۞۞ کودکان در برابر مرگ...!! ۞۞

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

کودکان در برابر مرگ!



مقدمه

معاد پنجمين اصل از اصول اعتقادي اسلام است. در آيات متعددي به مسئله معاد و حتمي بودن آن اشاره شده است. در سوره ي مؤمنون مي خوانيم:

أفحسبتهم أنما خلقناکم عبثاً و أنکم إلينا لا ترجعون (مؤمنون، 115)؛ آيا گمان کرديد شما را بيهوده آفريديم و شما به سوي ما باز نمي گرديد؟!

افزون بر اين، ايمان به معاد يکي از ويژگي هاي افراد هدايت شده است. خداوند متعال مي فرمايد:
و الذين يؤمنون بمآ أنزل إليک و مآ أنزل من قبلک و بالأخره هم يوقنون * أولئک علي هدي من ربهم و أولئک هم المفلحون (بقره، 4 و 5)؛ کساني که به آنچه بر تو فرو فرستاديم و به آنچه قبل از تو فرو فرستاديم، ايمان مي آورند و به جهان آخرت يقين دارند، همانان بر هدايت پروردگارشان هستند و همانان رستگارانند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

پس کساني که به معاد اعتقاد ندارند، از زمره مسلمانان خارج اند و به همين سبب يکي از اهداف تربيت اسلامي آشنا کردن متربيان با معاد و تقويت ايمان به آن است.

در اين مبحث، سيره تربيتي معصومان (عليهم السلام) در موضوع پرورش شناخت و ايمان به معاد را بررسي مي کنيم. موضوعاتي که در اين مبحث بررسي مي شوند چنين است: 1. تبيين مفهوم معاد؛ 2. اثبات معاد؛ 3. رفع شبهات؛ 4. ظهور آثار ايمان به معاد در رفتار و حالات معصومان (عليهم السلام)؛ 5. توصيف معاد؛ 6. تبيين ارتباط اعمال فرد در دنيا با سرنوشت او در آخرت؛ 7. يادآوري معاد و تکرار آن. (1)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

1. روش آموزش مفهوم معاد


اولين گام در پرورش شناخت و ايمان به معاد آشنا کردن متربي با مفهوم مرگ و معاد است. مرگ و سرنوشت انسان پس از مرگ، از ديرباز فکر انسان را به خود مشغول کرده است. به همين سبب در باب حقيقت مرگ و سرنوشت انسان پس از مرگ انديشه هاي مختلفي مطرح شده است.

از ديدگاه اسلام، انسان با مرگ نابود نمي شود، بلکه بعد از مرگ هم زنده است؛ اما زندگي خود را در جهان ديگري متفاوت با اين جهان ادامه مي دهد. معصومان (عليهم السلام) براي تفهيم اين معنا به متربيان خود، از تمثيل و تشبيه استفاده مي کردند؛ زيرا در قالب تمثيل و تشبيه بهتر و آسان تر مي توان اين مطلب غير حسي را به مخاطب فهماند. نقل شده است که
امام صادق (عليه السلام) به قومي برخورد که کسي از آنان مرده بود. امام (عليه السلام) توقف کرد و به آنان تسليت گفت. سپس فرمود: از مرگ گريزي نيست و مرگ اختصاص به شما هم ندارد. اين کسي که مرده آيا مسافرت هم مي کرد؟ گفتند: آري. فرمود: اين را نيز يکي از مسافرت هاي وي بشماريد. يا او به سوي شما مي آيد، يا شما به سوي او مي رويد. (2)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

در اينجا امام (عليه السلام) مرگ و معاد را به مسافرت تشبيه کرده است؛ مسافرتي که ديگران نيز - دير يا زود - بايد به آن بروند. اميرمؤمنان علي (عليه السلام) نيز اين جهان را به مرحله کار و عمل، و جهان آخرت را به مرحله حسابرسي و اخذ نتيجه تشبيه کرده است:

بدانيد شما در مرحله کار هستيد که در آن، محاسبه اي نيست و زودا که به مرحله محاسبه وارد شويد که در آن، کاري پذيرفته نيست. (3)

همچنين در روايات ديگري جهان آخرت و معاد به زمان درو براي محصولات کاشته شده در اين دنيا تشبيه شده است:
دنيا مزرعه اي است که بندگان، در آن تلخ و شيرين و خوب و بد مي کارند. دنيا کشتزار آخرت است. (4)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2. روش اثبات امکان معاد


ايمان به معاد و زندگي دوباره پس از مرگ، در واقع ايمان به چيزي است که براي انسان هاي عادي تا زنده اند قابل تجربه نيست و وقتي مي ميرند، البته زندگي پس از مرگ را تجربه مي کنند، ولي ارتباط آنان با اين دنيا قطع است. به سخن ديگر، ايمان به معاد، ايمان به غيب است. اين موضوع - يعني غيبي بودن معاد - موجب شده بسياري در امکان معاد ترديد کنند و به همين سبب يکي از چالش هاي مهم در پرورش ايمان به معاد اثبات امکان آن است. چگونه مي توان امکان معاد را براي انسان اثبات کرد؛ آن هم انساني که عادت دارد هر چيز را با حواس ظاهر خود درک کند؟

در سيره معصومان (عليهم السلام) براي اثبات امکان معاد از دو روش استفاده شده است: بيان نمونه هاي محسوسي از مرگ و زندگي مجدد پديده هاي طبيعي، و بيان نمونه هايي از زندگي مجدد برخي انسان ها به امر خداوند، در همين جهان.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2-1. بيان نمونه هايي محسوس از مرگ و زندگي مجدد پديده هاي طبيعي


به دست دادن نمونه هايي از مرگ و زندگي مجدد در ميان پديده هاي موجود در جهان طبيعت، مي تواند امکان زندگي مجدد را با ذهن انسان مأنوس کند. اگر براي يک پديده طبيعي امکان زندگي مجدد هست، براي انسان نيز چنين چيزي امکان دارد. از اين رو در سيره ي معصومان (عليهم السلام) نمونه هاي متعددي از اين موضوع بيان شده است. از ابي رزين عقيلي روايت شده است:

نزد پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) رفتم و گفتم: اي رسول خدا! خداوند چگونه مردگان را زنده مي کند؟ پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: آيا زمين را در حالي که خشک و بي آب و علف است و سپس همان زمين را در حالي که سرسبز شده ديده اي؟ گفتم: آري. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: رستاخيز نيز چنين است. (5)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2-2. بيان نمونه هايي از زندگي مجدد برخي انسان ها


در سيره ي معصومان (عليهم السلام)، علاوه بر بيان نمونه هايي محسوس از زندگي مجدد برخي پديده ها، نمونه هايي از زندگي مجدد برخي انسان ها نيز بيان شده است. امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد:
ابراهيم (عليه السلام) مرداري ديد که بر کنار دريا افتاده بود و درندگان خشکي و درندگان دريا از آن تغذيه مي کردند. سپس آن درندگان نيز به يکديگر حمله کردند و يکديگر را خوردند. ابراهيم (عليه السلام) تعجب کرد و گفت: خدايا! نشانم ده که چگونه مردگان را زنده مي کني؟ خداوند به او فرمود: آيا ايمان نداري؟ گفت: چرا، اما مي خواهم قلبم اطمينان يابد. خداوند به او فرمود: چهار پرنده بگير و آنها را قطعه قطعه کن و در هم بکوب و هر جزئي از آنها را بر کوهي قرار ده؛ سپس آنها را فراخوان که شتابان به سوي تو مي آيند و بدان که خداوند قدرتمند و حکيم است. ابراهيم (عليه السلام) طاووس و خروس و کبوتر و کلاغي را گرفت. خداوند به او فرمود: آنها را قطعه قطعه کن و گوشت آنها را مخلوط کن و آنها را بر بالاي ده کوه بگذار؛ سپس منقار آنها را بگير و آنها را فراخوان، شتابان به سوي تو مي آيند. ابراهيم چنين کرد و آنها را بر بالاي ده کوه گذاشت؛ سپس آنها را فراخواند و گفت: به اذن خدا جوابم دهيد. گوشت و استخوان هر يک از آنها به سر آن حيوان ملحق شد و به سوي ابراهيم پرواز کرد. (6)

همچنين نمونه هاي ديگري نيز در متون اسلامي بيان شده است؛ مانند زنده شدن عزير يا ارميا پس از 100 سال (همان، ص 34 و بقره، 259)، زنده شدن اصحاب کهف، و نيز زنده شدن هفتاد نفر از اصحاب موسي (عليه السلام) (ر. ک: سبحاني، [بي تا]، ج 9، فصل 6).

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

3. روش اثبات ضرورت معاد


معصومان (عليهم السلام) براي اثبات ضرورت معاد از سه قاعده استفاده مي کردند: مفروض گرفتن معاد در صورتي که متربي در آن ترديدي نداشت؛ اقامه ي دليل در صورتي که متربي درباره ي آن ترديد داشت و رفع شبهات با بيان منطقي. به مفروض گرفتن که در مباحث پيشين آمده اشاره اي نمي کنيم و دو روش ديگر را توضيح مي دهيم.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

3-1. اقامه دليل


چنان که پيشتر آمد، مانع عمده پذيرش و ايمان به حتميت و ضرورت معاد، ترديد در امکان آن است؛ از اين رو پس از اثبات امکان آن، اثبات معاد و ايمان به آن نياز به تلاش چنداني ندارد. با وجود اين، گاه براي اثبات معاد نيز استدلال شده است. هشام بن حکم مي گويد:

زنديقي به امام صادق (عليه السلام) گفت: روح کجا و حشر آن کجا، در حالي که بدن پوسيده و اعضاي آن متلاشي است؟! يک عضو آن در آبادي اي افتاده و درندگان آبادي آن را خورده اند و عضوي ديگر را حشرات آبادي ديگر متلاشي کرده اند و عضوي ديگر از آن نيز به خاک تبديل شده و با آن ديوار ساخته اند؟

امام فرمود: آن که انسان را اول بار و بدون داشتن نمونه به وجود آورد و بياراست، مي تواند دوباره او را بيافريند، چنان که ابتدا آفريده بود. (7)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

3-2. خبر دادن از وقوع حتمي معاد


ايمان به معاد - چنان که پيشتر نيز گفتيم - در واقع ايمان به غيب است؛ ايمان به چيزي که انسان هاي عادي با حواس ظاهري نمي توانند از آن اطلاعي به دست آورند. در چنين مواردي انسان عادي مي تواند با اتکا به گفته فردي که به طريقي با عالم غيب در ارتباط است، به آن ايمان بياورد. تنها شرط، اين است که فرد مرتبط با عالم غيب، راستگو و مورد اعتماد باشد. به همين جهت، در موارد متعددي در سيره معصومان (عليهم السلام)، با تأکيد يا بدون تأکيد، خبر از وقوع قيامت داده شده است. پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) خطاب به فرزندان عبدالمطلب مي فرمود:

اي فرزندان عبدالمطلب! پيشقراول لشکر به لشکريانش دروغ نمي گويد. سوگند به آنکه مرا به حق مبعوث کرد، حتماً مي ميريد، همان گونه که مي خوابيد؛ و حتماً برمي خيزيد و برانگيخته مي شويد، همان گونه که بيدار مي شويد. (8)