علم اقتصاد چگونه علم شد

[*~* مهسا *~*]

بکارگیری آمارهای اقتصادی مربوط به حسابهای ملی در طراحی الگوهای اقتصاد سنجی کلان می شود و سنتهای مختلفی از سیاستگذاری و برنامه ریزی اقتصادی در اغلب کشورهای پیشرفته اروپایی و همچنین در بعضی از کشورهای جهان سوم رایج می شود. این مدلهای کلان با بکارگیری استخوان بندی نظریه ترکیبی ( کینز – نئوکلاسیک ) پیش بینی و سیاستگذاری اقتصادی را برای دولتها و بانکهای مرکزی امکان پذیر می سازد. دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی نیز به این گونه الگوهای کاربردی علاقه مند گردیده و با بهره گیری از این ابزارهای تخصصی به مطالعه و بررسی سیستم اقتصادی و آزمون نظریات علمی می پردازند.

[*~* مهسا *~*]

از طرف دیگر تجقیقات نظری اقتصاددانان محافظه کار بیشتر متوجه اقتصاد خرد و اقتصاد پولی بوده و سعی می شود که بی ارزشی بودن برنامه ریزی و سیاستگذاری اقتصادی به ثبوت برسد و از طریق ارائه یک رشته نظریات قیاسی منطقی برای اقتصاد کلان به ثبوت برسد و از طریق ارائه یک رشته نظریات قیاسی منطقی برای اقتصاد کلان که ریشه در اصول عقلائی اقتصاد خرد داشته باشد، خنثی شدن و بی ثمری ماندن سیاستگذاری اقتصادی کلان در اثر عکس العملهای عقلایی افراد و بنگاههای انتفاعی به روشنی نشان داده شود. دستاوردهای این گونه تحقیقات به صورت نظریات جدید مقداری پول در کارهای علمی فریدمن و شاگردان او در مدرسه شیکاگو و همینطر نظریات کلاسیک های جدید در زمینه تئوری سرمایه و تئوری انتظارات عقلانی ظاهر گردیده و در سالهای اخیر با استقبال محافل علمی مواجه می شود و در عمل نیز نوعی بازگشت به اقتصاد آزاد، از طریق اعمال یک رشته سیاستهای اقتصادی ، که شامل مقررات زدایی، خصوصی سازی و حذف حمایت ها و محدودیت هاست، در اغلب کشورهای صنعتی و بعضی از کشورهای جهان سوم رواج پیدا می کند.

[*~* مهسا *~*]

صرفنظر از آثار و عواقب هر یک از سیاستهای اقتصادی و بدون توجه به محتوای سیاسی و ارزشی نظریات اقتصادی مختلف, به نظر می رسد که از لحاظ روش شناسی علمی, نظریه پردازان معاصر برخلاف آنچه که خود ادعا می کنند, تا حدود زیادی تشابه روش داشته و هر کدام به نوعی "اقتصاددان ابزارگرا" بشمار می روند.
اکثر این اقتصاددانان نخست فرضیه های نظری خود را به طور کلی در قالبهای منطق قیاسی بیان نموده و سپس سعی می کنند از طریق مشاهدات و نمونه های مستند آماری, نظریات خود را به کمک روش استقراء ریاضی به تائید برسانند. این روش علی رغم مشکلاتی که از لحاظ تعمیم دادن یافته های احتمالی و مشروط الگوهای اقتصاد سنجی به صورت قواعد قطعی و جهانروا دارد, تاحد زیادی یک روش مرسوم و متداول در اغلب رشته های علمی بوده و تاهنگامیکه جایگزین بهتری نداشته باشد به عنوان بهترین روش موجود (مفیدترین ابزار) قابل توجیه باقی خواهد ماند.

[*~* مهسا *~*]

اما نوعی اختلاف نظر اساسی میان نظریه پردازان اقتصادی مداخله طلب و نظریه پردازان اقتصادی لیبرال مشهود است که علاوه براختلاف در دیدگاههای فلسفی و ارزشی آنان, از لحاظ نظری نیز به چگونگی پذیرش قانون بازارهای ژان باتیست سه از طرف این دو جناح مربوط می شود. به نحوی که آزادی خواهان اقتصادی آن را به طور مطلق می پذیرند ولی مداخله طلبان یا آن را بکلی رد می کنند و یا بطور ضعیف و نسبی می پذیرند.

[*~* مهسا *~*]

اگرچه در سال های اخیر اقتصاددانان لیبرال کوشیده اند تا نوعی بی اعتمادی عمومی نسبت به الگوی ائتلافی کینز-نئوکلاسیک ایجاد کنند, ولی از آنجاییکه هنوز الگوی مدونی جایگزین آن نکرده اند, به نظر می رسد که این الگوی تحلیلی به عنوان تنها دستمایه ابزاری کماکان مورد رجوع اقتصاددانان حرفه ای باقی مانده و در پیش بینی ها و سیاستگذاریها کارگشا خواهد بود. درست همانطوری که پذیرش نسبیت عمومی انیشتین واعتبار یافتن نظریات مربوط به فیزیک کوانتوم به یکباره نظریات فیزیکی نیوتن را در تحلیل مسایل مکانیکی و مهندسی حذف نکرده و هر کدام از این سیستمهای تحلیلی نظری در جایگاه ویژه خود مورد استفاده می باشند. اگرچه مطالعات کیهانی و فیزیک کائنات از یکسو و مطالعات هسته ای و ذرات الکترونی از سوی دیگر پذیرای نظریات فیزیک جدید شده اند, ولی مطالعات مربوط به فیزیک و مکانیک کلاسیک و زمینه های کاربردی بسیار وسیع آن در زندگی روزمره هنوز هم بخوبی با اصول نظری فیزیک نیوتن قابل توضیح و پیش بینی بوده, و بحران علمی خاصی به وجود نمی آورند.

[*~* مهسا *~*]

اما آنچه باقی می ماند این است که سعی کنیم قدری درمحور زمان پیش برویم و نوعی دورنمای کلی (هر چند مبهم و ابتدایی) از سیر تحولات احتمالی در نظریات اقتصادی و آثار و نتایج آن را آینده نگری کنیم. در سالهای اخیر انتقاد اقتصاددانان لیبرال نسبت به مبانی علمی مدلهای کلان بطور مشخص و مشهود متوجه نظریه مصرف و به ویژه فرضیه میل به مصرف و بهم فزاینده مصرف کینزی بوده و قویاً استدلال می شود که این نظریه فاقد مبانی رفتار عقلایی در یک تحلیل اقتصادی خرداست. در عین حال در زمینه سرمایه انسانی, اقتصاد خانواده, مسایل رفاه اجتماعی و مانند آن حاکی از نوعی موضع گیری غالب در محافل علمی اقتصاد سنّتی در جهت محدود ساختن جایگاه نظریه مصرف و رفاه در سیستم نظری علم اقتصاد و در مقابل توسعه و تقویت جایگاه نظریه سرمایه است. از لحاظ روش تحلیل نیز بکارگیری نظریه بازیها و جایگزینی تدریجی آن به جای نظریه مطلوبیت با اولویت یافتن نظریه سرمایه به خوبی سازگاری نشان می دهد. البته در این زمینه بافرضیه کلاسیک های خوش بین متقدم در مورد مصرف آشنا هستیم که مصرف را بصورت یک متغیر پس مانده تعریف می کرد که پس از تعادل پس انداز و سرمایه گذاری مطرح گردیده و نقش فعالی نداشت. یک چنین تحلیلی به عنوان عکس العمل به افراط کاری مداخله طلبان در تاکید بر نقش به هم فزاینده مصرف در تقاضای مؤثر و مطلوب, تاحدی قابل توجیه بوده و در شرایط معاصر که دستیابی به تکنولوژی تولیدی پیشرفته سطوح بالایی از محصول ملی را امکان پذیر می سازد,

[*~* مهسا *~*]

نظریه جالب و بحث انگیزی می تواند باشد. در چنین تفسیری از تحولات نظری معاصر پیام مشترکی در نظریات اقتصادی لیبرال می توان به دست آورد که حاکی از یک فرضیه رفتاری مهم است و آن اینکه گویی افراد و بنگاههای انتفاعی از لحاظ انگیزه مصرفی همانند یکدیگرند و برای آنان افزایش رفاه مصرفی کنونی در درجه اول اهمیت نیست (یا دست کم افزایش رفاه مصرفی از طریق پاداش عامل کار اولویت اساسی ندارد). بلکه این هدف افزایش ثروت در بلند مدت است که دلمشغولی اصلی و درجه اول کارگزاران اقتصادی بوده و رفتار حاکم برآنان را (در بازار سرمایه و بازار کار و در خانواده) تعریف می کند و جهت می دهد. این فرضیه با آینده نگری خوش بینانه ای که به اتکای پیشرفت تکنولوژی الکترونیک و مخابرات (مخصوص در زمینه بکارگیری آدمکهای هوشمند کامپیوتری) امکان کاهش روزها و ساعات کار هفتگی را در آستانه تحقق می انگارد, قابل توجیه بوده و تاحدی یک سناریوی موفق را طراحی می کند که قسمت اعظم درآمد خانوارها, نه از طریق کار فیزیکی انسانی, بلکه از طریق سرمایه گذاری در سهام و اوراق بنگاههایی که با کار آدمکهای مصنوعی فعالیت می کنند, بدست می آید. در مقابل قسمت قابل ملاحظه ای از درآمد خانوارها نیز برای سرمایه گذاری در بازار سهام اختصاص داده می شود؛ و با پیشرفت مداوم تکنولوژی, کار فیزیکی در صنعت مرتباً کاهش یافته و به ماشینهای هوشمند سپرده می شود. از طرف دیگر با توسعه هرچه بیشتر بخش خدمات (بویژه آموزش, بهداشت, مسافرت و تفریح) بازار کار دچار تحول بنیانی می شود و زمینه های اشتغال جدیدی که به لحاظ ابعاد فرهنگی انسانی خود قابل جایگزینی با کار ماشینی نمی تواند باشد, به وجود می آید.

[*~* مهسا *~*]

در عین حال با کاهش اهمیت نسبی و بالاخره حذف بیمه و بازنشستگی عمومی و رواج حسابهای سرمایه گذاری اختصاصی و یا گروهی در صندوقهای انتفاعی و تعاونی بیمه و رفاه, هزینه های عمومی کاهش یافته و به کوچکتر شدن دولتهای مرکزی می انجامد, به طوری که از لحاظ اقتصادی این دولتها صرفاً عهده دار نقش نظارت و توزیع اطلاعات گردیده و حاکمیت غیر سیاسی (اقتصادی-اجتماعی) خود را تا حدود زیادی به انجمنهای محلی و یا شوراهای وظیفه ای (آموزشی, بهداشتی, فرهنگی, ورزشی...) و حتی بنگاههای انتفاعی واگذار می کنند و این مجامع که از طریق خطوط تلفنی و تصویری شهروندان کنترل می شوند, صرفاً با منابع مالی همان شهروندان تغذیه گردیده و هرگز دچار کسری بودجه نمی شوند و تورم و نابسامانی هم ایجاد نمی کنند.

[*~* مهسا *~*]

در یک چنین مدینه فاضله ای سیستم اقتصادی عملاً از محدودیتها, مالیاتها, و مقررات پرهزینه مدلهای سیاستگذاری کلان امروزی رهایی یافته و از طریق تعادل خودکار بازارهای کالا و خدمات را به طور دائمی و در شرایط مطلوبی تخلیه می کند, عمل می کند و هروقت اصطکاک و نقیصه ای موقتی پیش آید, از طریق چاره جویی ها و توصیه های اصلاحی کامپیوتر های شخصی شهروندان (که با الگوی مرکزی "نئوکینزی-نئوکلاسیک عقلایی" جامعه مرتبط اند), حل و فصل می شود و در واقع دستهای نامرئی موعود به کمک ماشینهای هوشمند و با همکاری داوطلبانه شهروندان پیشرفته حاکمیت می یابند و قانون بازارهای سه را با دقت و ظرافت به اجرا در می آورند. ساعات کار این شهروندان عقلایی خواه در منزل و خواه در مسافرت (والبته در دفتر کار و تجارت) از طریق تلفن و کامپیوتر شخصی سیارشان تا حدود زیادی به "بازار بازی کردن" می گذرد, و سعی می شود از این کار دائمی (یا بازی دائمی) سهم سود خود را به دست آورند و ثروتشان را افزونتر سازند.

[*~* مهسا *~*]

کتابنامه:

Ackley, G., Marco-Economics: Theory and Policy, New york, Macmillan, 1961, 1978
Ahmad, R.. The Origins of Economics and The Muslims, The PunJab University Economist / June 1969 pp. 17-49
Arnon , A.. Banking Between Visible and invisible Hands, A Reinter pertation Of Ricardo’s place Within The Classical School, Oxford Economic papers. June 1987- pp . 268-281
Arrow,. K., Social Choice and individual Value, New York, Wiley, 1951
Arrow, K., T.Veblen as an Economic Theorist’ American Economist, spring 1975. pp. 5-9
Ault , R.,& Ekelund, R.B.Jr . Habits in Economic Analysis, History of political Economy, Fall 1988, pp.431-445

Becker, G. S.,A Theory of Allocation of Time , Economic Journal, Sept. 1965, pp.493-517
Becker, G.S . The Economic Approach to Human Behavior University of Chicago press. 1976
Becker, G.S., A Theory of Marriage . Journal of political Economy, July 1973. pp.813-846 and March , April 1974, pp.s11-s26