llı *۞* ıll در نیستی کوفت تا هست شد llı *۞* ıll

[صافات]

جلوه هایی از فروتنی در سیره علما و بزرگان

بسم الله الرحمن الرحیم

خاكساری و فروتنی علاوه بر اینكه زیبنده هر انسانی است و سبب برتری مقام او در نزد دیگران می گردد، شخص متواضع را در زمره بندگان خاصّ پروردگار قرار می دهد.

این صفت وقتی ظهور و زیبایی بیشتری پیدا می‏کند كه شخص دارای علم، قدرت، مقام و یا ثروت باشد امّا در برابر دیگران اظهار برتری ننماید.
امیرمؤمنان (علیه السلام) در نهج البلاغه کلامی بدین مضمون دارند که: «اگر خداوند، تكبّر را برای بندگانش اذن می‏داد و بدان راضی بود، پیامبران و اولیاءش سزاوارتر بودند و در این امر به آن‏ها رخصت می داد؛ ولی خدای متعال خود بزرگ بینی را برای آنان نمی‏پسندد و تنها به فروتنی آنان راضی است. در نتیجه آنان هم، از روی فروتنی رخسارهای خود را در برابر او بر زمین گذاردند و چهره هایشان را در خاك مالیدند و بالهای مهر و محبّت خود را برای مؤمنان گسترانیدند.» (1)
از سوی دیگر، علم و حكمت تنها در سایه تواضع و فروتنی است كه افزایش یافته با بركت می شود. حضرت عیسی (علیه السلام) به حواریون فرمودند: «بالتّواضِعُ تُعْمَرُ الحِكْمَهُ لابالّتكبّر و كذلِكَ فی السّهل نیبتُ الزّرع لا فی الجیل»؛ علم و حكمت تنها در سایه تواضع بركت و افزایش می یابد نه به‏وسیله تكبّر و فخر فروشی، همان‏طور كه زراعت در زمین نرم و هموار رشد می‏كند و می‏روید نه در كوهستان و سنگ‏زار. (2)

[صافات]

داستانی کوتاه با مضامین بزرگ

شاید خیلی‏ها به این نکته رسیده باشیم که در صورتی می‏توانیم شایستگی عنایات الهی را پیدا کنیم که خود را چیزی ندانیم و برای خود شأنیتی قائل نباشیم. اما هنگام مواجهه با مسائل کوچک و بزرگ زندگی معلوم می‏شود که چقدر خودبینی و تکبر و... در وجود ماست؛ هرچند به خیلی از این عبرت‏های زندگی توجه نداریم و درس نمی‏گیریم.

این داستان را بخوانیم و قضاوت کنیم اگر ما جای آن عالم ربانی بودیم، چه عکس‏العملی نشان می‏دادیم؛ و نظر کنیم از این واقعه چه درس‏هایی می‏توان گرفت؟

[صافات]

آفرین سید محمد سعید!

یک روز استاد بزرگ اخلاق، آخوند ملا حسینقلی همدانی، (3) سر کلاس چند بار پشت سر هم تکرار می‏کند: « آفرین سید محمد سعید، آفرین سید محمد سعید» (4) به طوری که حاضران تعجب می‏کنند که [علی‏رغم غایب بودن سید محمد سعید] این چه حرفی بود؟!

بعدا که از سید محمد سعید حبوبی سؤال می‏کنند که تو در آن روز کجا بودی؟ جواب می‏دهد:
«در قایق نشسته بودم و از کوفه به کربلا می‏آمدم؛ در کنار من مرد عربی خوابیده بود و سرش را به کتف من گذاشته بود و خُرخُرکنان آب دهانش را روی من می‏ریخت، ولی من دلم نیامد که او را بیدار کنم. آن وضع را تا کربلا تحمل کردم ولی او را بیدار نکردم» و تحسین آخوند نسبت به سید محمد سعید، به خاطر همین امر بود. (5)
از ماجرای بالا چه درس‏هایی می‏توان گرفت؟ برخی را می‏نویسم، اما شما فکر کنید که چه نکاتی در این رفتار بوده است که شاگرد لیاقت این توجه خاص را از چنان استادی پیدا کرده است.
درس مهم، رحم و محبت نسبت به بندگان خداست؛ چنان که خود سید محمد سعید می‏گوید: «من دلم نیامد که او را بیدار کنم». به هر حال خداوند بندگانش را دوست دارد و به ما گفته شده که «کسی که رحم نکند، به او رحم نخواهد شد.»
یک درس، همان تواضع است. اگر این مرد، در ذاتش تکبر داشت؛ اصلا ادامه این وضعیت را تحمل نمی‏کرد و حتما او را بیدار می‏نمود زیرا دیگران را افراد حقیر و پست می‏دید و ناراحت بود که چرا به عنوان بالش زیر سر و تکیه گاه او برای استراحت شده است. علاوه بر این که از ریختن آب دهان چنان فرد حقیری بر روی لباس مبارکش حالش به هم می‏خورد.
نکته دیگر، گذشت و فداکاری نسبت به دیگران است؛ و ترجیح دادن راحتی دیگران به راحتی خود.
درس دیگر احترام و تکریم بندگان خدا، خصوصا کسانی است که محبت اهل بیت نبوت (علیهم السلام) را در دل دارند. چه بسا آن فرد زائر امام حسین علیه السلام بوده است.

[صافات]

خواستم او را امتحان کنم

پس از آن که مرحوم ملا مهدی نراقی کتاب جامع السعادات را نوشت و نسخه هایی از آن منتشر شد، یک نسخه هم به دست مرحوم سید مهدی بحرالعلوم رسید.

همه خواهان دیدار او بودند، مرحوم نراقی عازم عراق شد، تمام علما و بزرگان به دیدار او آمدند امام مرحوم بحرالعلوم نیامد. چند روز گذشت تا این که مرحوم نراقی خودش به دیدار بحرالعلوم رفت اما او بی اعتنایی کرد.
چند روز دیگر مجددا به دیدار بحرالعلوم رفت و او باز بی توجه بود. از این رو بسیاری مرحوم نراقی را سرزنش می کردند که نباید بروی. هنگامی که وی می خواست به شهر خود برگردد بار دیگر به دیدار بحرالعلوم رفت. اما این بار او را خوب تحویل گرفت و...

پس از این واقعه عده ای از مرحوم بحر العلوم پرسیدند: چرا با مرحوم نراقی این گونه برخورد کردید؟ و در پاسخ گفت: من کتاب او را خواندم و باعث تعجبم شد، خواستم او را امتحان کنم و ببینم آیا چیزهایی را که نوشته خودش نیز به آنها عمل می کند یا خیر... !؟ (6)