حدیث تندرستی (بررسی آداب خوردن و آشامیدن در روایات معصومین (علیهم السلام)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

5. دمیدن فوت کردن به غذا

نهی از دمیدن به غذا برای سرد کردن آن، علتهای گوناگونی می تواند داشته باشد. شاید وجود دی اکسید کربن در بازدم از جمله آن علتها است. البته گواراتر بودن غذایی که به خودی خود و به آرامی سد شده است از غذایی که به سرعت و با دمیدن سرد می شود را نیز را نباید از نظر دور داشت.
نهی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) آن ینفخ فی طعام او شراب.(102)
امام علی (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از اینکه در غذا یا نوشیدنی دمیده شود نهی فرمود.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

6. خوردن با دست چپ

امام صادق (علیه السلام) فرمود:
لا تاکل بالیسار و انت تستطیع.(103)
در حالی که توانایی (خوردن با دست راست را) داری با دست چپ (غذا) نخور.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

7. آروغ زدن با صدای بلند

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
اذا تجشیتم فلا ترفعوا جشاءکم الی السماء.(104)
هنگام آروغ زدن صدایش را به آسمان بلند کنید (و از بلند شدن صدای آن جلوگیری کنید).
علی (علیه السلام) فرمود:
اتی ابو جحیفه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) و هو یتجشا، فقال: اکفف جشاءک.(105)
ابو جحیفه در حالی که آروغ می زد بهنزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آمد. (پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)) به او فرمود: جلو آروغ زدن خود را بگیر.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

8. خوردن در برخی حالات

از آنجا که روزی دهنده خداست و تمام عالم روزی خور اویند، و انسان نیز کامل ترین مخلوق و اشرف آنان است، انتظار می رود که حرمت ولی نعمت و روزی دهنده خویش را بیش از بقیه آفریدگان نگاه دارد. از این رو رعایت ادب و تواضع به او به ویژه هنگام خوردن روزی اش ایجاب می کند که از خوردن در برخی حالات بپرهیزد. مطالعه در سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)، همواره ما را بر رعایت ادب و تواضع در برابر خداوند رهنمون می سازد. زیرا آن حضرت، بیشتر از هر کسی حرمت خداوند و نعمتهایش را نگاه می داشت و به پیروان خود نیز این گونه سفارش می فرمود.
امام صادق (علیه السلام) فرمود:
کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یاکل اکل العبد و یجلس جلسه العبد و یعلم انه عبد.(106)
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) همانند بندگان می خورد و همچنین بندگان می نشست و به بندگی خود آگاه بود.
سماعه گوید:
سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن الرجل یاکل متکئا؟ قال: لا ولا منبطحا.(107)
از امام صادق (علیه السلام) درباره مردی که در حالت تکیه دادن چیزی می خورد پرسیدم، فرمود: نباید بخورد و در حالتی که روی شکم خوابیده نیز نباید چیزی بخورد.
و نیز از آن حضرت است که:
لا تاکل وانت ماش الا آن تضطر الی ذلک.(108)
در حال راه رفتن چیزی نخور، مگر آنکه ناچار باشی.
امام علی (علیه السلام) فرمود:
نهی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن الاکل علی الجنابه، وقال انه یورث الفقر.(109)
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از خوردن در حالت جنابت نهی کرد و فرمود: این کار فقر را به دنبال می آورد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

9. خوردن در برابر بیننده

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
من اکل وذو عینین ینظر الیه و لم یواسه ابتلی بداء لا دواء له.(110)
هر کس در حالی که بیننده ای او را نگاه می کند غذا بخورد و غذای خود را با او تقسیم نکند، به مرضی مبتلا می شود که درمان ندارد.
نیز آن حضرت می فرماید:
الاکل فی السوق دناءه.(111)
خوردن در میان بازار، فرومایگی است.(112)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

10. تنها خوردن


به تنهایی غذا خوردن یکی از کارهایی است که در سیره پیامبران و امامان (علیه السلام) به هیچ وجه مطلوب نیست. این کار به اندازه ای ناپسند است که برخی از پیامبران همچون حضرت ابراهیم (علیه السلام) هرگز تنها غذا نمی خورد و همواره کسی را برای اینکه با او هم غذا شود پیدا می کرد. لذا به همین دلیل است که جابر از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می کند:
الا اخبرکم بشرار رجالکم؟ قلنا: بلی یا رسول الله فقال: آن من اشرار رجالکم... الاکل وحده و المنا(علیه السلام) رفده.(113)
آیا شما را از بدترین افرادتان با خبر سازم؟ گفتیم: آری، ای رسول خدا. فرمود: بدترین افراد شما... کسی است که تنها می خورد و از کمک و یاری دیگران دریغ می ورزد.
امام کاظم (علیه السلام) نیز فرمود:
لعن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) ثلاثه: الاکل زاده وحده و النائم فی بیت وحده و الراکب فی الفلاه وحده.(114)
پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) سه گروه را لعنت کرده: کسی که غذایش را به تنهایی می خورد، کسی که به تنهایی در خانه می خوابد، و کسی که به تنهایی در بیابان سفر می کند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

فصل پنجم

کم خوری و آثار سودمند آن

از مهم ترین مسایلی که باید در خوردن به آن توجه کرد پرخوری و کم خوری است. این دو عمل را می توان به حلال خوری و حرام خوری تشبیه نمود، زیرا همان گون که کسب روزی حلال و پرهیز از خوردن غذای حرام، آثار زیادی در بعد معنوی و عبادی انسان به جا می گذارد، کم خوردن نیز، آثار بسیار مفیدی در جسم و روح آدمی به ارمغان می آورد. کم خوری، نه تنها باعث سلامت جسم می شود، بلکه به معنویت انسان نیز کمک شایانی کرده و زمینه جذب و دریافت عنایات ویژه الهی را در آدمی مهیا می سازد.
همچنین، همان طور که حرام خواری دل را می میراند و انسان را از راه هدایت دور می سازد،(115) پرخوری نیز آثار زیان باری در وجود آدمی برجای می گذارد. آثار پرخوری هم در جسم آدمی خود را نشان می دهد و بسیاری از انواع بیماری ها را پدید می آورد، و هم در روح آدمی تاثیر داشته و معنویت را از بین می برد. در فصل پنجم و ششم، به ذکر آثار سودمند و آثار زیان باز پرخوری در گفتار معصومان (علیهم السلام) خواهیم پرداخت. بدیهی است که در هر کاری افراط و تفریط ناپسند است، از این رو اگرچه کم خوردن کاری پسندیده است و آثار بسیار خوبی دارد، ولی زیاده روی در آن نیز می تواند برای جسم و جان زیان آور باشد.بنابراین، باید توجه داشت که مقصود از کم خوردن نیست، بلکه مراد از آن، پرهیز از پرخوری است.
یکی از زیباترین روایت هایی که در این باره در کتاب های روایی نقل شده، حدیثی از امام رضا (علیه السلام) است. در این روایت، امام (علیه السلام) بدن آدمی را به زمین زراعی تشبیه کرده و کم خوردن بیش از اندازه و زیاده روی در خوردن را همانند، آبیاری ناقص و آبیاری بیش از حد دانسته و این هر دو را از علتهای نابودی کشت و زرع بر شمرده است. آن حضرت فرموده است:
ان الجسد بمنزله الارض الطیبه، متی تعوهدت بالعماره و السقی من حیث لا تزداد فی الماء فتعرق و لا ینقص منه فتعطش دامت عمادتها و کثر ریعها وزکا زرعها، و آن تغوفل عنها فسدت ولم ینبت فیها العشب، فالجسد بهذه المنزله، وبالتدبیر فی ابغذیه والاشربه یصلح و یصح و تزکو العافیه فیه.(116)
بدن همانند زمینی مساعد است که اگر در آبادانی و آبیاری آن سعی شود، و دقت شود، تا نه بیش از اندازه آبیاری شود که زراعت در آن غرق گردد و از بین برود، و نه کم باشد که خشک شود، همواره آن زمین آباد و شکوه آن بسیار، و محصول زراعتش پاکیزه خواهد بود. پس اگر به آن غفلت ورزند، زراعتش تباه شده و سرسبزی در آن نمی روید. بدن نیز مانند این است و با دقت در نوع و مقداری خوردنی و نوشیدنی، سالم مانده و از دردها و بیماری های (جه روحی و چه جسمی) در امان خواهد بود.
اما همان گونه که ذکر شد، کم خوردن با رعایت اعتدال، آثار بسیار مفیدی را برای آدمی دارد:
امام علی (علیه السلام) فرمود:
ینبغی للعاقل آن یتذکر عند حلاوه الغداء مراره الدواء.(117)
شایسته است که خردمند هنگام شیرینی غذا، تلخی دارو را به یاد آورد. و (پرخوری ننماید).
نیز آن حضرت به کمیل فرمود:
یا کمیل با توقون معدتک طعاما ودع فیها للماء موضعا و للریح مجالا، ولا ترفع یدک من الطعام الا وانت تستهیه، فان فعلت ذلک فانت تستمرثه، فان صحه الجسم من قله الطعام و قله الماء.(118)
ای کمیل! معده خود را با غذای زیاد احترام نکن، بلکه جایی برای آب و مجالی هم برای هوا بگذار، و دست از خوردن غذا بردار با آنکه هنوز اشتها داشته باشی. اگر اینکار را انجام دادی، غذایت را به راحتی هضم خواهی کرد؛ زیرا سلامت بدن، در کم خوردن و کم نوشیدن است.
امام صادق (علیه السلام) هم فرمود:
قله الاکل محمود فی کل حال و عند کل قوم لان فیه مصلحه الباطن والظاهر.(119)
کم خوردن در تمامی حالتها و در نزد تمامی اقوام پسندیده است؛ زیرا خیر و صلاح باطن و ظاهر انسان (روح و جسم) در آن است.
پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید:
ام جمیع الادویه قله الاکل.(120)
مادر تمام دواها کم خوردن است.
امام علی (علیه السلام) نیز می فرماید:
من قل اکله صفا فکره.(121)
هر کس غذایش کم باشد، فکرش روشن می گردد.
و همچنین از آن حضرت نقل کرده اند که:
اقلل طعاما تقلل سقاما.(122)
کم غذا بخور تا از بیماریهایت بکاهی.
و نیز فرمود:
علیکم بالقصد فی المطاعم فانه ابعد نم السرف و اصلح للبدن واعون علی العباده.(123)
در خوردنیها میانه روی کنید؛ زیرا این کار از اسراف دورتر و برای بدن سلامت بخش تر و برای عبادت کمک کارتر است.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
جاهدوا انفسکم بقله الطعام و الشراب تظلکم الملائکه ویفر عنکم الشیطان.(124)
با هوای نفس خود با کم خوری و کم نوشی مبارزه کنید تا فرشتگان بر سر شما سایه اندازند و شیطان از شما فرار کند.
و همچنین از آن حضرت است که:
اذا اقل الرجل الطعم ملی ء جوفه نورا.(125)
آدمی اگر کم غذا باشد، باطنش پر نور شود.
امام صادق (علیه السلام) می فرماید:
اقرب مایکون العبد الی الله اذا ماخف بطنه.(126)
نزدیک ترین حالت عبد به خدا، زمانی است که شکمش سبک باشد.
توجه به سه روایت اخیر، تاثیر مستقیم کم خوردن را در روح و روان و بعد معنوی انسان آشکار ساخته و دستاوردهای آن را بیان می کند؛ زیرا دور شدن شیطان و در امان ماندن از وسوسه های او، تقرب به خداوند و در نهایت نورانی شدن دل و باطن آدمی، از جمله آثار بسیار مهمی است که در کنار فایده های جسمانی کم خوری، می توان به آن دست یافت.
از لقمان حکیم نقل شده است که:
اذا قل طعمه المرء عاش طویلا.(127)
اگر آدمی غذایش کم باشد، عمر طولانی خواهد داشت.
امام رضا (علیه السلام) می فرماید:
لو آن الناس قصروا فی الطعام لاستقامت ابدانهم.(128)
اگر انسانها در خوردن کم خوری می کردند، بدنهایشان مقاوم تر می باشد.
در حدیث دیگری پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است:
من سره آن یخلص نفسه من ابلیس فلیذیب شحمه و لحمه بقله الطعام.(129)
هر کس دوست دارد از شر ابلیس رهایی یابد، چربی و گوشت بدنش را با کم خوری ذوب کند.
و نیز آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است:
القلب یتحمل الحکمه عند خلو البطن.(130)
قلب زمانی می تواند حکمت را در خود نگاه دارد، که شکم (از غذا) خالی باشد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

فصل ششم

پرخوری و آثار زیانبار آن

چنانکه که گذشت، پرخوری، نیز همانند کم خوری، دو نوع اثر در وجود انسان به همراه دارد؛ آثار ظاهری او، و آثار باطنی در روح و جان او، در این کتاب سعی شده است تا برخی از مهمترین آثار پرخوری شکم پرستی را بر شمرده و خواننده را از عواقب آن آگاه می سازیم.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

1. بیماری

ابتلا به انواع بیماری های جسمی یکی از مهمترین آثار پرخوری است.
علی (علیه السلام) در این خصوص فرموده است:
لا صحه مع النهم.(131)
با پرخوری هیچ سلامتی (پایدار) نیست.
و نیز از آن حضرت روایت شده است که:
کم من اکله منعت اکلات.(132)
چه بسیار یک بار خوردنی که مانع از خوردنها می شود.(133)

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

آشفتگی

شاید برای بسیاری از ما تجربه شده باشد که پرخوری آسایش و راحتی را زایل می کند و امکان خواب راحت را نیز سلب کرده می فرماید:
ایاک و البطنه، فمن لزمها کثرت اسقامه و فسدت احلامه.(134)
از پرخوری بپرهیز، که هر کس چنین کند، بیماری هایش بسیار شود و رؤیاهای خوب نمی بیند.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از عیسی (علیه السلام) روایت کرده است:
قال عیسی (علیه السلام) لامراه اذا اکلت فایاک آن تشبعین لان الطعام اذا تکاثر علی الصدر فزاد القدر ذهب ماء الوجه.(135)
عیسی (علیه السلام) به زنی گفت: هنگامی که غذا می خوری، از پرخوری بپرهیز زیرا اگر غذا تا سینه برسد و از اندازه معین بیشتر شود، شادابی و طراوت صورت از بین می رود.(136)