آن مرد آسمانی، خاطره هائی از زندگی فیلسوف بزرگ قرن ،آیة الله علامه طباطبائی (ره )

[ملکوت* گامی تارهایی *]

اشک افشانی

استاد محمد باقر موسوی همدانی، نقل می کند(84):
وقتی در تفسیر قرآن به آیات رحمت یا غضب و یا توبه برمی خوردیم، ایشان دگرگون می شد و در مواقعی سرشک از دیدگانش جاری می گردید و در این حالت که به شدت منقلب به نظر می رسید، می کوشید من متوجه حالتش نشوم.
در یکی از روزهای زمستانی که زیر کرسی نشسته بودیم من تفسیر فارسی را می خواندم و ایشان عربی را، بحث در باب توبه، رحمت پروردگار و آمرزش گناهان بود، تأثر ایشان در این موقع به حدی بود که نتوانست به گریستن بی صدا اکتفا کند و با صدای بلند شروع کرد به اشک ریختن و گریه کردن و سرش را پشت کرسی کرد و به گریه ادامه داد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

رابطه ی استاد و شاگرد


علامه می فرمودند(85):
چون به نجف اشرف برای تحصیل مشرف شدم؛ از نقطه نظر قرابت و خویشاوندی و رحمیت گاه گاهی به محضر مرحوم قاضی شرفیاب می شدم؛ تا یک روز در مدرسه ای ایستاده بودم که مرحوم قاضی از آن جا عبور می کردند؛ چون به من رسیدند دست خود را روی شانه من گذاردند و گفتند: ای فرزند! دنیا می خواهی نماز شب بخوان؛ و آخرت می خواهی نماز شب بخوان!
این سخن آن قدر در من اثر کرد که از آن به بعد تا زمانی که به ایران مراجعت کردم، پنج سال تمام در محضر مرحوم قاضی روز و شب به سر می بردم؛ و آنی از ادراک فیض ایشان دریغ نمی کردم؛ و از آن وقتی که به وطن مألوف بازگشتم تا وقت رحلت استاد، پیوسته روابطها برقرار بود و مرحوم قاضی طبق روابط استاد و شاگردی دستوراتی می دادند و مکاتبات از طرفین برقرار بود.
علامه می گفت:
ما هر چه داریم از مرحوم قاضی داریم.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

چرا دعای شخصی!

آیت الله علامه حسن زاده ی آملی، می نویسد(86):
وقتی نوشتن رساله ی امامت را به اتمام رساندم، آن را به حضور شریف استاد علامه طباطبایی، صاحب تفسیر المیزان (رضوان الله تعالی علیه)، ارائه دادم و اظهار داشتم گاه گاهی که از درس و بحث خسته شدید به عنوان یک جلسه ی استراحت و به تعبیر عامه ی مردم زنگ تفریح این رساله ی ما را هم ملاحظه بفرمایید، ایشان لطف فرمودند و رساله را از اول تا آخر، کلمه به کلمه خواندند.
تا آن که پس از مدتی فرمودند:
از بطن تا خط آن را نگاه کردم و رساله حاضر است!
مدت دو ماه به درازا کشید تا ایشان رساله را مطالعه و بررسی کردند، وقتی به حضورشان رسیدم تا آن را تحویل بگیرم، به من اعتراض کردند که در فلان جای رساله دعای شخصی در حق خودتان کرده اید، زیرا من در جایی از آن گفته بودم، بار خدایا مرا به فهم خطاب محمدی (ص) اعتلا ده و این دعا را پس از بیان حدیثی و شرح آن آوردم.
علت انتقاد علامه این بود که چرا در کنار سفره ی الهی، دیگران را شرکت نداده ام و افزود تا آن جایی که خود را شناخته ام در حق خودم، دعای شخصی نکرده ام و البته در اصول کافی از ائمه اطهار علیهم السلام نقل شده که دعای شخصی نکنید و بندگان خدا را هم در کنار سفره ی الهی شرکت دهید، این تأدیب اخلاقی در من اثر گذاشت.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

در اوج فروتنی و قدردانی

سید محمد حسینی تهرانی، حسن قدرشناسی او نسبت به استادش را به تصویر می کشد(87):
مرحوم قاضی(88) از بنی اعمام ایشان بوده اند؛ و در نجف اشرف به تربیت شاگردان الهی و وارستگان و شوریدگان جمال الهی و مشتاقان لقا و زیارت حضرت احدیت، مشغول و در آن خطه، عالم وحید و یگانه در این فن بوده اند؛ به طوری که ایشان نام استاد را فقط بر او می بردند؛ و هر وقت استاد به طور اطلاق می گفتند مراد مرحوم قاضی است؛ و گویا در مقابل مرحوم قاضی؛ تمام اساتید دیگر با وجود آن مقام و عظمت علمی، کوچک جلوه می کردند؛ لیکن در مجالس عمومی اگر مثلاً سخن از اساتید ایشان به میان می آمد، از فرط احترام نام قاضی را نمی بردند و او را همردیف سایر اساتید نمی شمردند؛ همچنان که در مقاله ی مختصر و کوتاهی که به قلم خود ایشان درباره ی زندگانی ایشان آمده و در مقدمه ی مجموعه مقالات و رسایل ایشان به نام بررسی های اسلامی منتشر شده است نامی از مرحوم قاضی در ردیف اساتید به چشم نمی خورد. کما آن که از شب زنده داری های ایشان و عبادت ها و بیتوته ها در مسجد سهله و کوفه چیزی به چشم نمی خورد؛ و در آن جا مرقوم داشته اند که:
بسیار می شد (و به ویژه در بهار و تابستان) که شب را تا طلوع آفتاب با مطالعه می گذراندم.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

یک دستور العمل

آنان که اهل حالند، می دانند که برای سلوک باید مراقبه داشت، اما مراقبه آن گاه در مسیر صحت می افتد که طهارت دل حاصل آید و این ممکن نیست، مگر از طریق محاسبه ی نفس تا اخلاق سامان گیرد و فطرت مجال بروز یابد. آیت الله سید محمد حسن لنگرودی، از اشرات عمیق علامه به این معنا می گوید(89):
علامه اهل مراقبه بود، یک وقت خدمت آن بزرگوار رسیدیم که دستورالعملی به ما بدهد، فرمود:
مراقبه و محاسبه، این دو حالت را شخص سالک باید از ابتدای سیر و سلوک تا انتها ملتزم باشد
در ادامه فرمود:
آخر شب، قبل از خواب، اعمالی را که در روز انجام داده اید بررسی کنید، هر یک از اعمالتان که خوب بود، خدا را برای آن حمد و سپاس گویید و توفیق انجام بهتر آن را در روز بعد از خداوند مسألت کنید.
اگر خدای نکرده تقصیر و یا خطایی مرتکب شده بودید، فوراً توبه کنید و تصمیم بگیرید که دیگر آن را انجام ندهید، اگر دیدید خلاف های شما متعدد است، تصمیم بگیرید، فردا آن را کم کنید.
باز فرمود:
مراقبه و محاسبه باید همیشه باشد!
حتی در این اواخر که نمی توانست درست حرف بزند، یکی از رفقا از ایشان خواسته بود که توصیه هایی بفرمایید، دوباره فرموده بود:
مراقبه، محاسبه!

[ملکوت* گامی تارهایی *]

عواطف سرشار

آیت الله ابراهیم امینی، از مهرتابان استادی نمونه یاد می کند(90):
استاد علامه بسیار با عاطفه و مهربان بود؛ دوستانش را از یاد نمی برد و همواره با آنان در ارتباط بود؛ با شاگردان مخصوصش با مهربانی و عطوفت برخورد می کرد و انس و الفت می گرفت و از احوال آنها که به شهرستان ها منتقل شده بودند، جویا می شد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ادب علامه


اخلاق چیزی تقلیدی نیست. اهل فضل واقفند که اخلاق برای بودن باید ریشه ای باشد، از نهاد فرد سرچشمه بگیرد و بدون تظاهر از وجدان برآید؛ اما یاد افراد نیک و گوش سپردن به حکایت خوبان، خوب است، چون ما را آشنا می سازد با شخصیت الهی انسان و ما را مواجهه می دهد با فطرت طهارت خواه خود! آیت الله ابراهیم امینی خاطره ی حسن خلق علامه را این چنین حکایت می کند(91):
استاد بزرگوار بسیار مؤدب بود، به سخنان دیگران خوب گوش می داد، سخن کسی را قطع نمی کرد و اگر سخن حقی را می شنید تصدیق می کرد، از مباحثات جدلی گریزان بود، ولی به سؤال ها بدون خودنمایی پاسخ می داد.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

شیوه ی استادی

علامه سید محمد حسینی تهرانی، در این باره می گوید(92):
عشق و علاقه ی ما به ایشان زیاد شد؛ و چون مردی ساده و بزرگوار و خلیق و با حیا و بی آلایش بودند؛ عیناً مانند یک برادر مهربان و رفیق شفیق با ما رفتار می کردند؛ عصرها در حجره می آمدند؛ و هر روز یکی دو ساعت را علاوه بر درس رسمی، برای ما گفت وگوهایی از قرآن مجید و معارف الهیه داشتند. علاوه بر درس فلسفه یک دوره از هیأت قدیم را برای ما درس دادند؛ و درس تفسیر را نیز برای ما شروع کردند.
باری عظمت و ابهت و سکینه و وقار در وجود ایشان استقرار یافته؛ و دریای علم و دانش چون چشمه ی جوشان فوران می کرد؛ و پاسخ سؤال ها را آرام، آرام می دادند؛ و اگر چه بحث و گستاخی ما در بعضی از احیان به حد اعلای می رسید؛ ابداً، ابداً، ایشان از آن خط مشی خود خارج نمی شدند؛ و حتی برای یک دفعه تن صدا از همان صدای معمولی بلندتر نمی شد؛ و آن ادب و متانت و وقار و عظمت پیوسته به جای خود بود و جام صبر و تحمل لبریز نمی گشت.
و گه گاهی از حالات بزرگان و اولیای خدا و مکتب های عرفانی برای ما بیاناتی داشتند؛ بالاخص از استاد نجف خود در معارف الهیه و اخلاق: مرحوم سیدالعارفین و سندالمتألهین آیت الله الوحید آقای حاج میرزا علی آقا قاضی (رضوان الله علیه)، برای ما بیان مفصلی داشتند، که بسیار برای ما دلنشین و دلپسند بود؛ و مجالس ما با ایشان علاوه بر اوقات دروس رسمی، در شبانه روز گاهی به دو و سه ساعت می رسید.
شیفتگی و عشق و علاقه ما به حضرت ایشان به حدی رسید که برای انس و ملاقات بیشتر، و استفاده و استفاضه ی افزون تر، حجره ی مدرسه را ترک نموده و در قرب منزل ایشان اتاقی اجاره کردیم و بدانجا منتقل شدیم؛ و به طور مدام و مستمر یکی دو ساعت به غروب مانده و بعضی از اوقات تا پاسی از شب گذشته، ایشان برای ما از مواعظ اخلاقی و عرفانی بیاناتی داشتند؛ و در فصل بهار در باغ قلعه که در قرب منزل بود، می آمدند و برای ما و یکی دو نفر از رفقای دیگر از سیره و روش فلاسفه ی الهیه ی اسلامیه و از مسلک علمای اخلاق و سیر و سلوک عرفانی عالیقدر، بالاخص از احوال مرحوم آخوند ملا حسینقلی همدانی و شاگردان مبرزش چون آقا سید احمد کربلایی تهرانی، و آقای حاج میرزا جواد آقای ملکی تبریزی؛ و آقا حاج شیخ محمد بهاری؛ و آقا سید محمد سعید حبوبی و از سیره و روش مرحوم سید بن طاوس و بحرالعلوم و استاد خود مرحوم قاضی (رضوان الله علیهم اجمعین)، به طور مشروح بیاناتی داشتند که راه گشای ما در معارف الهیه بود.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

زلال چون آب

استاد ابراهیم امینی، درس و مبحث علامه را یک الگوی آموزشی و بسیار مفید برای حق جویان می داند(93):
علامه خیلی آرام و آهسته تدریس می نمود، از پراکنده گویی اجتناب داشت، در عوض، کم گوی و گزیده گو بود و بحث ها را با عباراتی کوتاه، اما متین و محکم بیان می کرد، وقتی می خواست درسی را آغاز کند، نخست موضوع آن را روشن می کرد و ابعادش را تشریح می کرد و بعد به استدلال در خصوص آن می پرداخت و عقیده داشت بسیاری از خطاها و اشتباهات برخی از علما این بوده که موضوع بحث را به درستی روشن نکرده اند. حریم مباحث را حفظ کرده و آن ها را با هم ممزوج نمی کرد و عادت نداشت در درسی های فلسفی و عرفانی از مثل و شعر و عبارات کشکول گونه برای خوش آمد شاگرد استفاده کند و معتقد بود مطالب برهانی باید به وسیله ی دلیل تفهیم شوند و از این طریق باید زمینه ی اذهان را برای پذیرش مطلب مهیا کرد.
اگر حتی می خواست نظر فردی را رد کند و یا مورد انتقاد قرار دهد، از عبارات ملامت گونه و سرزنش کننده استفاده نمی کرد و در نقل مطالب کاملاً دقیق بود و می کوشید تمامی مضامین بحث مورد نقد را بیان کرده و در پایان موارد اشکال دار آن را ارزیابی می کرد و احیاناً با استدلال محکم و براهین اصولی آن ها را مردود اعلام می کرد و اگر عبارت نارسا بود و نیاز به تکمیل داشت، به رفع اشکال مبادرت می کرد.
جلسه ی درسی ایشان به نحوی بود که شاگردی به درس ایشان انتقادی داشت، با مهربانی و ملاطفت سخن او را گوش می داد و با کمال احترام او را متقاعد می کرد.
علامه، از این که با صراحت بگوید، نمی دانم! ابایی نداشت. کراراً اتفاق می افتاد که می گفت باید این موضوع را ببینم و یا این که لازم است در خصوصی آن فکر کنم، بعد جواب دهم.

[ملکوت* گامی تارهایی *]

ادب میهمانداری

حجت الاسلام محمد علی شرعی، اظهار می کند(94):
علامه طباطبایی ابعاد مختلف اخلاق و آداب اسلامی را کاملاً رعایت می کرد، بارها اتفاق افتاد که وقتی به محضرش رسیدم، ایشان شخصاً برایم چای آوردند و این برای من خیلی سنگین بود و هر چه اصرار کردم که این کار را انجام ندهند، نمی پذیرفتند و چون اکثر اوقات کسی در منزل نبود و اگر هم بود، یک نفر بود که برای انجام کارها بیرون می رفت، لذا ایشان تنها می ماند و شخصاً اقدام به پذیرایی از میهمان می کرد، در هر حدی که با شأن و منزلت میهمان تناسب داشت.