تاریخ فلسفه

[ملکوت* گامی تارهایی *]

سیاست

«ارسطو» در «سیاست» بر این تصور است که از همان هنگام تولد، عده ای حاکم و مالک، و عده دیگری محکوم و رعیت و مملوک به دنیا می آیند کسانی که می توانند با فکر خود کارها را انجام دهند، طبیعتاً کارفرمایند و آنها که می توانند با تن خود کارها را انجام دهند، طبیعتاً فرمانبردار و برده اند و نباید دولتمردان به صنعتکاری، بازرگانی و کشاورزی بپردازند؛ زیرا این کارها پست و مخالف فضیلت است و علاوه برای پرداخت به «سیاست و فضیلت»، آسایش و فراغت کامل لازم است.
او همچنین می پندارد که زن نسبت به مرد، مثل نسبت برده به مولاست، زیردست و محکوم و دارای اراده ضعیف است. او باید از مرد اطاعت نماید و سکوت را افتخار خود بداند.(142)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

آثار ارسطو

مصنفات بسیاری که تقریباً جامع همه علوم آن زمان، به جز «ریاضیات» است، به ارسطو نسبت داده اند. برخی آنها را در حدود چهارصد تألیف و برخی در حدود 550 رساله و برخی دیگر تا هزار تألیف به وی نسبت داده اند،ولی آنچه فعلاً در دست است 106 رساله است که در حدود 875 هزار کلمه است.(143)
معمولاً آثار ارسطو بعد از خود او جمع آوری و منظم شده است وحتی بعضی از آنها تحریر شاگردان اوست.(144) و تقریباً همه آثار مهم او به استثنای کتاب «سیاست»، در قرنهای سوم تا پنجم هجری، به عربی ترجمه شد.(145)
آثار موجود ارسطو به صورت ذیل تنظیم شده است:

[ملکوت* گامی تارهایی *]

1 - «منطق»: ارسطو، مجموعه کتابهای خود را در این زمینه «ارغنون یا ارگانون» (Organon)(146) یعنی «وسیله درست اندیشیدن» نامیده است. این مجموعه، شامل مقولات، قضایا، قیاس و کلیات خمس یعنی برهان، جدل، مغالطه یا سفسطه، خطابه و شعر(147) است.
2 - «طبیعیات»: شامل آسمان طبیعی، کون و فساد، علم کائنات علوی، در باره نفس(148) تکوّن حیوانات و حرکات آنها، زندگی و مرگ، حس ذاکره، رُؤیا و... است.
3 - «فلسفه»: که شامل مباحث مربوط به علت نخستین، جوهر و عرض، قوه و فعل حرکت، مُثل مفارق، نفی تسلسل و... است، مهمترین اثر فلسفی ارسطو، متافیزیک (مابعد الطبیعه)(149) است که تأثیر تعیین کننده ای در شکل گیری فلسفه در قرون بعدی داشته است.
4 - «اخلاق»: که دو کتاب است یکی به نام «اخلاق اُدموس» و دیگری به نام «اخلاق نیکوماخوسی»(150) است. این کتاب دوم پس از مرگ ارسطو، توسط پسرش نیکوماخوس «Nicomachus» پزشک پادشاه مقدونی آمینتاس دوّم، ویرایش و دو باره نویسی شده است.(151)
5 - «سیاست»(152): که شامل نظریات ارسطو در مورد جامعه، حکومت، حاکمان فیلسوف، برده داری و... است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

آثار ارسطو پس از مرگ

«آثار ارسطو» به وصیت خود او، پس از مرگش به شاگردش، «تئوفراستوس» (متوفای 288ق.م.) سپرده شد. او نیز وصیت کرد که پس از وی به «نلئوس» (متوفای 260ق.م) سپرده شود. او آن آثار را به اسکپسیس «Skepsis» زادگاه خود برد و توسط «بطلمیوس» فرمانروای مصر، به کتابخانه اسکندریه منتقل ساخت.
و به نقل دیگر، این آثار پس از مرگ «نلئوس» در زیرزمینی نمناک، انبار گردید و در طول دویست سال، آسیب دید تا آنکه مرد کتاب دوستی به نام «آپّلیکون» (حدود سال 100ق.م) آنها را خریداری کرد و به آتن برد و از آنها رونویسیهای متعددی فراهم آورد. این آثار، در جنگ روم و آتن که آپّلیکون کشته شد (86ق.م) به روم انتقال داده شد. از آن پس «تورانیّون» یونانی که گردآورنده سی هزار کتاب بود، به تدوین وانتشار آثار ارسطو پرداخت و شاگرد خود:«آندرونیکوس» را که زمانی سرپرست مکتب مشّاء(153) در آتن بود را عهده دار آن کرد. او فهرستی از نوشته های ارسطو فراهم آورد و بر حسب موضوعات خاصی، آنها را تقسیم کرد و خود عنوانهایی را برای برخی از آنها برگزید. این فهرست، همین فهرستی است که هم اکنون در 106 رساله در دست است. مجموعه آثار ارسطویی (Corpus Aristotelicum) تحت همین نام موجود است.(154)
آرای ارسطو، بعدها، توسط فلاسفه و شارحانی چون اسکندر افرودیسی(155)، کندی(156)، فارابی(157)، ابوعلی سینا(158)، وِرنِرِیگر(159) «Wernerieger»، و... شرح و تفسیر گردید.
«ارسطو» پس از مرگ «اسکندر» به اتهام هواداری از او و توهین به مقدسات دینی، تحت تعقیب قرار گرفت، از آتن گریخت و به شهر «خالکیس» مرکز مهم مقدونیه، پناهنده شد و در همانجا درگذشت.(160)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

بخش پنجم: فلاسفه بعد از ارسطو



فلاسفه بعد از ارسطو

بعد از افلاطون و ارسطو، یونان از مسایل ماوراء الطبیعه رخ برتافت و صرفاً به اندیشه های اخلاقی و گاهی به مسایل طبیعی و منطق، از آن جهت که به اخلاق کمک نماید، روی آورد. رومیان قدیم نیز که به طور برجسته مردان عمل، نه نظر بودند، بر سیرت و خصلت تأکید داشتند. در واقع، فلسفه،جهت اخلاقی و معنوی به خود گرفت.
«اپیکور»(161) هدف و غایت زندگی را «لذت عقلی» دانست. و «زنون»(162) و پیروان رواقی او گفتند: انسان باید بر وفق طبیعت زندگی کند و هدف اخلاقی او جز این نیست که عقل را بر اعمال خود حکمفرما سازد و با شهوات مبارزه نماید. سعادت نهایی، آرامش، سلامت درون و صفای کامل است و نخستین فضیلت، بی تفاوتی در مقابل رنج، مرگ، لذت و زندگی، می باشد. و «حکیم» کسی است که بتواند بگوید: «اگر خود بخواهم، همه چیز در نظر من خیر است».

[ملکوت* گامی تارهایی *]

بعد در برابر همه فیلسوفان که «جزمی» بودند و مسلّم می دانستند که واقعیت را می توان شناخت «پورُن الیسی»(163) (پیرهون) و «کارنئادُس»(164) شکاکیت را مطرح ساختند، اما فلاسفه ای دیگر، شکاکیت را نپذیرفتند، بلکه سعی در جمع بین آرای گذشتگان کردند. «فیلون اسکندرانی»(165) معتقد شد که در فلسفه یونانی و کتاب مقدس (تورات) یک حقیقت می توان یافت و اصولاً فلاسفه از تورات استفاده کرده اند. «نوفیثاغوریان» چون «نیکوماخوس گراسایی(166) و نومنیوس آپامئایی(167) و...»، هر یک به نحوی از فلسفه های افلاطونی، ارسطویی و رواقی، ترکیبی ساختند که در آن، آرای یکی از آن سه را بر دیگری برجسته تر بود. و نیز توسط «نوافلاطونیان» و برخی از علمای مسیحی، کوششی در جمع نظریه های عقاید فلسفی و دینی شرق و غرب به عمل آمد.
همین نوع فکر و تلاش، باعث شد تا وجوه مشترکی در عقاید و نظریّات آنان پدیدار شود.وجوه مشترک آنان عبارت است از: اعتقاد به دوگانگی عالم علوی و سفلی، مفهوم انتزاعی از خدا داشتن و نفی هرگونه معرفت نسبت به ذات او، پست شمردن عالم محسوس (براساس تعالیم افلاطون)، هبوط آدمی از عالم برتر به عالم جسمانی، اعتقاد به قوای واسطه ای یا موجودات عالم برزخ که به واسطه آنها فعل خداوند در عالم محسوس ظاهر می شود، ریاضتهای لازم برای رهایی روح از بند عالم حس و ایمان به کشف و شهود برای انسان.(168)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

افلوطین

«افلوطین یا پلوتینوس»(169) «Plotinus» آخرین فیلسوف بزرگ یونان است که دارای مکتب خاصی است، این مکتب، در اواسط قرن نوزدهم برای اینکه نشان داده شده باشد که فلسفه افلوطین در اصل بر نظریات «افلاطون» مبتنی است و در عین حال، بین فلسفه او و افلاطون تمایزی باشد، فلسفه «نوافلاطونی» نامیده شد.
افلوطین در اسکندریه نزد استادش «آمونیوس ساکاس»، یازده سال فلسفه آموخت و بعد با لشکر «گوردیانوس سوم» امپراطور جوان رم، عازم ایران شد و به «بین النهرین» رفت و بعد به «انطاکیه» و از آنجا به «رم» عزیمت کرد و ده سال به تعلیم فلسفه پرداخت. شانزده سال آخر عمر را کتاب و رساله نوشت. نوشته های او 21 رساله بود که آنها را به شاگردش «فرفوریوس»(170) «Porphyrius» صوری داد. او آنها را در 54 رساله، موضوع بندی و تنظیم کرد و سپس به شش دسته نُه تایی تقسیم نمود و آنها را «نهگانه» یا «انه آدها» (Enneads) نامید.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

«افلوطین» اضافه بر آن (نهگانه ها) کتابی به نام «اثولوجیا» دارد که به غلط به ارسطو نسبت داده شده است. این کتاب، خلاصه ای از نهگانه های چهارم و پنجم و ششم افلوطین است و آن را عبدالمسیح بن عبداللَّه بن ناعمه الحمصی برای ابویوسف یعقوب بن اسحاق الکندی، از سریانی به عربی ترجمه کرد.
کتاب «در بیان دو عالم روحانی و جسمانی» نیز خلاصه ای از همین «اثولوجیا» است و «فی العلم الالهی» نیز که به فارابی نسبت داده شده، فشرده ای از نهگانه پنجم افلوطین است این اثر، با مجموعه ای دیگر از آثار او به نام «افلوطین عند العرب» توسط عبدالرحمان بدوی(171) جمع آوری و به طبع رسیده است.
«افلوطین» به نام «الشیخ الیونانی» در کتب فلسفه اسلامی معروف است. روش او روش سلوکی و عرفانی بوده واز این رو او را عارف و حتی پدر عرفان غربی خوانده اند.(172)

[ملکوت* گامی تارهایی *]

«خدا، یا ذات احد»

در نظر «افلوطین» خدا مبدئی است که هیچ تعیّن و اسمی نمی پذیرد؛ زیرا در تصور نمی گنجد تا نامی بر او نهاده شود. فقط می توان او را «احد» یا «واحد» یا اوّل یا «خیر مطلق» خواند. او از همه صفاتی که به موجودات نسبت داده می شود، منزه است. او نه عالم است و نه جاهل؛ زیرا اولاً علم و جهل از احکام موجود است و «احد» موجود نیست بلکه «وجود» است. ثانیاً در علم و جهل، از آن جهت که عالم و معلوم و جاهل و مجهولی هست، دوئیت و کثرت و حدّ وجود دارد و «احد» وحدت محض است و حد ندارد. البته او خود را می یابد ولی یافتن ورای علم است.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

عقل کلّی یا عقل الهی

اولین موجودی که از «احد» صادر می شود، «عقل کلی» است که مرآت و انعکاس اوست. و در بسیاری از صفات مانند او می باشد. صادر اول، هم خود را وهم احد را عالِم است و صور کلیّه (مُثُل) همه افراد (نه تنها مثل انواع) در عقل موجود است.(173)