صدقه‌ای برتر از نماز و روزه

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

جامعه متشکل از انسان‌هایی است که افکار و آراء متفاوت
و نیز روش‌های گوناگونی به سبب تفاوت و اختلاف روحیات
و اخلاقیات و مانند آن دارند، هر چند در کلیات با هم مشترک هستند
و یک هدف اصلی را که همان آسایش و آرامش است در نظر دارند.

همین تفاوت‌ها در حوزه‌های فکری و منشی و رفتاری موجب می‌شود
تا هر از گاهی در عمل اجتماعی و روابط بین مردم تنش‌هایی ایجاد شود.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

شناخت عوامل تنش‌زا می‌تواند برای تنش‌زدایی کمک کند،
ولی به سبب وجود همان تفاوت‌ها نمی‌توان امید داشت که جامعه هرگز گرفتار تنش و اختلاف نشود.

از این رو یک وظیفه اصلی مومنان، ایجاد اصلاح و آشتی میان کسانی است
که با قهر، روابط سالم را قطع کرده‌اند.
در مقاله پیش رو آثار و برکات این عمل انسانی یعنی
اصلاح میان مردم و برقراری آشتی‌ میان آنها تبیین شده است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

ریشه‌های قهر و دشمنی در جامعه

جامعه اسلامی که از آن به امت یاد می‌شود، جامعه‌ای متشکل از اقوام و نژادهای گوناگون است
که هدف مشترکی در قالب سبک زیست اسلامی آنان را دور هم جمع کرده و از امت‌ها و جوامع دیگر متمایز ساخته است.
اعضای امت اسلامی هر چند که بر آن هستند تا سبک زیست خود را در قالب اسلام سامان دهند،
ولی به سبب تفاوت ادراکی، ایمانی، تقوایی و مانند آن، در یک درجه و مرتبه نیستند.
از همین رو هر از گاهی اختلافات و تنش‌هایی میان آنان پدیدار می‌شود.

از آنجایی که تنش و اختلاف در جامعه هر چند که در دایره محدود و در امور خرد و پیش پا افتاده باشد،
ولی به سبب آنکه می‌تواند انسجام و همگرایی اجتماعی را مخدوش سازد
و فرصت تعاون و همکاری اجتماعی را در امور خیر و نیک و تقوای الهی کاهش دهد،
اسلام به شدت به مقابله با آن پرداخته و خواهان اصلاح ذات‌البین و آشتی میان افراد می‌شود.

اصلاح که در آیات قرآنی به کار می‌رود به معنای برطرف کردن فساد و تباهی و انجام دادن کار شایسته است.
(لسان العرب، ابن‌منظور، ذیل واژه صلح)
خداوند در آیه ۱۱۴ سوره نساء مثلاً از اصلاح بین مردم سخن به میان آورده
که منظور از آن در اینجا به معنای ایجاد آشتی میان متخاصمان است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

قهر و اختلاف، عامل دین‌زدایی

اسلام هرگونه تنش و اختلاف میان افراد را به معنای دین‌زدایی از جامعه می‌داند
و اصولا اختلافات را برنمی تابد و با آن به عنوان یک فساد برخورد می‌کند.
از نظر اسلام هرگونه تنش در میان افراد می‌تواند پایه‌های دینداری در
جامعه را متزلزل کند و صحت و سلامت را از جامعه بزداید.

رسول اکرم(ص) درباره خطرات قهر و آشتی در جامعه اسلامی آن را
عامل دین‌زدایی دانسته و چنین هشدار می شود:
تیره شدن رابطه بین مردم ریشه‌کن کننده دین است.
(نهج‌الفصاحه، ح ۴۵۸)

خداوند یکی از نعمت‌های بزرگ خود بر امت اسلام را اصلاح و آشتی دادن
میان اقوام گوناگون دانسته و می‌فرماید: ای مومنان از خداوند پروا کنید
آن‌گونه که سزاوار تقوا و پروا از اوست و نمیرید مگر آنکه مسلمان باشید
و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و یاد کنید لطف و احسان خداوند را بر شما-
آنگاه که دشمنان یکدیگر بودید و خداوند میان دلهای شما الفت انداخت،
پس در سایه نعمت او با یکدیگر برادر شدید چنانکه
بر لبه پرتگاهی از آتش بودید و خداوند شما را از آن نجات داد.
(آل عمران، آیات ۱۰۲ و ۱۰۳)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

اصلاح نفس، شرط نخست اصلاح‌گری

هر مسلمانی موظف است بگونه‌ای عمل کند که هرگونه اختلاف و تنش میان او با دیگر افراد جامعه از میان برود
و برادری و اخوت ایمانی و اسلامی در میان آنان برقرار گردد.

بنابراین در اسلام هرگونه قهر و اختلاف ناپسند دانسته شده و از مسلمانان و مومنان خواسته شده تا از آن پرهیز کنند.
در ادبیات و فرهنگ قرآنی و اسلام واژگانی مورد تاکید قرار گرفته که بیانگر ارزش و جایگاه صلح و آشتی در میان امت اسلام است.
از جمله این واژگان می‌توان به تعاون اشاره کرد که خداوند خواهان آن است که امت اسلام در کنار هم
برای رسیدن به جامعه برتر ایمانی، تلاش کنند و در کارهای نیک و خیر و رسیدن به تقوا یکدیگر را یاری رسانند
و از هر گونه کارهای زشت و تجاوزطلبی پرهیز کرده و به مقابله با آن بپردازند. (مائده، آیه ۲)

واژگانی چون صلح، اصلاح، تألیف قلوب، توفیق، سلم و مانند آن در قرآن و روایات
بیانگر ارزشمندی و اهمیت اختلاف‌زدایی و تنش‌زدایی از جامعه ایمانی است.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

از نظر اسلام هر شخصی باید به گونه‌ای عمل کند که اختلاف و تنش ایجاد نکند
و اگر دیگران گرفتار تنش شدند آنان را به اصلاح امور و آشتی دعوت کرده و تنش‌زدایی را در دستور کار قرار دهد.

پیامبر(ص) اسوه مومنان است (احزاب، آیه ۲۱) و خداوند از مردم خواسته تا او را الگوی رفتاری خود قرار دهند
و سبک زندگی اسلامی را از او بیاموزند. آن حضرت خود عامل تألیف قلوب و ایجاد انسجام
و همگرایی و تعاون در جامعه بود و گفتار و رفتارش بگونه‌ای بود که مردم را جذب و انسجام و همگرایی را ایجاد و یا تقویت می‌کرد.

امام حسن مجتبی از قول امیرالمؤمنین(ع) این روش پیامبر را چنین توصیف می‌کند:‌
کان رسول‌الله(ص) یخزن لسانه الا فیما یعینه، و یؤلفهم و لا یفرقهم (ولا ینفرهم) و یکرم کریم کل قوم و یولیه علیهم؛
(عیون اخبار الرضا، ج ۱، ص ۳۱۹)

پیامبر خدا، زبان خود را از حرف زدن نگه می‌داشت مگر در جایی که برایش مفید بود و به او مربوط می‌شد،
مردم را الفت و وحدت می‌بخشید و آنان را متفرق و بیزار از هم نمی‌ساخت،
بزرگ هر قوم و جمعی را احترام می‌کرد و همان شخص را سرپرست آنان قرار می‌داد.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

پس گام نخست این است که خودسازی کرده و خود را به‌گونه‌ای تربیت کنیم که دیگران به ما گرایش داشته و جذب خوش‌رویی و خوش‌خویی ما شوند
تا بتوانیم در صورت نیاز، به اصلاح و آشتی دادن میان افراد بپردازیم و میان مردم صلح و آشتی برقرار کنیم و قهر آنان را به مهر تبدیل نماییم.

امیر مومنان علی(ع) آغاز اصلاحات و آشتی را از خود شخص می‌داند و می‌فرماید:
ان سمت همتک لاصلاح الناس فابدأ بنفسک، فان تعاطیک صلاح غیرک و انت فاسد اکبر العیب؛
اگر همت والای اصلاح مردم را در سر داری، از خودت آغاز کن، زیرا پرداختن تو به اصلاح دیگران،
در حالی که خود فاسد باشی بزرگترین عیب است.
(غررالحکم، ج۳، ص ۲۳، ح۳۷۴۹)

این فسادی که در این روایت بیان شده همان فسادی است که میان شخص با خداوند وجود دارد؛
زیرا کسی که نتوانسته رابطه درستی میان خود و خدا برقرار کند و رابطه او با خداوند بر مدار بی‌تقوایی است
نمی‌توانیم از چنین شخصی امید داشته باشیم که بتواند میان مردمان به درستی رفتار کند،
حال چه رسد که بخواهد اصلاحات داشته باشد و میان آنان صلح و آشتی برقرار کند.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

امام صادق(ع) نخستین گام در اصلاحات را اصلاح فسادی می‌داند که میان شخص با خدا پدید آمده است:
من اصلح فیما بینه و بین الله اصلح‌الله ما بینه و بین الناس؛
کسی که بین خود و خدایش را اصلاح کند خداوند بین او و مردم را اصلاح می‌کند.
(جهاد النفس، ح ۳۵۵)

از آیات قرآنی نیز همین معنا به دست می‌آید و کسانی را اهل اصلاح می‌شمارد که خود گام درست اصلاحی
را در میان خود و خدا برداشته و اهل کتاب و ایمان (اعراف، آیه ۱۷۰) و تقوا باشند.
(احزاب، آیات ۷۰ و ۷۱)

انسان می‌بایست خود اهل توبه باشد و به سوی خداوند بازگشت کرده و اصلاحاتی را میان خود و خدا انجام داده باشد
(بقره، آیه ۱۶۰؛‌ نساء آیه ۱۴۶)
آنگاه می‌تواند میان مردم آشتی دهد.

انسان مصلح کسی است که خودش اهل حق و حق‌گویی است
(احزاب، آیات ۷۰ و ۷۱) و با توکل و استمداد از خداوند (احقاف، آیات ۱۵ و ۱۶) و نماز (اعراف، آیه ۱۷۰)
و مانند آن می‌کوشد تا رابطه خود با خدا را اصلاح کرده سپس به توفیق الهی میان دیگران اصلاحات انجام دهد.

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

رسول اکرم(ص) به انسان‌ها هشدار می‌دهد که مراقب اعمال و رفتار خویش باشند و کاری نکنند که در قیامت در وضعیت بدی قرار گیرند.
آن حضرت خواهان این است که مومنان، قهر را کنار بگذارند و همواره در صلح و آرامش زندگی کنند
و اگر به هر دلیلی کسی از ایشان رنجیده‌خاطر شد و قهر کرد،
در آشتی کردن شتاب کنند چنانکه در سلام کردن شتاب می‌شود تا بهره‌ای بیشتر ببرند.
پس در این کار پیش‌دستی کنند تا خداوند در قیامت ایشان را بر دیگران مقدم دارد.

آن حضرت(ص) می‌فرماید:
ایما مسلمین تهاجرا فمکثا ثلاثا لایصطلحان الا کانا خارجین من الاسلام،
و لم یکن بینهما ولایه فایهما سبق الی کلام اخیه کان السابق الی الجنه یوم الحساب؛
هر دو مسلمانی که با هم قهر کنند و سه روز به قهر خود ادامه دهند و آشتی نکنند،
هر دو از اسلام بیرون روند و میان آنان هیچ پیوند دینی نباشد
و هر کدام از آنها که پیش از دیگری با برادرش شروع به سخن کند، در روز حسابرسی زودتر به بهشت می‌رود.
(کافی، ج ۲، ص ۳۴۵، ح۵)

[*خادمه رقیه خاتون(س)*]

ارزش و آثار و برکات آشتی دادن میان مردم

با نگاهی به جایگاه اصلاح در آموزه‌های اسلامی به روشنی می‌توان دریافت که آن چه ارزش و اهمیتی دارد؛
چنان که از طریق بیان آثاری که برای ایجاد اصلاح بیان شده می‌توان ارزش و اهمیت آن را نیز به دست آورد.

آشتی دادن و حل اختلافات میان مردم برکات و آثار دنیوی و اخروی بسیاری دارد که در برخی از آیات و روایات به آن اشاره شده است.
از نظر قرآن آشتی دادن مهمترین عامل آرامش جامعه و فرد است.
(انعام، آیه ۴۸، اعراف، آیه ۳۵)

همچنین از آیه ۱۰ سوریه حجرات به دست می‌آید که یکی از عوامل و اسباب برخورداری انسان
از رحمت الهی، اصلاحات میان مردم و آشتی دادن است.

خداوند به صراحت در آیه ۱ سوریه انفال و ۱۰ سوره حجرات، آشتی دادن میان مومنان را امری ارزشمند معرفی می‌کند
و یکی از مسئولیت‌های مومنان را آشتی بین خود با از بین بردن زمینه‌های درگیری و اختلاف بیان می‌کند.
(بقره، آیه ۲۲۴)