پژوهش در زمینه «وحی»

[..تُراب..]

پژوهش در زمینه «وحی»


از آغاز بعثت نبیّ اکرم(ص) و همزمان با نزول اولین آیات وحی توسط جبرئیل امین تا انقطاع وحی نبوتی و از آن زمان تا به امروز، همواره شاهد طرح مباحثی گوناگون در اطراف آیات وحی بوده‏ایم؛ که هر یک در پی آشکار کردن و تبیین بُعدی از ابعاد گسترده و عمیق کلام وحی بر آمده‏اند.
این تلاش‏ها از اولین آشنایان و شاگردان وحی، همچون علی بن ابیطالب (ع)، ابن عباس و... در قالب مباحثی گوناگون ذیل آیات و در حواشی قرآن آغاز گشته و بدون این که موسوم به «علوم قرآن» باشد، در پی کشف و بیان ظهور آیات و تفهیم معانی عمیقِ قرآن از یک سو و توضیح جوانب دیگر آن مانند قرائت و اسباب نزول و تنجیم و... از سوی دیگر بوده است.
در صدر اسلام، مسائل قرآنی بیش از هر زمان دیگر، مورد توجه مسلمانان بود و قرآن، اساس فکر و اندیشه آنان را تشکیل می‏داد.
مسجد پیامبر (ص) همواره شاهد تشکیل حلقات درس مسلمانانی بود که با عشق و علاقه وافر به کتابت و آموزش آیات قرآن و فهم مسائل مربوط به آن همت می‏ورزیدند.

[..تُراب..]

تعریف «علوم قرآن»


«علوم قرآن» در اصطلاح ادبیّات عرب، مرکب اضافی است که توسّط دانشمندان علوم قرآن، از معنای عام لغوی به معنای خاص اصطلاحی، نقل داده شده که ما از این دو، با «معنای اضافی» و «معنای اصطلاحی» تعبیر می‏آوریم.
«علوم قرآن» به معنای اضافی
لفظ «علوم قرآن» به عنوان یک ترکیب اضافی و صرف نظر از این که اسم و عَلَم برای علوم مشخّصی باشد (قبل از نقل)، اعم از علومی است که مقدمه شناخت قرآن بوده و علومی که در قرآن وجود دارند و یا به نحوی از انحاء در ارتباط با آیات آن مطرح می‏باشند. بنابراین ترکیبِ اضافیِ «علوم قرآن» قبل از نقل، شامل علومی همچون علمِ قرائت، نسخ، تأویل، تفسیر، هیئت و نجوم، فیزیک، شیمی، عقاید، اخلاق، لغت، تاریخ و... بوده است.
آقای عبدالعظیم زرقانی در تعریف علوم قرآن به معنای اضافی چنین می‏نویسد: «همانا علوم قرآنی، به صورت جمع آمده، نه مفرد؛ چون هدف، تنها علم واحدی نبوده که مربوط به قرآن است؛ بلکه منظور از علوم قرآن، هر علمی است که در خدمت [مقدمه و ابزار فهم قرآن] قرآن و یا مستند [مربوط یا برخاسته از قرآن] به آن است. این علوم، شامل علم تفسیر، علم قرائات، علم رسم عثمانی، علم اعجاز قرآن، علم اسباب نزول، علم ناسخ و منسوخ، علم اعراب قرآن، علم غریب قرآن و علوم دین و علم لغت و... می‏باشد. سیوطی، علوم قرآن را شامل دانش‏های زیادی دانسته و در معنای علوم قرآن توسعه داده، به طوری که علم هیئت و هندسه و طب و مانند آن را در شمار علوم قرآن آورده است. وی [سیوطی] از کتاب قانون التأویل ابوبکر بن عربی نقل کرده که گفته است:
«علوم قرآن» 77450 علم است که حاصل ضرب عدد کلمات قرآن در عدد 4 است؛ چون هر کلمه از قرآن دارای ظهر و بطن و حد و مطلعی است. این رقم تنها مربوط به مفردات است؛ اما اگر ترکیبات و روابط بین آن‏ها را هم در نظر بگیریم، رقم علوم قرآن؛ بی نهایت است که هیچ کس جز ذات باری تعالی آن را نمی‏داند.»
آنگاه آقای زرقانی در ذیل سخن سیوطی می‏گوید: مایلم بدانید که این سخن سیوطی و ابن عربی، حمل بر نوعی تأویل وسیع می‏شود؛ چون منظور ایشان از علوم، تمام معارفی است که از قرآن فهمیده می‏شود. خواه علوم مدون یا غیر مدون و خواه دلالت قرآن بر این مطالب، صریح و آشکار باشد یا رمزی و اشاره‏ای و خواه دلالتی قریب داشته باشد یا بعید؛ اما اگر منظور، تنها علم مدون باشد، [منحصر در همین علوم قرآن مرسوم است[ فدون ذلک خرط القتاد و صعود السماء.(1)

[..تُراب..]

«علوم قرآن» به معنای اصطلاحی

زمانی که مباحثی همچون علم «قرائت»، «نسخ»، «اسباب النزول» و... به شکل مدوّن و با عنوان «علوم قرآن» تألیف یافت، لفظ «علوم قرآن» توسط دانشمندان علوم قرآن، از معنای وسیع اضافی‏اش به معنای محدود و مشخص اصطلاحی، نقل داده شد بطوری که از آن زمان به بعد، هر گاه لفظ علوم قرآن استعمال می‏شود، همین معنای اصطلاحی به ذهن می‏آید.
تعاریفی که در بعضی از کتاب‏های علوم قرآن در ذیل کلمه «علوم قرآن» آورده شده، ناظر به معنای اصطلاحی آن است.
صبحی الصالح می‏نویسد: ـ علوم قرآن در اصطلاح دانشمندان این رشته، عبارت از مجموعه مسائلی است که در آن، از احوال قرآن کریم از حیث نزول و تنزیل و نگارش و جمع و ترتیب آن در مصاحف و تفسیر الفاظ و بیان ویژگی‏ها و اغراض آن بحث می‏شود.(2)
زرقانی تعریفی جامع از علوم قرآن ارائه نموده که مورد پسند ما نیز می‏باشد. او نوشته است: [ علوم قرآن ] مباحثی است که قرآن کریم را از ناحیه نزول و ترتیب و جمع آوری و نگارش، قرائت، تفسیر، اعجاز، ناسخ و منسوخ و دفع شبهات از آن و مانند آن، مورد بحث و بررسی قرار می‏دهد.(3)

[..تُراب..]

پیدایش اصطلاح علوم قرآن


در این که اصطلاح علوم قرآن به معنای جامع و شامل آن، چه زمان و در چه کتابی به کار رفته، نظر واحدی وجود ندارد. عبدالعظیم زرقانی (4)، مدرس علوم قرآن در دانشگاه الازهر، اولین تاریخ پیدایش این اصطلاح را قرن پنجم می‏داند. و علی بن ابراهیم سعید، مشهور به «الحوفی» (وفات 430 ه)، صاحب «البرهان فی علوم القرآن» را بعنوان اولین کسی که این اصطلاح را بکار برده، معرفی می‏کند. او بعد از آن که به 15 جلد از نسخه مخطوط این کتاب 30 جلدی در دارالکتب المصریه دست می‏یابد، در صدد پیدا کردن دلیل روشنی بر ادعای خود از مقدمه این کتاب بر می‏آید و چون جلد اول را مفقود می‏بیند، ناگزیر، اسم کتاب را دلیل بر اثبات مدعای خویش می‏گیرد. ولی صبحی الصالح(5) تاریخ آن را تا قرن سوم پیش برده، و محمد بن خلف بن المرزیان (وفات 309 ه) صاحب «الحاوی فی علوم القرآن» را بر حوفی مقدم می‏داند. ابن ندیم(6) از این کتاب یاد کرده، کتابی که در 27 جزء بوده و جز عنوانش چیزی در دست نیست.

[..تُراب..]

موضوع علوم قرآن


موضوع «علوم قرآن» (که محور تمام مسائل و مباحث آن است) همانا خود قرآن کریم می‏باشد. بطوری که هر یک از این علوم، جهتی خاص از آیات آن را مورد بررسی قرار می‏دهند؛ مثلاً علم «اسباب النزول» از شرایط تاریخی و علت نزول و... بحث می‏کند؛ و یا علم «قراءات» پیرامون انواع قراءات و اعتبار و اختلاف آن‏ها و... می‏باشد. و همین طور است علوم دیگر قرآن که هر یک از زاویه خاص ِ خود، به بحث و بررسی در اطراف آیات الهی می‏پردازند.

فایده و ضرورت «علوم قرآن»
فایده علوم قرآن: شناخت صحیح و استفاده بهتر و بیشتر از قرآن، آمادگی برای دفاع از حریم مقدس آن، و تبلیغ احکام و دستورات الهی است.
با فراگیری علوم قرآن، موانع فهم قرآن برداشته می‏شود؛ مثلاً بدون شناخت ویژگی‏های اسلوب قرآن که اسلوب خالق بشر است، چگونه می‏توان معنای ظاهری الفاظ قرآن را فهمید؟ اسلوبی که به گفته بعضی از محققان عرب، با تمام اسلوب‏های کلام، (از عربی و غیر عربی) مخالف است. و توانسته است طریقی مزجی از عقاید و اخلاق و احکام و قصص و... را در نهایت بلاغت و فصاحت، به عنوان معجزه جاویدان یک پیامبر امّی، ارائه دهد که تمام بشر از عرب و عجم در فراخوانیِ تحدّی، از آوردن حتی مثل یک آیه قرآن عاجز ماندند. مگر بدون آشنایی با نسخ و احکام و انواع آن و فرقش با تخصیص و تبدیل و... می‏توان به ظواهر آیات عمل نمود؟ و آیا بدون اطلاع از علم اسباب النزول و تفسیر و تأویل، می‏توان به استفاده از تجارب تاریخی و قصص قرآنی و فهم دقیق آیات الهی امیداوار بود؟
قرآنی که نور است و هدایت و تبیان کلّ شی‏ء، آنگاه می‏تواند در زندگی و حیات سیاسی و اقتصادی و سایر شؤونات مسلمین و بشریت نقشی تعیین کننده ایفا کند، که درست تفسیر و فهمیده شود. تفسیری که همراه شرایط و به مدد وسایل و مقدماتی میسّر است و «علوم قرآن» چیزی جز آن وسایل لازم نیست که زمینه را برای آشنایی با قرآن فراهم می‏کند.

[..تُراب..]

ضرورت تحولی شایسته در علوم قرآن


علوم قرآن همچون سایر علوم، در طول زمان دچار فراز و نشیبهای فراوان بوده بطوری که گاهی به دلیل حضور جدی در زمان خویش و طرح مباحث جامع و آگاهی بخش، تأثیر بسزایی در گسترش فرهنگ قرآنی داشته است. و با جوابگویی به شبهات گوناگونی که حریم قرآن را مورد تهاجم قرار می‏داد، به پاسداری و دفاع آگاهانه از قرآن بر می‏خاسته است. و گاهی نیز با طرح مباحث غیر ضروری و یک بعدی، با قصور و تقصیر از معرفی قرآن باز می‏ماندند. و بدینسان با خلاصه کردن علوم قرآن در «علم قرائت» یا «علم اسباب النزول» که برخی طویل الذیل و قلیل الاثر نیز بودند، بر مهجوریّت قرآن افزودند و با تنها گذاشتن قرآن در برابر سیل شبهات و مطاعن، از رسالت خویش سرباز زدند.
بنابراین به حکم حدیث مشهور «العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس» آنچه شایان ذکر است، توجه هر چه بیشتر به نیازهای زمان و پاسخگویی به شبهات گوناگونی است که هر روز در قالب‏های نوین بر حریم قرآن تهاجم می‏کند.
لذا علوم قرآن باید از حالت تکرار مکّررات، خارج شده و در کنار طرح مباحثِ متداول و فروعات لازم، به نیازها، ضرورتها، شبهات و جواب مستدل و کافی آن‏ها توجّه نماید.
علوم قرآن، برای دفاع از قرآن و هدایت قرآنیان است؛ نه فراموش کردنِ اصل قرآن. در شرایطی که تهاجم برنامه ریزی شده دشمنان اسلام بر علیه قرآن و آورنده آن، محمّد مصطفی(ص) به دست امثال سلمان رشدی‏ها روز بروز بیشتر می‏شود، ضرورت تحولی وسیع در علوم قرآن بیش از هر زمانِ دیگری احساس می‏شود. تحولی که پس ازطرح تحقیقی مباحث مدونِ علوم قرآن، با توشه‏ای از گذشته و با نگاهی به شبهات گوناگون دنیای امروز پیرامون قرآن مسئولیت خود را در برابر قرآن، با حضور در زمان و دفاع آگاهانه از آن، انجام دهد.

[..تُراب..]

نگاهی گذرا به تاریخ علوم قرآن
برای آشنایی اجمالی با تاریخ پیدایش و تدوین علوم قرآن، مناسب است که به دوران قبل و بعد از تدوین علوم قرآن اشارهای داشته باشیم.
دوران قبل از تدوین علوم قرآن
همزمان با نزول آیات وحی، وجود مقدس رسول اللّه (ص) به عنوان مبلّغ و مفسّر قرآن در بین مسلمانان، باعث شده بود که دیگر کسی در اندیشه تألیف کتابی در زمینه علوم مربوط به قرآن نباشد و با سیراب شدن از چشمه ـ جوشان محمّدی و فراگیری حقیقت قرآن در ابعاد گوناگونش از زبان محمّد امین (ص)، این احساس بی نیازی در مردم کاملاً طبیعی بود.
از سوی دیگر با وجود ذوق و قریحه شعری و فصاحت بیان (آن هم در حد اعلاء) در بین عرب آن روز، هیچ گونه اثری از نوشتن نبود؛ و شاید تنها کاتبانِ وحی قادر به نوشتن بودند.(7)
اهمیّت حفظ قرآن با کتابت آن و عدم تحریف، ایجاب می‏نمود، که جز به کتابت قرآن نپردازند، و لذا در زمان حیات رسول گرامی (ص)، هیچ اثر مکتوبی در زمینه مربوط به قرآن، همچون علم قرائت، تفسیر، نسخ و... تهیه و تدوین نشده است. گرچه این علوم به موازات نزول آیات، توسّط پیامبر (ص) به شاگردان مکتب وحی، تعلیم داده می‏شد و آنان نیز به سایر مردم می‏رساندند.
پس از رحلت نبی اکرم (ص)، شاهد عنایت بزرگان صحابه نسبت به مباحث علوم قرآنی در جنبه‏های مختلف هستیم، که در رأس آن‏ها علی بن ابی طالب (ع)، ابن عباس، ابن مسعود و... قرار دارند. و بیشتر از طریق روایت و نه کتابت، در نشر معارف قرآنی به خصوص تفسیر قرآن، سعی و کوشش فراوان نمودند.
لذا بعضی از دانشمندان علوم قرآن که از این دوران با عنوان «دورانِ تمهید برای تدوین علوم قرآن» یاد کرده‏اند، تعبیری مناسب را برگزیده‏اند؛ چرا که صحابه در مقام نشر و تبلیغ ابعاد مختلف قرآن کریم بودند. و تدوین این علوم در زمان‏های بعد انجام شده است.

[..تُراب..]

دوران تدوین علوم قرآن
از اواخر قرن اول هجری، به تدریج کتابهایی همچون «القراءة»، «معانی القرآن»، «الآیات المتشابهات» و... تألیف یافت که هر کدام در زمینه‏ای خاص، بخشی از مباحث علوم قرآن اصطلاحی را در برداشت. لذا در آثار بعضی از محققان علوم قرآن، عصر تدوین، دهه‏های آخر از قرن اول ذکر شده است.
تألیف آثار گوناگون در زمینه علوم قرآن در طول چندین قرن، باعث رشد و تکامل این علوم گردید. تا این که با ظهور آثار گرانقدری همچون «البرهان» زرکشی و الاتقان» سیوطی در قرن هشتم و نهم هجری، طرح مبسوط مباحث علوم قرآنی به اوج خود رسید؛ که ما از آن به «دوران رونق علوم قرآن» تعبیر می‏کنیم. امّا متأسفانه این رونق دیری نپایید و حدود چهار قرن سکون و به اعتباری رکود را در پی داشت. بطوری که در این دوران فترت، جز چند کتاب و برخی آثار مکتوب با نام رساله وجیزه، در زمینه علوم قرآن سراغ نداریم.

[..تُراب..]

علوم قرآن در دهه‏ های اخیر
پس از فترتی طولانی، تدوین و تألیف کتب و مجموعه‏های علوم قرآنی در دهه‏های اخیر، نوید دوران رونق جدیدی را می‏دهد؛ و می‏رود تا به ظهور برهان‏ها و اتقان‏های جدید بیانجامد. در این دهه‏ها، کتابهایی همچون «مناهل العرفان فی علوم القرآن»، «تاریخ القرآن»، «مباحث فی علوم القرآن»، «البیان»، «التمهید» و «تاریخ قرآن کریم» به جهان عرضه شد که ضمن احترام فراوان و تکریم مؤلّفان گرانقدر این آثار گرانبها، نمی‏توان از کاستیهایشان در کنار ابعاد و آثار مثبت آن‏ها، چشم پوشید؛ چرا که هر یک بسته به کیفیت و یا کمیت تحقیقاتی که نموده‏اند، گاهی مسیر تطویل غیر ضرور پیموده‏اند و گاهی مطالب لازم را طرح نکرده و احیانا به دیدگاهی خاص اشاره کرده‏اند. در این میان، جای مجموعه‏ای که بطور فراگیر به طرح منطقی و منظم مباحث علوم قرآن پرداخته و در عین حال مبتنی بر تحقیقات وسیع و دقیق باشد، خالی به نظر می‏رسد.
ما در این مجموعه علوم قرآنی، تلاش کرده‏ایم تا اقوال و آراء گوناگون را منعکس کرده، پس از نقد و بررسی آن‏ها، قول و رأی موافق تحقیق را برگزینیم. ولی از آنجا که هر زمان، لسان و برهان خاص خود را می‏طلبد، ضمن طرح جوانب مختلف مسایل و مباحث علوم قرآنی و تکیه بر مدارک و منابع معتبر، از تطویل خسته کننده، اجتناب کرده‏ایم.
همچنین کوشیده‏ایم تا طرح مباحث بگونه‏ای باشد که هم محقق علوم قرآنی را از تحقیقاتی وسیع در عباراتی کوتاه و ساده بهره‏مند کند، و هم طلّاب و دانشجویان را در زمینه علوم قرآن با شیوه‏ای علمی و مقارن آشنا کند.
امید آن است که با عرضه بخشی از تحقیقات و تتبعاتی که طی سال‏ها به دست محقّقان پر تلاش «واحد پژوهشی علوم قرآن» دارالعلم مفید تهیه شده است، مجموعه مباحثی را در زمینه علوم قرآن به علاقه‏مندان تقدیم نموده تا ان شاء اللّه آشنایی بهتر و بیشتر ما را با قرآن فراهم ساخته و وسیله‏ای برای گسترش فرهنگ علوم قرآنی و آشنایی هر چه بیشتر نسل جوان با قرآن عزیز باشد.

[..تُراب..]

«الوحی» به سکون حا اسم است یا مصدر؟

قبل از بیان معنای کلمه وحی در کلام عرب، مناسب است به تحریر محل نزاع پرداخته تا روشن شود که بحث در معنای اسمی کلمه وحی است یا مصدری آن؟ آنچه از استقصای اقوال ائمه لغت عرب به دست می‏آید این است که کلمه «الوحی» بسکون حاء به هر دو معنای اسمی و مصدری در لغت عرب استعمال شده است. گرچه اغلب کتب معتبر لغت عرب به نقل معنای مصدری کلمه وحی پرداخته‏اند؛ ولی بعضی نیز از نقل معنای اسمی آن غفلت نکرده‏اند. این عده بر نقل یک معنا اتفاق دارند و آن، «الوحی» به معنی الکتاب است که گاهی نیز معنای اسم مفعولی آن یعنی مکتوب را نقل نموده‏اند.جوهری در بین لغویین عرب، اوّلین کسی است که معنای کلمه وحی را بترتیب از معنای اسمی شروع کرده و معنای مصدری را بدون این تصریحی داشته باشد بدنبال آن نقل کرده است. او می‏نویسد: الوحی: الکتاب و جمعه وحیّ، مثل حَلْی و حُلیّ. قال لبید:فمد افع الریان عری رسمها**** خلقا کما ضمن الوُحیّ سلامها سپس به ذکر معنای مصدری وحی پرداخته و می‏گوید: «و الوحی ایضا»: الاشارة و الکتابه و الرسالة و الالهام و الکلام الخفی...»(8)ابن فارس می‏نویسد، الوحی، الکتاب (9)ابن منظور پس از نقل معانی مصدری کلمه وحی می‏گوید: والوحی، المکتوب و الکتاب ایضا. (10)فیروز آبادی در ضمن نقل معانی مصدری کلمه وحی می‏گوید: الوحی: المکتوب. (11) از جمله مفسّرینی که به این معنا تصریح کرده، فخر رازی است که در ذیل آیه شریفه (ان هو الا وحی یوحی)(12) می‏نویسد، الوحی اسم او مصدر، نقول یحتمل الوجهین، فان الوحی اسم معناه الکتاب و مصدر و له معان.(13)پس از فراغ از بیان معنای اسمی کلمه الوحی بسکون حاء، معانی مختلف مصدری آن را پس از بحثی پیرامون وحی و ایحاء به نقل از ائمه لغت عرب ذکر می‏کنیم.