بهشت وصال : بررسی آثار تربیتی، اجتماعی و فرهنگی نماز

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

الف) شناسایی هدف
ما تا هدف را مشخص نکنیم، نمی توانیم برنامه متناسب بان آن را اجرا کنیم. با مروری اجمالی درمی یابیم که در دین، هدف از نماز تنها به جا آوردن آن نیست، بلکه هدف، اقامه ستون دین است؛ چه بسا آیات و روایت هایی که نمازگزاران را شایسته سرزنش و تهدید به آتش کرده اند. بنابراین، تزیین فضای ظاهر جامعه به نماز کافی نیست؛ زیرا اسلام از نمازگزاران خود، ضربه های بسیار سنگینی خورده است تا از دشمنان بیرونی خود.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

ب) شناسایی کامل مخاطب

ما برای موفقیت در جذب، باید آگاهی های کافی در مورد جنس، موقعیت سنی، گرایش های فرهنگی خانواده، وضعیت روحی و شرایط کنونی فرد داشته باشیم و نیز راه و شیوه ارتباط با او را دریابیم. برای مثال، شخصی که تصور غلطی ازدین و نماز دارد و با دیده نفرت به آن نگاه می کند، حدیث و آیه در او چندان تأثیری ندارد، بلکه باید به سخنان معقول وحکیمانه بزرگان دین که موافق طبع اوست، استناد کرد. هر چند افرادی نیز هستند که هرگز قابل هدایت نیستند. ازاین رو، نباید خیلی درصدد جذب آنان باشیم، بلکه باید با پی آمدهای منفیِ افکار و افکار آنها مبارزه کنیم.
قرآن به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:
ص:84
فَذَرْهم یَخوضوا وَ یَلْعَبوا حَتّی یُلاقوا یَوْمَهُمْ الّذی یوُعدون (زخرف:83)
پس رها کن آنان را تا اینکه (در گناه و مادیات) فرو روند و به بازی دنیا مشغول شوند تا اینکه ملاقات کنند روزی که وعده داده شده اند.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

ج) شناسایی شیوه های هدایت

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای مبارزه با کفار بهترین شیوه را برگزیده بود:
«قولوا لا اله الا الله تفلحوا؛ بگویید جز خدا، خدایی نیست تا رستگار شوید». ایشان نخست با بت پرستی مبارزه کرد، سپس به مجادله و گفت وگو و موعظه حسنه و نیکو پرداخت و مؤمنان را از توهین به خدایان آنها و حتی از حضور در جمع آنها بازداشت تا مبادا مشکلاتی پیش آید.
آموزه های عبادی واخلاقی اسلام در عین عبادی بودن، سیاسی و روان شناسانه و... است که به کارگیری دقیق آنها، نتیجه مطلوب خواهد داد. در حالی که ما چندان به این مسائل و روان شناسی اسلامی توجهی نمی کنیم، ولی جوامع استکباری برای ساده ترین امور خود از روان شناسان و مسائل روان شناسی استفاده می کنند.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

در عرفان اسلامی، قلوب انسان ها به دو دسته شوقی و خوفی تقسیم می شود که از لحاظ روش جذب، نقطه مقابل هم هستند؛ یعنی گروهی را باید با تشویق و تبشیر و گروه دیگر را با وعید وانذار متوجه حقایق کرد. (مشهور است که حضرت عیسی علیه السلام، شوقی و حضرت یحیی علیه السلام، خوفی بود و معمولاً از خوف گریه می کرد).
خانواده ها یا مذهبی یا غیرمذهبی (بی اعتقاد) هستند؛ خانواده های معتقد هم یا همه افراد آن اهل نمازند(که باید کیفیت نماز آنها را تقویت کرد و
ص:85
به سوی نماز واقعی کشاند) یا بعضی اهل نمازند و یا هرگز نماز نمی خوانند که از روی عمد و عناد نیست.
افراد جامعه هم همین گونه اند و هر گروه را با یک روش خاص باید به نماز فراخواند؛ یعنی گروهی را باید با استفاده از آیات و روایات و گروه دیگر را با استناد به سخن بزرگان و دانشمندان دینی، به نماز دعوت کرد.
معجزات انبیای الهی هم بر اساس مسائل روز بوده است. حتی کشتن گاو در بنی اسرائیل بر اساس حکمت و اقتضای آن روز بوده است.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

آیات قرآن نیز به دو گونه است. قرآن در جایی می فرماید: «وای برنمازگزاران...» (ماعون:4) و در جایی دیگرمی فرماید: «آیا شما را به تجارتی دلالت کنم که شما را از عذاب نجات دهد؟». (صف:10)
بنابراین، شیوه جذب، متناسب با فرد و شرایط او متفاوت خواهد بود، ولی مهم ترین ویژگی شیوه های تبلیغ دین، رفتار صحیح و محترمانه و پرهیز از راه های طرد کننده و ناصحیح است.
3. نماز و تهاجم فرهنگی
3. نماز و تهاجم فرهنگی
خطرناک ترین نوع تهاجم، تهاجم فرهنگی است؛ درتهاجم فرهنگی، ارزش های یک ملت مغلوب ارزش های فرهنگ مهاجم می گردد و در واقع، فرهنگ و ملت مغلوب، هویت واقعی خود را از دست می دهد و با فرهنگ بیگانه، نوعی احساس قرابت می کند. در نتیجه، زمینه نفوذ و تسلط بر او به راحتی فراهم می شود.
ص:86
مشخص ترین عارضه و هدف تهاجم فرهنگی غرب، ایجاد و اشاعه فساد و فحشا و امور منکر است؛ یعنی همان هدفی که نماز برای جلوگیری از آن تشریع شده است:
«اِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنکَرِ؛ نماز انسان را از فحشا و منکر باز می دارد» (عنکبوت:45)
درباره نقش نماز در مقابله با تهاجم فرهنگی می توان گفت که رعایت فقهی احکام نماز (نماز صوری) و نیزرعایت اسرار باطنی آن مانع پذیرش فرهنگ بیگانه می شود و از آنجا که التزام به شی ء، التزام به مقدمات آن را به همراه دارد، مقدمات نماز هم به شکلی دیگر، فرد را از خطر پذیرش فرهنگ دشمن در امان نگه می دارد.
یکی از شرایط نهی از منکر کردن نماز، رعایت دستورهای الهی است؛ یعنی زمانی نماز مایه قرب و دوری از فساد می گردد که فرد شرایط قرب به خدا را داشته باشد؛ یعنی اصول و فروع دین را بشناسد و به آنها عمل کند. او با نماز خود، در عمل، اعتقاد قلبی اش را به خدا و توحید و معاد و نبوت اثبات می کند و با تکرار «ایاک نعبد و ایاک نستعین»، تکیه کردن بر بیگانه و خواری ناشی از آن را از ذهن و جان خود می زداید و با یاد کردن از «ضالیّن و مغضوبین» خواستار هدایت به صراط مستقیم می شود.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

نمازگزار، چون معنای واقعی لذت مناجات با خالق را درمی یابد، هیچ گاه لذت ها و خوشی های ظاهری، نیاز روحی او را برآورده نمی کند.
انسان نمازگزار به حکم خدا و رسول، دشمن خدا را به دوستی نمی گیرد و اصل تولّی و تبرّی را در روابط خویش اجرا می کند و از بیگانه
ص:87
تقلید نمی کند. انسان نمازگزار به حکم احکام فقهی باید لباس های مجاز شرعی بپوشد، از لباس و وسایل حرام وممنوع فقهی بپرهیزد (از جنس ناپاک غربی و حیوانات حرام گوشت و لباس ابریشمی و طلا و... استفاده نکند) و هویت خود را حفظ کند. در فرهنگ غربی، غفلت، بی خبری، حیوان منشی، سردرگمی و پوچی و غرور و تکبر بر روح انسان حاکم است؛ در حالی که نماز، انسان را از تکبر دور می سازد. او را از لحاظ روحی و جسمی سالم نگه می دارد، به خدا نزدیک می کند و از اعمال حرام (شراب خواری و قمار) برحذر می دارد.
توجه فرد به وقت نماز و تلاش جهت اقامه نماز در اول وقت، او را نظم می کند و با توجه و چنین فردی با یادآوری شبانه روزی نماز، در ورطه بسیاری اعمال خلاف گرفتار نمی شود.
در زمینه اخلاق، افزون بر تأثیر نماز در دوری از فحشا و منکر، نمازگزار باید دقت کند که بعضی رفتارها مانع اجابت دعا و نماز او می شود. ازاین رو، رعایت حقوق دیگران و مواظبت بر رفتار باعث می شود که زمینه انحراف و گرفتاری به غضب الهی از میان برود و بین افراد و به ویژه نسبت به والدین، روابط صمیمی برقرار گردد و کانون محبت خانوادگی سالم بماند؛ یعنی آن چیزی که در فرهنگ مهاجم غربی ازبین رفته و بحران های اخلاقی وروانی بر جامعه آن حاکم گشته است. با این مختصر، شایدبتوان به اهمیت فرمان الهی پی برد که می فرماید:
«وَ اسْتَعینوا بِالصّبرِ وَ الصَّلاةِ؛ از نماز و صبر یاری بجویید».(بقره:45)
ص:88

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

4. نماز در دوران کودکی

سفارش نماز به اهل خانه یک فرمان الهی است: «وَ أمُرْ اَهْلَکَ بِالصَّلاة؛ اهل خود را به نماز امر کن».(طه:132) زیرا خداوند به چگونگی آفرینش انسان آگاه است: «الا یَعْلم من خلق و هو اللطیف الخبیر؛ آیا نمی داند که چه کسی را آفریده است، در حالی که او لطیف و آگاه است».
اسلام با توجه به فطرت خداجوی و خداگرای انسان، بر تربیت مذهبی کودکان تأکید می کند: وَ اللّه ما مِنْ مَوْلودٍ اِلاّ وَ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَةِ ثُمَّ اَبَواهُ یُهَوِّدانِهِ وَ یُنصِّرانِهِ وَ یُمِجِّسانِهِ؛(1) سوگند به خدا که هیچ مولودی نیست مگر اینکه بر فطرت (خداجو) زاده می شود، سپس پدر و مادرش او را یهودی و نصرانی و مجوسی می کنند.
یکی دیگر از دلایل اهمیت تعلیم و تربیت دینی کودک، درون پاک و دور از شرارت های نفسانی اوست. سرزمین وجود کودک، مانند زمین آماده و خالی از هرگونه بذری است که هر بذری در آن پاشیده شود، همان محصول را خواهد داد.
حضرت علی علیه السلام در این باره می فرمایند:
... وَ إنَّما قَلْبُ الْحَدَثِ کالأرضِ الْخالیةِ: ما اُلْقِیَ فیها مِنْ شَی ءٍ قَبِلَتْهُ(2)
و قلب تازه و دست نخورده (کودک و نوجوان) همانند زمین خالی (از بذر) است؛ هر چه در آن افکنده شود آن را می پذیرد.

---

1- اصول کافی، ج 6، ص 13.
2- نهج البلاغه، رسائل 31، ص 912، وصیت به امام حسن علیه السلام .
ص:89
این ویژگی کودک، در تقلید کردن او کاملاً نمایان است.
دلیل دیگر، ماندگاری تربیت و تعلیم در کودک است که در روایت ها از آن به «نقش بر سنگ» تعبیر شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «حِفظُ الْغلامِ الصغیر کالنقشِ فی الْحَجَر؛(1) حفظ کردن کودک چون نقش برسنگ است». ازاین رو، وظیفه والدین است که او را هدایت و یاری کنند.

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

امام سجاد علیه السلام حق فرزند بر والدین را چنین بیان می کند:
اَمَّا حقُّ وَلَدِکَ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ مِنکَ وَ مُضافٌ الیکَ فی عاجِلِ الدّنیا بِخَیْرهِ وَ شَرِّهِ اِلَیْکَ وَ أنَّکَ مَسْئولٌ عَمّا وَلَّیْتَهُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ وَ الدّلالَةِ عِلی رَّبه عزَّ وَ جلَّ و الْمعونَةِ لَهُ علی طاعتهِ فَاعْمَلْ فی اَمْرِهِ عَمَلَ مَنْ یعلمُ أنَّهُ مُثابٌ عَلی الاْحسانِ إلَیْهِ وَ مُعاقبٌ عَلَی الاْساءَةِ اِلیه.(2)
اما حق فرزندت بر تو آن است که بدانی که او از توست و اضافه (منسوب) به توست در زندگی دنیا با خیر و شر او و اینکه (بدانی) تو مسئول هستی درباره نیکو ادب کردن و راهنمایی او به سوی پروردگارش _ عزّوجلّ _ و یاری کردنش بر طاعت او. پس در کار (تربیت) او چنان کن همانند آن کس که می داند که در برابر احسان به او پاداش خواهد رسید و در برابر بدی به او عقوبت خواهد شد.
درباره تربیت دینی کودک و وادارکردن او به نماز، روایت های زیادی وجود دارد:
عَنْ مُعاویة بن وهب قال: سَأَلْتُ اَباعَبدِاللّه ِ عَلیه السلام ُ فی کَمْ یُوْخَذُ الصَّبیُّ بِالصَّلاةِ؟

---

1- نهج الفصاحه، ص 291.
2- محمد سپهری، ترجمه و شرح رسالةُ الحقوق امام سجاد علیه السلام، ص 140.
ص:90
فَقالَ: فیما بَیْنَ سَبْعَ سَنین وَ سِتَّ سِنینَ(1)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

معاویه بن وهب گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم در چند سالگی کودک به نماز وادار می شود؟ فرمود: بین شش و هفت سالگی.
عَنْ اَبی عبدِاللّه ِ عَلیه السلام ُ عَنْ أبیهِ: قَال: اِنّا نَأْمُرُ صِبیانَنا بِالصَّلاةِ اِذا کانوا بَنی خَمْسَ سِنینَ فَمُروا صِبیانَکُمْ بِالصَّلاةِ اذا کانوا بَنی سَبْعَ سِنین(2)
امام صادق علیه السلام از پدرش نقل می کند که فرمود: ما کودکانمان را هنگامی که به پنج سالگی رسیدند، به نماز امر می کنیم. پس شما کودکانتان را هنگامی که هفت ساله شدند، به نماز امر کنید.
حتی در برخی احادیث، در صورت خودداری کودک از اقامه نماز، دستور زدن آنها وارد شده است:
مُروا صِبیانَکُمْ بِالصَّلاةِ اذا بَلَغوا سِبْعَ سِنینَ وَاضْربُوهُم عَلی تَرْکِها اِذا بَلَغوا تِسْعا(3)
کودکانتان را هنگامی که به هفت سالگی رسیدند، به نماز وادارید و در نه سالگی، بر ترک نماز، آنها را بزنید.
در حدیثی دیگر آمده است: «وَ اضْرِبُوهُم اِذا کانوا ابناءَ سَبْعَ سِنینَ؛(4) و آنان را چون هفت ساله شدند، بزنید».
البته این مسئله نیاز به بررسی دقیق تر دارد؛ زیرا ادامه این رفتار،

---

1- وسائل الشیعه، ج 3، ص 12، ح 1.
2- وسائل الشیعه، ج 3، ص 12، ح 5.
3- بحارالانوار، ج 88، ص 134.
4- سفینه البحار، ج 5، ص 30.
ص:91
تصویری خشن از دین در ذهن کودک ترسیم می کند و چه بسا برای همیشه او را از دین و نماز گریزان می کند. در حدیثی دیگر آمده است: حسن بن قارون گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم یا اینکه پرسیده شد و من می شنیدم، درمورد مردی که فرزندش را مجبور می کند و او نماز نمی خواند. پس فرمود: فرزند چند ساله شده است گفتم: هشت سال. فرمود: سبحان اللّه، نماز را ترک می کند. گوید: گفتم او را سخت است؛ فرمود: به اندازه طاقت و توان نماز بخواند.(1)

[طهورا*کنیز فاطمه زهرا(س)*]

بنابراین، والدین در تربیت کودک باید به نکات ذیل توجه داشته باشند:
الف) ارائه تصویری جذاب از دین، با استفاده از روش هایی که کودک قادر به درک آنها باشد.
ب) توجه به دیگر خواسته های دوران کودکی و نداشتن انتظار بزرگ از آنها.
ج) مهم ترین مسئله درتعلیم و تربیت دینی کودک، استفاده از زبان کودکانه است.
چون سر و کار تو با کودک فتاد
پس زبان کودکی باید گشاد
در ترغیب کودکان به نماز، بهتر است بیشتر از جمله های عاطفی استفاده کرد.

---

1- وسائل الشیعه، ج 3، ص 13، ح 6.
ص:92
د) باید شیوه ای به کاربرد که کودک، عبادت را دوست داشته باشد؛ زیرا «حبّ»، عاملی است که با آن می توان ره صد ساله را یک شبه پیمود.
پیامبراکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:
إنَّ هذا الدین متینٌ فَأَوْغَلْ فیه بِرِفقٍ و لا تُبغِضْ الی نفسِکَ العبادة؛(1)
این دین، محکم است. پس با رفق و مدارا در آن پیش برو و عبادت را منفور خود مگردان.
ه) تأثیر محیط بر کودک را نباید نادیده گرفت.
و) والدین باید از سرزنش آشکار فرزند خود، به ویژه در حضور جمع خودداری کند؛ زیرا برابر احادیث ائمه علیهم السلام این امر باعث لجاجت می شود و حقارت و عدم احساس شخصیت، شرارت را در پی دارد: «مَنْ هانَتْ عَلیهِ نَفْسُهُ فَلا تَأمَنْ شَرَّهُ؛ هر کس شخصیتش برای خود بی ارزش شد، پس از شر او در امان مباش».
ز) مربی یا پدر و مادر باید ریشه کج روی های کودک را در وجود خود و در رفتار خویش جست و جو کنند و نخست خود به اصلاح آن اقدام کند و سپس از او انتظار عمل داشته باشند.
ح) با توجه به احادیث، افراد دارای ظرفیت ها و استعدادهای متفاوتی هستند. ازاین رو انتظار مربی یا پدر و مادر باید به تناسب ظرفیت کودک باشد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «الناسُ مَعادِنُ کَمعادِنِ الذَّهبِ وَ الفِضَّةِ؛ مردم

---

1- نهج الفصاحه، ص 188.
ص:93
معدن هایی چون معادن طلا و نقره اند».(1)