن موجودات در برابر خداوند مى باشد و بر خاك افتادن ظاهرى ، يكى از نمودهاى سجده است كه حكايت از خضوع و كرنش ‍ مى نمايد و بهمين سبب سجده ناميده شده است . استعمال سجده در اين كيفيت و حالت مخصوص ، استعمال مجازى ناميده مى شود.
همانگونه كه در گذشته اشاره شد، موجودات عالم بنا به اقتضاى وجودى خويش داراى يك نحوه از شعور و ادراك بوده و بحسب آن شعور، از خالق خويش فرمان بردارى نموده و از اراده او سرپيچى نمى كنند.
خضوع آنان در برابر اراده حق كه در مقام مدح و ثناى آنها در قرآن و روايات بكار رفته است به لحاظ همان شعور ذاتى آنان مى باشد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

سجده موجودات در قرآن كريم

((الم تر ان الله يسجد له من فى السموات و من فى الارض و الشمس و القمر و النجوم و الجبال و الشجر و الدواب و كثير من الناس و كثير حق عليه العذاب ...))⁽¹³⁵⁾.
آيا نمى نگرى كه هر آنكه در آسمانها و زمين است و نيز خورشيد و ماه و ستارگان و كوه ها و درختان و همه جنبندگان و بسيارى از مردم و بسيارى كه عذاب بر آنان ثابت گشته است براى خداوند سجده مى كنند...
((و لله يسجد من فى السموات و الارض طوعا و كرها و ظلالهم با لغدو و الاصال ))⁽¹³⁶⁾.
((و هر آنكه در آسمانها و زمين است به همراه سايه هايش در هر صبح و شامگاهان از روى ميل يا اكراه براى خداوند سجده مى كنند)).
((اولم يروا الى ما خلق الله من شيى ء يتفيؤا ظلاله عن اليمين و الشمائل سجدا لله و هم داخرون . و لله يسجد ما فى السموات و ما فى الارض من دابة و الملائكة و هم لايستكبرون ))⁽¹³⁷⁾.
آيا به مخلوقات خدا نظر نيانداخته اند تا ببينند كه هر موجودى چگونه سايه خود را از راست و چپ سجده كنان گسترانيده و همگى در مقابل حق فروتن مى باشند. و هر آنچه در آسمانها و زمين است از جنبندگان و فرشتگان بدون هيچ تكبرى براى خداوند سجده مى نمايد.
((و النجم و الشجر يسجدان ))⁽¹³⁸⁾.
و گياه و درخت هم در مقابل حق سجده مى كنند.