صفحه 12 از 12 نخستنخست ... 289101112
نمایش نتایج: از شماره 111 تا 111 , از مجموع 111

موضوع: سیمای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در نهج البلاغه

جهت مشاهده مطالب کارشناسان و کاربران در این موضوع کلیک کنید    محبوب کن - فیس نما
  1. Top | #111

    عنوان کاربر
    مدير بخش
    تاریخ عضویت
    September 2009
    شماره عضویت
    11032
    نوشته
    14,571
    تشکر
    994
    مورد تشکر
    1,486 در 990
    دریافت
    0
    آپلود
    0

    پیش فرض

    • برای توضیح بیشتر، به یک نمونه کار دنیوی توجه کنید. اگر کسی بیمار شد و نزد پزشک متخصص رفت و داروی تجویز‌شده را خرید، هیچ عاقلی می‌گوید كه او كار بدی كرده است؟ تحقیق هم لازم نیست که این دارو چیست و از چه ساخته شده و چه‌کسی اختراع كرده است؟ او پزشک

      ﴿ صفحه 200 ﴾
      متخصص است و هزاران نفر دیگر نزد او می‌روند و معالجه می‌شوند. کسی نمی‌گوید این كار غیرعقلایی است. چه‌‌بسا پزشك یهودی یا مسیحی باشد. افرادی هستند كه برای معالجه برخی امراض سخت به خارج کشور می‌روند؛ آیا همه پزشکان خارجی، مسلمان و نماز‌شب‌خوان هستند؟ بسیاری از آنان بی‌دین‌اند؛ ولی چون متخصص هستند، نسخه می‌دهند و بیمار به‌راحتی عمل می‌كند و حاضر است دست پزشک را ببوسد و بسیار از او ممنون است كه او را پذیرفته و معالجه کرده است. ما اگر انبیا را به‌اندازه یك پزشک یهودی قبول داشتیم، اهل نجات بودیم. آیا به این اندازه عقلمان نمی‌رسد؟ بنابراین مشكل ما هوا و هوس‌هاست، دنیازدگی است، دل بستن به لذایذ زودگذر است؛ والاّ همان عقل عادی كه هر بی‌سوادی آن را به‌كار می‌گیرد و از پزشک متخصص اطاعت می‌كند و به نسخه‌اش عمل می‌كند، اگر به همین اندازه عمل می‌كردیم، هرچند به اسرار عالم و معارف بلند و عمیق نمی‌رسیدیم، اما مسلمانی بودیم كه به واجبات عمل می‌كند و محرمات را ترك می‌كند؛ خدا هم به ما بهشت می‌داد. اگر این‌‌گونه بود، آن‌وقت خداوند می‌فرمود: كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤمِنِینَ. اما ما كوتاهی كردیم.

      شبهه ناکارآمدی دین در حل مشکلات جوامع
      برخی مغالطه می‌كنند و چنین القا می‌كنند كه اگر قانون درستی بود و مجری خوبی هم داشت، باید مردم جامعه سعادتمند شوند و مشكلی نداشته باشند. ما در كشوری اسلامی هستیم و قانونمان قانون اسلام و قرآن است و دارای مجریان خوبی هستیم؛ اما هزار مشكل گوناگون

      ﴿ صفحه 201 ﴾
      داریم. بنابراین یا قانون خوب نیست، یا مجری قانون خوب نیست و اشكال را به‌‌طورعمده متوجه قانون می‌دانند. می‌گویند دین به‌درد جامعه نمی‌خورد و نمی‌تواند مشكلات جامعه را حل كند. امیرالمؤمنین علیه السلام در این بیان اخیر فرمودند آیا دینی كه خدا برای شما فرستاد ناقص بود؟ آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله در مدیریتش كوتاهی كرد؟ زمان پیامبر صلی الله علیه و آله كه هنوز نقصی در دین پدید نیامده بود، هنوز اسرائیلیات و احادیث ضعیف وارد نشده بود، كلام خود پیغمبر صلی الله علیه و آله بهترین قانون بود و بهترین و دل‌سوزترین مجری، كه خدا به او می‌فرماید مگر می‌خواهی خودكشی كنی که این‌قدر برای مردم دل می‌سوزانی؟ لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلی آثارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤمِنُوا بِهذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً.(1)لازم نیست این‌قدر دل‌سوزی كنی. پیغمبر به این مهربانی و دل‌سوزی، قانون به این کمال، اما نتیجه چه شد؟ همین شد كه علی علیه السلام این‌‌گونه با آنها صحبت می‌كند: أَلَا وَإِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَه كَأَنَّكُمْ تُرِیدُونَ أَنْ تُكْفِئُوا الْإِسْلَامَ عَلَی وَجْهِهِ. گویا می‌خواهید ظرف اسلام را وارونه كنید و هرچه در آن است بیرون بریزید؛ گویا می‌خواهید اسلام را محو كنید. این تعبیر علی علیه السلام است. آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله ناقص بود یا دینش ناقص بود؟

      پاسخ شبهه
      چنان‌کـه گذشت، سرّ وجود مشکلات، آن است کـه سر‌‌و‌كـار پیامبران بـا

      1. «شاید تو خود را بر سر هدایت آنان از غصه بكُشی، اگر به این سخن ـ‌قرآن‌ـ ایمان نیاورند» (كهف، 6).

      ﴿ صفحه 202 ﴾
      انسانِ مختار است. آدمی اختیار دارد؛ برترین قانون و بهترین مجری و مربی هم باشند، مردم می‌توانند خلاف آن را انتخاب کنند. آیا مردم نمی‌دانستند كه پیغمبر صلی الله علیه و آله چقدر دل‌سوزشان است؟ آیا مردم كوفه نمی‌دانستند كه علی علیه السلام چقدر برای آنان دل می‌سوزاند؟ چقدر برای فقرا و ایتام زحمت می‌كشد؟ چگونه مزد علی علیه السلام را دادند؟ آدمی این‌‌گونه است. یك روز می‌تواند تا آن قله برود، و روزی دیگر با مغز به زمین ‌بخورد. نمونة‌ آن در صدر اسلام، زبیر بود. نمونه دیگر اصحاب علی علیه السلام بودند. تصور نشود که اگر كسی روزی تا مقاماتی رفت، تا آخر در آنجا باقی می‌ماند. هرگز چنین نیست؛ زیرا عالم به‌‌طوردائم درحال زیرورو شدن است. لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَه وَلَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَه.(1)عالم، عالم امتحان است. باید آن‌قدر زیرورو شود تا همه آزموده شوند. باید اوضاع متفاوت پیش بیاید تا همه بدانند چه‌كاره‌اند. عالِم امتحان است و برای من و شما هم هست. كامل بودن دین، و ولایت، و توسل به‌این‌معنا نیست كه عاقبت‌‌به‌‌خیر خواهیم شد. باید دعا و توسل داشته باشیم و پیشانی بر خاك بساییم و التماس و تضرع كنیم، تا اولیای دین گوشه چشمی به ما داشته باشند و بی‌دین از دنیا نرویم.

      محورهای قابل بحث درباره پیامبر صلی الله علیه و آله در نهج‌البلاغه، به آنچه گذشت محدود نمی‌شود؛ مطالب دیگری نیز در وصف پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در نهج‌البلاغه آمده است كه ممكن است محور بحث‌ قرار گیرد؛ ولی ما در این

      1. «شما به‌حتم به‌هم خواهید آمیخت و زیرورو و درهم خواهید شد، آن‌گاه به‌واقع غربال خواهید شد» (نهج‌ البلاغه، خطبه 16، ص57).

      ﴿ صفحه 203 ﴾
      سلسله‌بحث‌ها به‌دلیل فرصت كم، بدان نپرداختیم. مهمترین این محورها عبارت‌اند از:

      1. صفات و ویژگی‌های شخصی، محاسن اخلاق و فضایل پیامبر صلی الله علیه و آله ازقبیل شجاعت، بردباری، مهربانی، دل‌سوزی و غیر آن؛

      2. روش‌های دعوت ایشان، از حكمت بالغه و موعظه حسنه و جدال احسن، كه به‌‌طوركلی و یا با بیان نمونه‌هایی بیان شده است؛

      3. درباب كسانی كه در همه امور زندگی، بادقت به پیامبر صلی الله علیه و آله تأسی كردند و دربرابر، كسانی دیگر كه نه‌‌تنها پیروی نكردند، بلكه رفتارشان ناقض دستورهای آن حضرت بود و مشكلاتی پدید آوردند كه مانع پیشرفت اسلام شد؛

      4. معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله كه برخی از آنها را امیرالمؤمنین علیه السلام خود شاهد بوده و بادقت نقل فرموده است؛ مانند شهادت درخت به حقانیت پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله كه در پایان خطبه قاصعه(1)آمده است؛

      5. روش زندگی ایشان پیش‌از بعثت؛ اینكه چگونه خدای متعال، ایشان را در آن محیط تربیت نمود و برای رسالت خطیر خویش آمادگی بخشید.

      1. نهج‌ البلاغه، خطبه 192، ص285.
      ﴿ صفحه 164 ﴾
    • گاه مقصود از دنیا، موجوداتی است كه در این عالم جسمانی هست. روشن است که این‌ موجودات، مبغوض نیست. حاشا كه پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله دشمن مخلوقات خدا باشد. مبغوض بودن دنیا، ازآن‌جهت است كه انسان را از آخرت غافل کند، از یاد خدا بازدارد. اما اگر در باغچه یا باغی، گل‌هایی كاشتید که هروقت نگاهتان به این گل‌های زیبا می‌افتد، افزون‌براینكه نشاطی می‌یابید، یاد خدا می‌کنید و زبان به ذکر و تحمید خدا می‌گشایید و از خود می‌پرسید او چگونه از این خاك كثیف و آلوده و از كود متعفن، چنین گل‌های معطر و زیبا و رنگارنگی را پدید آورده است، این شیوه نه فقط انسان را از خدا و آخرت غافل نكرده، بلكه سبب یادكرد خدا و آخرت شده است. در اوایل جوانی که در مدرسه حجتیه زندگی می‌كردیم، آقای بزرگواری‌ـ خدا درجات او را عالی كندـ برای دیدن فرزندش که از طلاب مدرسه بود، به مدرسه می‌آمد. روزی دیدم او مدتی كنار باغچه مدرسه حجتیه نشسته است. تعجب كردم چگونه ایشان که آقای بسیار محترمی بود، كنار باغچه نشسته است. کنجكاو شدم که چه می‌كند؟ آرام به نزدیكش رفتم، دیدم گلی را به دست گرفته و بدان خیره شده است و اشك از چشمانش می‌ریزد. سبحان‌ الله! این خاك تیره و این رنگ‌آمیزی‌های زیبا و این بوی معطر! مبهوت شده بود. این‌‌گونه تماشای زینت‌های دنیا و یاد‌کرد خدا و درک

      ﴿ صفحه 165 ﴾
      حكمت‌های او چه عیبی دارد؟ پس دنیای مبغوض که نباید گوشه چشمی به آن داشت، دنیایی است كه هدف باشد و اصالت داشته باشد و انسان با نگاه به آن، خود دنیا را بخواهد؛ نه اینكه با دیدن آن به‌یاد خدا بیفتد یا برای رسیدن به سعادت آخرت، كسب رضای خدا، انجام تكلیف، و خدمت به خلق خدا، از آن استفاده كند. این دنیا مذموم و مبغوض نیست. پیامبر صلی الله علیه و آله ، خود، به زینت كردن دستور می‌داد، و به‌‌‌ویژه درباره همسران خود رعایت می‌كرد، و كسی را كه از همسر خود كناره گرفته بود بسیار توبیخ كرد.(1)

      پس منظور از اعتنا نکردن به دنیا، بی‌اعتنایی به دنیای مبغوض و «دارالغرور» است که قرآن درباره آن می‌فرماید: فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَیه الدُّنْیا.(2)بنابراین مقصود از دنیای نكوهیده، دنیایی است كه انسان را از آخرت غافل كند؛ ولی دنیایی كه انسان را به‌یاد آخرت و خدا می‌اندازد، حیثیت دنیوی ندارد، بلکه اخروی است. به‌بیان‌دیگر، پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله به همه مخلوقات خدا اهتمام داشت و همه را دوست می‌داشت، ازآن‌جهت كه

      1. از امام صادق† نقل شده است که فرمود: همسر عثمان‌بن‌مظعون، خدمت پیامبرصلی الله علیه و آله رسید و گفت: ای رسول خدا، عثمان روزها روزه و شب‌ها به نماز مشغول است. پیامبر خداصلی الله علیه و آله به‌حال غضب، کفش‌های خود را برداشتند و بیرون آمدند تا به عثمان رسیدند که مشغول نماز بود. عثمان با دیدن پیامبر، دست از نماز کشید و حضرت به او فرمودند: خداوند تعالی، مرا به رهبانیت نفرستاده، ولی به آیین راستین آسان و نرم برانگیخته است. من نماز می‌خوانم و روزه می‌گیرم و با همسرم می‌آمیزم؛ پس هرکس طبیعت و سرشت مرا دوست دارد باید به روش من برود و نکاح (و همسرداری) بخشی از روش و سیره من است (محمدبن‌یعقوب الكلینی، الكافی، ج5، ص494).

      2. «زندگی دنیا شما را نفریبد» (لقمان، 33).

      ﴿ صفحه 166 ﴾
      نشانه محبوب هستند و او را به‌یاد خدا می‌اندازند، و ازآن‌جهت كه در راه انجام‌‌وظیفه و كسب رضای خدا از آنها استفاده كند. اگر چیزی مبغوض بود، از آن حیثیتی مبغوض بود كه ممکن است انسان را غافل كند. در آیات قرآن نیز وقتی درباره «الحیه الدنیا» یا چیزی شبیه این، صحبت شده است، لسان مذمت و نكوهش به‌‌کار رفته است. بنابراین دنیا دو حیثیت دارد: یكی، حیثیتی كه محبوب خداست، دارای حكمت‌ها و اسرار است، «متجر اولیاء الله» است، «مسجد ملایكه الله» است، و اگر این دنیا نباشد آدمی به بهشت نمی‌رسد. بهشت را براثر اعمالی به انسان می‌دهند كه در این دنیا انجام می‌دهد. اگر آدمی از زندگی دنیا چشم بپوشد و نه زن بگیرد، نه فرزند داشته باشد، نه خانه بسازد، و نه كسب‌وكاری ‌کند؛ تكالیفی كه درباره اینها دارد ترك می‌شود؛ و آن‌گاه پاداشی ندارد و به او بهشت نمی‌دهند. درصد بالایی از تكالیف ما (شاید بیش‌از نود درصد) بدون ممارست با امور دنیا انجام نمی‌شود. شما وسیله‌ای می‌خواهید كه شما را به مقصد برساند. اگر اسبی است كه زین مرصع دارد، یا الاغ برهنه هست، نباید برای شما تفاوتی داشته باشد. اگر نگاه به دنیا به‌شکل وسیله‌ای باشد كه آدم را به آخرت برساند و رضایت خدا را كسب كند، دیگر حیثیت دنیایی‌اش مطرح نیست، و هدف، آخرت و مراد آدمی خداست؛ یُرِیدُ الْعاجِلَه نیست. وصف چنین كسی «یرید الاخره» و «یرید الله» و «یرید وجه الله» است.

      راز فراوانی جهات منفی دنیا در متون دینی
      اکنون که دنیا دو حیثیت خوب و بد دارد، چرا هرچه در قرآن درباره دنیا بیان شده، همه شامل نکوهش و حیثیت بد دنیاست؟ عیب می ‌جمله

      ﴿ صفحه 167 ﴾
      بگفتی هنرش نیز بگو. چرا باوجود جهات مثبت دنیا، در قرآن و نهج‌البلاغه از آن تعریف نشده است؟ درست است كه قرآن، از دنیا تعریف نکرده است؛ اما نعمت‌های موجود در دنیا را بسیار تكرارکرده است؛ مانند آب‌های جاری، میوه‌ها؛ و حتی اسب و استر رابرای سواری و زینت انسان‌ها می‌داند. فراتر از این، آیه‌ای است كه شاید كمتر كسی بدان توجه كند: وَلَكُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَحِینَ تَسْرَحُونَ؛(1)از نعمت‌های خدا این است كه وقتی گوسفندان را برای چرا به صحرا می‌برید و برمی‌گردانید، برای شما زیبایی دربر دارد. در چند آیه نیز وقتی خداوند اوصاف موجودات دنیوی را بیان می‌كند، می‌فرماید: وَزِینَةً وَیَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ.(2)پس قرآن خوبی‌های دنیا را ذكر كرده است. كلمه دنیا را دو گونه معنا كرده‌اند: یكی به‌معنای «نزدیك» است درمقابل آخرت، كه پسین است، و دنیا پیشین و نزدیک است؛ و دیگری از ماده «دنائت» است؛ افعل تفضیل از «دنأ» گرفته شده است، نه از «دنو»؛ بنابراین دنیا یعنی پست‌تر.(3)وقتی می‌گویند «الحیاة‌الدنیا» یعنی حیات پست‌تر. این خودْ بار منفی دارد و جای تعریف ندارد. اما خداوند؛ نعمت‌های دنیا را كه جهات مثبت دارد، مكرر ذكر فرموده است، و راز آن را ایجاد انگیزه شکرگزاری می‌داند: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون؛ باید از آن

      1. «برای شما در آن (چارپایان) زیبایی است وقتی‌كه (صبحگاهان) آنها را به چرا می‌برید و زمانی‌كه (شباهنگام) آنها را به آغل بازمی‌گردانید» (نحل، 6).

      2. «و برای زینت و آرایش و آنچه نمی‌دانید، می‌آفریند» (نحل، 8).

      3. ر.ک: اسماعیل جوهری، الصحاح، ج6، ص2341؛ احمدبن‌فارس، ‌معجم مقاییس اللغه، ج2، ص303.

      ﴿ صفحه 168 ﴾
      استفاده كنید تا انگیزه شكر در شما پدید آید. اگر کسی همواره در اتاق خنكی نشسته باشد و به‌وقت تشنگی، آب و شربت برای او فراهم باشد و از آن استفاده كند، هیچ‌‌گاه قدر آب خنك را در بیابانی گرم نمی‌داند، و قدر چشمه آبی را كه خدا در بیابان جاری كرده است نمی‌داند؛ زیرا اینجا هرچه آب لوله‌كشی و یخچال و شربت به‌لیمو می‌خواهد، همه فراهم است. کسی ارزش آب خنكی را كه خدا در چشمه‌ها آفریده است می‌داند، كه در بیابانی گرم تشنه‌ شده باشد و ناگهان به چشمه‌ای برسد، كفی از این آب بر‌گیرد و بیاشامد؛ آن‌گاه خیال می‌كند حیاتی دوباره به او دادند و می‌گوید: الحمدلله، عجب آب گوارایی بود! تا کسی از نعمتی استفاده نكند، انگیزه شكر در او پیدا نمی‌شود. اگر كسی به همسر احساس نیاز نكند، معیوب است؛ چون هیچ‌‌وقت مقصود خداوند را از این آیه نمی‌فهمد: ومن آیاته أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَیْها(1)و اصلاً مزه‌اش را نمی‌چشد و درك نمی‌كند. کسی که به‌کلی شامه ندارد، بوی گل را درك نمی‌كند، بوی عطر را احساس نمی‌کند و نمی‌فهمد عطر چه لذتی دارد و خدا چه نعمتی آفریده است. وقتی آدمی شامه قوی داشته باشد و احساس نیاز كند، در جایی که هوای متعفنی هست، اگر عطری یا دسته‌گلی به او بدهند، اهمیت این نعمت خدا را درک می‌کند. اگر در صحرای منا در فصل تابستان حبه‌ای هندوانه به حاجی بدهند، خواهد گفت این هندوانه عجب نعمتی است. خدا این

      1. «و از نشانه‌های خدا آن است كه برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید، تا بدان‌ها آرامش یابید» (روم، 21).

      ﴿ صفحه 169 ﴾
      نعمت‌ها را می‌شمارد و می‌گوید ما اینها را به تو دادیم لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ تا نچشید و مزه‌اش را درك نكنید، انگیزه شكر پیدا نمی‌كنید. كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا،(1)استفاده كنید تا انگیزه شكر بیابید. ببینید خدا چه چیزهایی برایتان آفریده است. استفاده از نعمت، دنیاگرایی نیست؛ وقتی دنیاگرایی است كه انسان چنان به این لذت‌های دنیا وابسته شود كه دیگر به‌یاد آخرت، خدا، قبر و قیامت نیفتد و تمام هدفش، استفاده از همه لذایذ دنیا باشد. اگر کسی عطر بزند و خود را خوش‌بو ‌كند تا وقتی به نماز جمعه می‌رود بوی بد ندهد و مردم ناراحت نشوند، نه‌‌فقط دنیاخواهی نیست، بلکه آخرت‌‌طلبی است؛ و حتی بسیار ثواب دارد. دو ركعت نماز با عطر، از هفتاد ركعت نماز بی‌عطر ثوابش بیشتر است.(2)این امر، دنیا‌گرایی نیست و این فرد درپی ثواب آخرت می‌رود. اما اگر او چنان به لذت‌ها و شهوات دنیا وابسته شود كه به وقت نماز توجهی نکند تا قضا ‌شود، این مصداق دنیاگرایی است. اما اگر انسان از نعمت‌های دنیا استفاده کند تا شكر خدا را به‌‌جا بیاورد و معرفتش به حكمت‌های الهی بیشتر شود، کارش مصداق دنیاگرایی نیست و نکوهیده و مبغوض به‌شمار نمی‌رود.

      بنابراین پاسخ اول به آن پرسش، این است که قرآن نعمت‌های دنیا را برشمرده و از آن تعریف كرده است. پاسخ دوم به این پرسش، که متمم پاسخ اول است، این است که: انسان به‌‌طورطبیعی به‌گونه‌ای آفریده

      1. «بخورید و بیاشامید و اسراف نكنید» (اعراف، 31).

      2. دو رکعت نمازی که شخص عطرزده بخواند، ‌برتر از هفتاد رکعتی است که غیر عطر‌زده می‌خواند (محمدبن‌علی الصدوق،‌ ثواب الاعمال، ص40).

      ﴿ صفحه 170 ﴾
      شده است كه در ابتدا، فقط لذت‌های مادی را درك می‌کند. از ابتدا كه بچه متولد می‌شود، احساس گرسنگی می‌كند و باید به سینه مادر بچسبد؛ چیز دیگری درك نمی‌كند. وقتی بزرگ‌تر می‌شود، مزه بازی و اسباب‌بازی را درك می‌كند. كم‌كم بزرگ‌تر می‌شود و تااندازه‌ای‌ـ به‌گفته روان‌شناسان‌ـ دارای فكر تجریدی می‌شود تا بتوان به او گفت كه خدا و قیامتی هست و نمازی و حسابی‌وكتابی در کار است و آرام‌آرام توجیه شود و به‌سمت معنویات و ارزش‌ها سوق داده شود؛ وگرنه به‌‌طورطبیعی همه چیز‌های اطراف، ما را به دنیا دعوت می‌كند. همه نیازهای طبیعی به دنیا دعوت می‌كند؛ هم دیدن زخارف دنیا و سبز و سرخ‌های گوناگون عالم، كه امروز در بهترین شكلش ظهور پیدا كرده است، خودبه‌خود آدمی را به دنیا دعوت می‌كند. به انسان در چنین اوضاعی سفارش نمی‌كنند که برو از نعمت‌های دنیا استفاده كن، دنیا چیزهای خوب هم دارد! او خودش می‌رود و به هل دادن نیاز ندارد؛ وظیفه مربی این است كه انسان را مهار كند تا زیاده‌روی نكند. به نکوهش‌های دنیا در سراسر قرآن و نهج‌البلاغه بنگرید؛ هرجا سخن از «الحیه الدنیا» است، با بار معنایی منفی و مذمت بیان شده است؛ اما حتّی ما شیعیان، هم كه سال‌هاست با قرآن و سنت سروكار داریم، از چیزهای كوچك دنیا هم نمی‌توانیم بگذریم. اگر خیلی هنر كنیم، ازسرِ حرام‌ها بگذریم. پس نیاز است كه بشر را از دنیا بترسانند، زشتی‌ها و عیب‌ها و لغزشگاه‌هایش را بیان کنند تا حواس خود را جمع كنیم. والاّ اگر حتی به من می‌گفتند دنیا هم خوب است و هم بد، می‌گفتم حالا ما فعلاً از خوبی‌هایش استفاده

      ﴿ صفحه 171 ﴾
      می‌كنیم و وقتی پیر شدیم كنار می‌گذاریم؛ و جالب آنکه هرچه آدم پیرتر می‌شود، حریص‌تر می‌شود!

      لزوم اقتدای فراگیر به سنت نبوی و پرهیز از الگوگیری تك‌بعدی
      گاه در نهج‌البلاغه، به كسانی اشاره شده است كه به‌‌طورکامل به پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله تأسی می‌كردند، و نمونه‌هایی از رفتار آنها بیان شده است تا مشوقی برای دیگران باشد، و همچنین به كسانی كه نقطه مقابل آنان قرار گرفتند، اشاراتی شده است. در اوایل بعثت كه مسلمانان روزگار دشواری می‌گذراندند و زیر فشار و شكنجه‌های گوناگون بودند، آنها كه ایمان می‌آوردند، ایمانشان جدی‌تر بود و با توجه به پستی‌ها، ذلت‌ها و فسادهای دوران جاهلیت، قدر تعالیم اسلام را بهتر می‌دانستند و می‌کوشیدند بیشتر و بهتر عمل كنند. اکنون هم گاه در گوشه‌وكنار دنیا، تازه‌مسلمان‌ها که از آلودگی‌ها و فسادهای محیط خود آزرده هستند، پس‌از پذیرش اسلام، بیشتر از دیگران دستورهای اسلام را رعایت می‌كنند. خانم‌هایی كه در اروپا مسلمان می‌شوند، از بسیاری از خانم‌های ما احکام را بیشتر رعایت می‌كنند. بنده از نزدیك دیدم كسانی كه تازه مسلمان می‌شوند ـ و شاید اکنون برخی از آنان در قم باشندـ مقیدند كه سیره و سنت پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله را به‌طور دقیق بشناسند و تاآنجاكه می‌توانند به آن عمل كنند. آنها کارهایی می‌كنند كه برخی حوزویان، با سابقه پنجاه یا شصت سال حضور در حوزه علمیه، به آن عمل نمی‌كنند یا توجه ندارند یا قدرش را نمی‌دانند؛ اما آنها كه تازه به اسلام گرویده‌اند، قدر این‌ آموزه‌ها را بهتر می‌دانند. در صدر اسلام هم به‌ویژه درمیان آنها كه در

      ﴿ صفحه 172 ﴾
      زمان فشار فراوان کفار به مسلمان‌ها ایمان آورده بودند، افرادی بودند كه می‌خواستند رفتارشان سرتاپا خداپسند باشد. بدین‌جهت، گاه امیرالمؤمنین علیه السلام از آنها نزد نسل دوم مسلمان‌ها یاد می‌کند. ایشان می‌گوید درمیان نسل اول، چنین كسانی بودند؛ چطور درمیان شما یافت نمی‌شود یا كم یافت می‌شود؟ ایشان با این بیان، آنان را ترغیب و تشویق می‌كنند تا به رعایت احكام شرعی و سیره و سنت پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله اهتمام داشته باشند.

      در اینجا دو نکته هست: یکی اینکه در صدر اسلام این‌گونه افراد بیشتر بودند و امیرالمؤمنین† آنها را به رخ اصحاب خود می‌كشد، و می‌گوید چرا دربین شما این‌‌گونه افراد نیستند. ایشان می‌فرماید که در زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله چنین افرادی بودند؛ اما اکنون شما این‌‌گونه نیستید. نكته دیگر اینکه گاه كسانی در مقام تبعیت از سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله ، فقط گوشه‌ای از سنت‌ها و یك جنبه آن را می‌بینند. فرض كنید كسانی اهتمام آن حضرت به ذكر و عبادت و تهجد را می‌بینند و برای تبعیت، فقط همین سنت‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله را عملی می‌كنند، به‌ویژه وقتی چنین افرادی این آیات شریفه خطاب به پیغمبر صلی الله علیه و آله را می‌شنوند: قُمِ اللَّیْلَ إِلاّ قَلِیلاً؛(1)شب را به عبادت به‌پا خیز، مگر اندكی که استراحت کنی. نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً؛(2)نصف ساعات شب را به عبادت بپرداز یا اندكی از آن کم کن. أَوْ زِدْ عَلَیْهِ؛(3)یا بیش از نصف شب بیدار باش. سوره مزّمّل از سوره‌هایی است كه در

      1. «شب را جز اندكی (به عبادت) برخیز» (مزمل، 2).

      2. «نیمی از آن (شب) یا اندكی از آن (نیمه) كم كن (تا ثلث آن باشد) (مزمل، 3).

      3. «یا بر آن (نیمه) بیفزا (تا به‌اندازه دو ثلث شود)» (مزمل، 4).

      ﴿ صفحه 173 ﴾
      اوایل بعثت نازل شده است و در آن، خدا به پیغمبرˆ صلی الله علیه و آله می‌گوید حدود نیمی از شب را به عبادت بپرداز. مسلمانان هم حاضر بودند و یاد می‌گرفتند و می‌خواستند عمل كنند. به این شیوه در همین سوره آمده است كه: إِنَّ رَبَّكَ یَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِوَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطائِفَه مِنَ الَّذِینَ مَعَكَ؛(1)خدا می‌داند كه تو نزدیك دو ثلث شب را به عبادت اشتغال داری. در این کار، تنها خودت نیستی؛ کارِ گروهی از كسانی كه با تو هستند و عده‌ای از مسلمان‌هایی كه به تو ایمان آورده‌اند نیز همین‌ است. این نکته در خودِ قرآن آمده است و ما نباید در تاریخ دنبال آن بگردیم و ببینیم این گروه كه بودند و چه كردند. در نهج‌البلاغه هم در مواردی، به مسلمانان صدر اول اشاره شده است که این‌‌گونه بودند، با توجه به این‌گونه تأکیدات ممکن است کسانی تنها این‌دسته از سنت‌ها و عبادت‌ها را یاد بگیرند و به آن عمل كنند، اما از دستورهای دیگر غفلت کنند و آنها را فراموش ‌كنند، به عنوان مثال: ممکن است کسی عالِم مقدسِ اهل عبادت و تهجد باشد امّا از همسایه خبر نداشته و با خویشان و نزدیکان ارتباطی ندارد، زمانی هم که جهاد لازم شود، چندان جدی نمی‌گیرد، و می‌گوید حالا عبادت كنیم، می‌ترسم اگر به جهاد بروم نتوانم در جبهه عبادت‌هایم را انجام دهم؛ چنین کسی یك‌سویه بـه سیره پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌نگـرد. كسـانی كه می‌خواهـند بـه پیغمبر

      1. «خداوندگارت می‌داند كه تو نزدیك به دوسوم شب را و نیمی از آن را و یك‌سوم از آن را (برای عبادت) به‌پا می‌خیزی؛ و گروهی از آنان كه با تو هستند (نیز چنین می‌كنند)» (مزمل، 20).

      ﴿ صفحه 174 ﴾
      تأسی كنند، باید مجموع زندگی پیغمبر صلی الله علیه و آله را در نظر بگیرند و در همه جنبه‌ها به او تأسی كنند. اما وقتی نمی‌توانند صد‌در‌صد پیروی كنند، به هر اندازه که می‌توانند تأسی کنند. البته این کار باید هماهنگ، و با رعایت عدالت و كمك به ضعفا و مشاركت در مسائل اجتماعی‌ـ ‌سیاسی باشد و در همه جنبه‌ها، هماهنگ پیش برود؛ نه اینكه افراد یك بُعد را بگیرند و باقی ابعاد را فراموش كنند. شاید بهترین مثال و تشبیه برای این‌‌گونه رفتار، افراد كوتاه‌قدی باشند که سر بزرگی دارند؛ همه قد آنان نیم‌متر یا یك‌متر نمی‌شود، اما كله بزرگی دارند؛ یا مانند برخی که دست و پایشان خیلی دراز است، و باقی بدنشان عادی است. این نبودِ تعادل بدنی، مجسم‌كننده کسی است كه یك جنبه از رفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله را دیده و با تأسی به همان جنبه، رشد می‌كند؛ اما اعضای دیگرش، با آن نامتناسب و ناهماهنگ است. وقتی کسی بخواهد به پیغمبر صلی الله علیه و آله تأسی كند، باید همه سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را ببیند و به هر درجه‌ای كه می‌تواند، هماهنگ پیش برود. اگر یك درجه پیش می‌رود، همان درجه را در همه سنت‌ها ملاحظه كند؛ نه اینكه در یك جنبه ده درجه پیش رود، در یك جنبه زیر صفر باشد. این كار درستی نیست و سبب می‌شود اختلاف روش‌ها و فرقه‌ها و مانند آن پدید آید؛ برخی گرایش‌های انزواطلبانه داشته باشند و برخی به‌گونه دیگر عمل کنند. اگر قرار است به سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله تأسی كنید، باید مجموع سنت‌ها را یاد گرفت و هماهنگ پیش رفت.

      در اینجا دو نمونه از فرمایشات امیرالمؤمنین علیه السلام را نقل می‌کنم؛ یکی درباره كسانی كه سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را در عبادت رعایت می‌كردند؛ و

      ﴿ صفحه 175 ﴾
      دیگری درباره تأسی كردن به پیغمبر صلی الله علیه و آله در مسائل اجتماعی، مانند جهاد و کارزار با دشمنان؛ تا روشن شود اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله تا چه اندازه جدیت داشتند. گویا این بخش خطبه، به ایامی مربوط بوده است كه ایشان تازه به عراق تشریف آورده بودند. در روایاتی كه در شرح این خطبه آمده است، گفته‌اند روزی امیرالمؤمنین علیه السلام در عراق نماز صبح را خواندند و پس‌از نماز صبح، رو به طرف مردم کردند و به قیافه‌های نمازگزاران نگاه كردند و این مطالب را بیان كردند: لَقَدْ رَأَیْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّد صلی الله علیه و آله فَمَا أَرَی أَحَداً یُشْبِهُهُمْ مِنْكُمْ.(1)پیداست كه نسل دوم اسلام بودند یا كسانی بودند كه پیش‌تر در عراق مسلمان شده بودند، ولی به‌خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله نرسیده بودند. ایشان می‌فرماید من اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله را دیدم و با آنها معاشرت داشتم؛ شما مثل و شبیه آنها نیستید. این سخن باعث تعجب است كه چگونه علی علیه السلام به مسلمان‌هایی كه پشت سر آن حضرت نماز می‌خواندند و چه‌‌بسا سحرگاه هم نافله شب را خوانده باشند، می‌فرماید شما شبیه اصحاب پیغمبر نیستید! مگر آنها چگونه بودند؟ لَقَدْ كَانُوا یُصْبِحُونَ شُعْثاً غُبْراً. پیداست اصحاب خاص پیغمبر صلی الله علیه و آله ، مقصودِ این کلام هستند؛ زیرا درمیان اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله ، اشخاص ضعیف‌‌الایمان، بلكه منافق هم بودند. منظور حضرت در اینجا آن اصحاب خاص بوده است كه خوب یاد گرفته بودند. می‌گوید اینها كه ما دیدیم، اصحاب خاص پیغمبر صلی الله علیه و آله ، با موهای ژولیده و صورت زرد و خاك‌آلود صبح می‌کردند. اصحاب

      1. نهج ‌البلاغه، خطبه 97، ص143.

      ﴿ صفحه 176 ﴾
      پیغمبر صلی الله علیه و آله ، هنگام صبح این‌‌گونه بودند، بعدْ صورتشان را می‌شستند، حمام می‌رفتند، موهایشان را شانه می‌کردند، عطر می‌زدند و به سر روغن می‌زدند. سحرگاه موهای سرشان ژولیده، صورتشان خاك‌آلوده و رنگ‌هایشان زرد شده بود. وَقَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَقِیَاماً؛ شب را تا صبح با سجده و نماز گذرانده بودند. یُرَاوِحُونَ بَیْنَ جِبَاهِهِمْ وَخُدُودِهِمْ؛ وقتی به سجده می‌افتادند ـ مثل این نبود كه هنوز سر به زمین نرسیده، مهلت نمی‌دهیم استقرار پیدا كندـ آن‌قدر سجده‌شان را طول می‌دادند و سرشان روی سجده بود، برای رفع خستگی گونه راست صورت را می‌گذاشتند تا آن‌قـدر خسته می‌شدند، سپس گونه چپ صـورت را می‌گذاشتند. بین

      گونه‌ها و پیشانی سجده‌های طولانی می‌کردند. یَقِفُونَ عَلَی مِثْلِ الْجَمْرِ مِنْ ذِكْرِ مَعَادِهِمْ؛ وقتی یاد قیامت می‌افتادند، مثل كسی بودند که روی پاره آتشی ایستاده است و می‌سوزد و نمی‌تواند استقرار یابد. وقتی از معاد و بهشت و جهنم و حساب‌وكتاب صحبت می‌شد، آرام نمی‌گرفتند. كَأَنَّ بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ رُكَبَ الْمِعْزَی مِنْ طُولِ سُجُودِهِمْ؛ از‌بس سجده كرده بودند، پیشانی‌هایشان مثل زانوی بز پینه داشت. إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ هَمَلَتْ أَعْیُنُهُمْ حَتَّی تَبُلَّ جُیُوبَهُمْ؛ به‌هنگام یاد خدا، حالت لرزشی در آنان پدید می‌آمد و اشك از چشمانشان جاری می‌شد، به‌گونه‌ای‌كه گریبانشان را خیس می‌کرد. مؤمنان همیشه به‌یاد خدا هستند؛ اما وقتی آیه قرآن تلاوت می‌شود، توجه بیشتری به صفات الهی دارند و شوك تازه‌ای در آنها ایجاد می‌كند. قرآن می‌فرماید: إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُكِرَ اللّهُ وَجِلَت

      ﴿ صفحه 177 ﴾
      قُلُوبُهُمْ.(1)وَمَادُوا كَمَا یَمِیدُ الشَّجَرُ یَوْمَ الرِّیحِ الْعَاصِفِ؛ روزی كه تندباد می‌وزد و هوا طوفانی می‌شود، شاخه‌های درخت چگونه می‌لرزد؟ این‌‌گونه بدنشان می‌لرزید: خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ وَرَجَاءً لِلثَّوَابِ. پیداست که گریه، فقط گریه خوف نیست، گریه شوق و رجا هم هست و انواع دیگری هم دارد. این سیمایی از اصحاب ویژه پیغمبر صلی الله علیه و آله بود که امیرالمؤمنین علیه السلام صبحگاهی پس‌از نماز برای اصحاب خود ترسیم كردند. فرمودند اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله این‌‌گونه بودند؛ شما چرا مثل آنها نیستید؟ كسانی در تاریخ بودند و شاید اکنون هم در گوشه‌وكنار، فرقه‌هایی باشند که به عبادات و ذكر و زهد و مانند آن بسیار اهمیت می‌دهند؛ اینها استناد به سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌کنند؛ ولی سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله فقط این نبود؛ مجموعی از اعمال بود كه همه وظایف فردی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و فعالیت‌های اقتصادی، را دربر می‌گرفت. باید این مجموعه را درنظر گرفت و هركس به‌اندازه همت خود، یك قدم، دو قدم، سه قدم، هزار قدم، بلکه هرچه می‌تواند پیش رود؛ اما مجموع را پیش ببرد، نه آنكه تک‌بعدی ‌باشد.

      نمونه دیگری از كلام امیرالمؤمنین علیه السلام در وصف اصحاب خاص پیغمبر صلی الله علیه و آله ، در‌زمینه مسائل اجتماعی و جهاد وجود دارد. این بخش را امیرالمؤمنین علیه السلام در قضیه صفین، پس‌از جریان حكمیت یا در خلال آن جریان، فرموده‌اند. زمانی‌که داستان حكمیت در پیش آمد سال‌های

      1. «مؤمنان فقط كسانی هستند كه وقتی خدا یاد ‌شود، دل‌هاشان (از خوف او) بلرزد» (انفال، 2).

      ﴿ صفحه 178 ﴾
      پی‌در‌پی دو جنگ رُخ داده بود: یکی جنگ جمل و پس‌ازآن جنگ صفین. حدود صدهزار نفر از مسلمانان یا بیشتر، كشته شده بودند. صدهزار نفر در جنگ تن‌به‌تن كشته شدند و طبعاً بقیه، بسیار خسته شده بودند. وقتی با حیله عمروعاص قرآن‌ها را بر سر نیزه كردند، بسیاری مسلمانان بهانه‌ای پیدا كردند و گفتند با قرآن نمی‌جنگیم و قرآن حاكم بین ما و شما باشد؛ و در آنجا فریب خوردند. گویا(1)این كلام را امیرالمؤمنین علیه السلام در آن موقعیت برای اصحاب خود بیان فرمودند: وَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ‌اللَّه صلی‌الله علیه و آله نَقْتُلُ آبَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا وَإِخْوَانَنَا؛(2)در زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله وقتی وظیفه جهاد داشتیم، نگاه نمی‌كردیم كه طرف ما چه‌كسی است؛ ممكن بود پدر یا فرزند یا برادرمان باشد. این حرف‌ها مطرح نبود. صحبت كفر و ایمان بود. وقتی دستور می‌رسید با كفاری كه مهاجم هستند بجنگید، دیگر نگاه نمی‌كردیم كه طرفمان چه‌کسی است؛ آیا جزء باند و حزب و قوم ماست یا نیست. با او می‌جنگیدیم، هرچند پدر یا پسر یا برادر بود. مَا یَزِیدُنَا ذَلِكَ إِلَّا إِیمَاناً وَتَسْلِیماً؛ پدركشی و برادركشی، بر ایمان ما می‌افزود. وَمُضِیّاً عَلَی اللَّقَمِ وَصَبْراً عَلَی مَضَضِ الْأَلَمِ؛ ما به دستور عمل می‌كردیم. دستور بود بجنگید، ما می‌رفتیم و فكر دیگری نمی‌كردیم. وَجِدّاً فِی جِهَادِ الْعَدُو. سپس امیرالمؤمنین علیه السلام این صحنه‌ را مجسم می‌كند که: وقتی با دشمن درگیر می‌شدیم، گاه در جنگ تن‌به‌تن، دو نفر با

      1. سید رضی در ابتدای این خطبه به این نكته اشاره كرده است.

      2. نهج‌ البلاغه، خطبه 56، ص91.

      ﴿ صفحه 179 ﴾
      همدیگر حالت كُشتی پیدا می‌كردند؛ یكی مؤمن و دیگری كافر، پدری با پسر، برادری با برادر؛ و هریك سعی می‌كرد تا دیگری را به‌زمین بزند و در فرصتی او را به‌قتل برساند. گاهی مؤمن بر كافر مسلط می‌شد و او را می‌كشت و گاهی كافر بر مؤمن مسلط می‌شد و مؤمن را می‌كشت. ما مأمور بودیم برویم بجنگیم؛ می‌رفتیم و نگاه نمی‌كردیم كه طرف ما کیست؛ با او درگیر می‌شدیم، گاهی غالب و گاهی هم مغلوب می‌شدیم. وَلَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَالْآخَرُ مِنْ عَدُوِّنَا یَتَصَاوَلَانِ تَصَاوُلَ الْفَحْلَیْنِ؛ مثل زمانی كه دو قهرمان باهم كشتی می‌گیرند، چطور هركدام مواظب‌اند ببینند طرف مقابل چه غفلتی پیدا می‌كند تا از فرصت استفاده كنند؛ این‌‌گونه، یكی ازطرف ما و یكی ازطرف كفار باهم كشتی می‌گرفتند؛ مواظب بودند ببینند چگونه می‌شود طرف مقابل را به‌زمین زد. یَتَخَالَسَانِ أَنْفُسَهُمَا أَیُّهُمَا یَسْقِی صَاحِبَهُ كَأْسَ الْمَنُونِ؛ تلاش می‌كردند فرصتی پیدا كنند تا جام مرگ را به‌طرف مقابل بنوشانند. تعبیری ادبی است؛ یك مؤمن با یك كافر باهم درگیرند و هركدام مواظب‌اند فرصتی بیابند تا جام مرگ را به حریف خود بنوشانند. فَمَرَّه لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَمَرَّه لِعَدُوِّنَا مِنَّا؛ گاهی ما موفق می‌شدیم دشمن را بكشیم؛ گاهی هم دشمن، ما را می‌كشت. این وضع ما در مقام اطاعت امر پیغمبر صلی الله علیه و آله در میدان جهاد بود. فقط این نبود كه شب تا صبح به عبادت بپردازیم و درحال سجده و گریه باشیم؛ بلکه جهاد هم بود. فَلَمَّا رَأَی اللَّهُ صِدْقَنَا؛ وقتی خدا دید که ما در عهد و پیمانِ جانبازی در راه او راست می‌گوییم رِجالٌ صَدَقُوا ما

      ﴿ صفحه 180 ﴾
      عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ؛(1)به وعده‌ای كه با خدا بستند عمل كردند و در عمل صادق بودند) به پیغمبر صلی الله علیه و آله ایمان آوردیم و با او بیعت كردیم و گفتیم جان و مالمان دراختیار شماست و پایداری کردیم، أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ وَأَنْزَلَ عَلَیْنَا النَّصْرَ؛در چنین وقتی بود كه خدا ذلت و خواری را بر دشمن، و پیروزی را بر ما مسلمانان نازل کرد؛ چون حاضر شدیم بجنگیم تا كشته شویم. دیگر هیچ ملاحظه‌ای نداشتیم، و فقط اطاعت امر خدا مطرح بود. حَتَّی اسْتَقَرَّ الْإِسْلَامُ مُلْقِیاً جِرَانَهُ وَمُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ؛ این‌‌گونه شد كه اسلام کم‌کم سامان گرفت و استقرار یافت و خیمه‌اش سر پا شد و قوام گرفت. وَلَعَمْرِی لَوْ كُنَّا نَأْتِی مَا أَتَیْتُمْ؛به جانم سوگند اگر ما هم روح سازش داشتیم، راحت‌طلب بودیم و فقط درپی ذكر و ورد بودیم كه به جان آدمی لطمه‌ای نمی‌زند.(2)اگر ما هم مثل شما رفتار می‌كردیم مَا قَامَ لِلدِّینِ

      1. «مردانی كه در آنچه بر آن با خدا پیمان بسته بودند، صادقانه عمل كردند»(احزاب، 23).

      2. عبادت و شب‌خیزی سلامت هم می‌آورد: وَعَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِبْنِ‌عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ‌بْنِ‌یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ† قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَال �� �� �� �� �� �بٍ† قَالَ قِیَامُ اللَّیْلِ مَصَحَّه الْبَدَنِ وَرِضَا الرَّبِّ وَ تَمَسُّكٌ بِأَخْلَاقِ النَّبِیِّینَ وَتَعَرُّضٌ لِرَحْمَتِه؛ «امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: نماز شب سبب سلامتی تن و خشنودی خدا و چنگ زدن به اخلاق پیامبران و خود را درمعرض رحمت الهی درآوردن است» (محمدبن‌حسن الطوسی، تهذیب الاحكام، ج2، ص121).

      در روایت است که اگر فردی نماز شب بخواند، قیافه‌اش زیبا و روزی‌اش فراوان می‌شود: وَعَنْهُ عَنْ أَبِی‌زُهَیْرٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ† قَالَ صَلَه اللَّیْلِ تُبَیِّضُ الْوَجْهَ وَصَلَه اللَّیْلِ تُطَیِّبُ الرِّیحَ وَ صَلَه اللَّیْلِ تَجْلِبُ الرِّزْقَ؛ امام صادق علیه السلام فرمود: نماز شب، روی را سپید و بوی (بدن) را خوش و روزی را جلب می‌كند» (محمدبن‌حسن الطوسی، همان، ص120).

      نماز شب خواندن عیبی ندارد و می‌توان تحمل كرد؛ اما در جهاد، پای جان درمیان است، تیر و شمشیر و كشته شدن شوخی نیست. كسانی بودند که وقتی به اینجا می‌رسیدند، عقب می‌نشستند. در مقام ذكر و ورد و دعا و توسل و گریه مسلمان خوبی بودند؛ اما وقتی پای فداكاری و جنگ می‌شد، عقب‌نشینی می‌كردند.

      ﴿ صفحه 181 ﴾
      عَمُودٌ؛ خیمه دین سر پا نمی‌شد و عمودی برای این خیمه یافت نمی‌گردید. وَلَا اخْضَرَّ لِلْإِیمَانِ عُودٌ؛ و شاخه ایمان هرگز سرسبز و خرم نمی‌شد و می‌خشكید و كم‌كم ازبین می‌رفت. اگر شاخة‌ ایمان، سرسبز و خرم مانده است، به‌سبب آن فداكاری‌هایی است كه ما مسلمانان زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌كردیم. اگر بنا بود مانند شما خسته شویم و دست از جنگ بكشیم و فقط درپی راحت‌طلبی برویم، هیچ‌‌وقت اسلام رواج نمی‌یافت بلکه فاتحه آن یك‌باره خوانده شده بود. وَایْمُ اللَّهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَماً وَلَتُتْبِعُنَّهَا نَدَماً. پس حضرت قسم می‌خورَد با این وضعی كه شما دارید، با این روحیه راحت‌طلبی كه شما دارید، به‌جای شیر، خون خواهید نوشید و سرانجام، ندامت و دشمنی به‌بار خواهید آورد. اینكه امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ، مقصود ایشان همه اصحاب رسول‌الله نیست و به‌‌طورطبیعی اصحاب ویژه آن حضرت را می‌فرماید که در مقام عبادت، آن‌چنان بودند كه صبحگاهان ازبس عبادت و سجده كرده بودند، صورتشان خاك‌آلود بود. باید توجه داشت که مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله در آن‌زمان، قالی فرش ابریشمی نداشت و معمولاً همه روی خاك سجده می‌کردند، روی خاك نماز می‌خواندند و در سجده هم سر را روی خاك می‌گذاشتند، نه روی فرش ترمه و قالی ابریشم! بنابراین وقتی صبح می‌شد، صورتی كه شب تا صبح روی خاك بوده و با اشك خیس شده،

      ﴿ صفحه 182 ﴾
      خاك‌آلود می‌شود. آن وضع عبادتشان بود و این هم وضع جهاد و جان‌فشانی‌شان. این سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله است. اگر كسی می‌خواهد به رفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله تأسی كند، باید همه جوانب سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را ببیند؛ در مقام عبادت تنبلی نكند که برای خواندن دو ركعت نافله، جانش بالا بیاید. موقع نماز، هنوز سلام نگفته، به این‌طرف و آن‌طرف بنگرد، انگار در قفس بوده است و الان درِ قفس باز شده است و می‌خواهد پرواز كند! آنها از نماز سیر نمی‌شدند، من و شما سالی دو یا سه شب احیا می‌گیریم؛ بنده خودم را عرض می‌كنم، از این شب‌ها مقداری را که خواب و چرتی هستیم منها كنید، اگر از اول تا پایان شب خیلی بانشاط احیا ‌بگیریم چه می‌كنیم؟ دعای ابوحمزه و دعای جوشن كبیر و چند صفحه قرآن می‌خوانیم، قرآن به سر می‌گیریم، و بالاخره منتظریم تا سحری بخوریم و بخوابیم. اما اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله هر شبشان این بود. إِنَّ رَبَّكَ یَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ.تنها تو نیستی: وَطائِفَه مِنَ الَّذِینَ مَعَك. قرآن از اوصاف اینها نقل می‌كند، که واقعاً برای ما قابل فهم نیست. من خودم را می‌گویم، خوش‌ به حال شما اگر مصداق این اوصاف هستید. قرآن می‌فرماید: إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِیًّا؛(1)وقتی آیات قرآن بر آنان تلاوت می‌شود، به‌حال سجده روی زمین می‌افتند، درحالی‌‌كه صدایشان از گریه بلند است. این چه

      1. «وقتی آیات خدای رحمان بر آنها خوانده شود، به‌حال سجده و گریه بر زمین می‌افتند» (مریم، 58).

      ﴿ صفحه 183 ﴾
      حالی است؟ مگر قرآن خواندن، به‌سجده افتادن و گریه كردن و ناله كردن دارد؟ ما كه كسی را ندیدیم این‌‌گونه باشد؛ پس اینها که بودند؟ وَیَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْكُونَ وَیَزِیدُهُمْ خُشُوعاً.(1)من درطول هفتادوچند سال عمرم یادم نمی‌آید که به‌اندازه پنج انگشت دست، نمونه این‌‌گونه افراد را دیده باشم. یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْكُونَ وَیَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. قرآن برای چه کسانی فرموده است؟ این سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را چه کسی باید تبعیت كند؟ ما چه اندازه از آن تبعیت می‌كنیم؟ آیا اوصافی كه در قرآن برای منافقان آمده است، درباره ما صادق نیست؟ ما از آن دستورها و تربیت اسلام و از آن روحی كه پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله در جامعه اسلامی دمید، خیلی دوریم. پیامبر صلی الله علیه و آله ، خود، مجسمه اسلام بود و شاگردی مثل علی علیه السلام را تربیت كرد، و اصحابی كه علی علیه السلام از آنها این‌‌گونه یاد می‌كند. ما ادعا داریم كه شیعه علی علیه السلام هستیم و به خود بسیار می‌بالیم كه شب‌های احیا را توانستیم احیا بگیریم؛ اما آنها هرشب، نیمی از شب یا دو ثلث شب را بیدار بودند: یَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ. سپس خدا می‌فرماید كه ما این كارها را برای شما واجب نكردیم. البته تهجد بر پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله واجب بود. عَلِمَ أَنْ سَیَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضی وَآخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ فَاقْرَؤا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ؛(2)

      1. «به‌روی چانه بر زمین می‌افتند و می‌گریند و این بر فروتنی آنان می‌افزاید»(اسراء، 109).

      2. «خدا می‌داند كه برخی از شما بیمار خواهید شد و برخی دیگر به مسافرت می‌روند؛ پس هرچه ممكن شود قرآن بخوانید» (مزمل، 20).

      ﴿ صفحه 184 ﴾
      خدا می‌داند كه شما همیشه آن‌‌گونه سلامت ندارید كه هرشب بتوانید این‌‌همه عبادت کنید و قرآن بخوانید. عَلِمَ أَنْ سَیَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضی؛ برخی از شما ممكن است مریض باشند، وآخرون یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ؛ یا در بیابان‌ها در مسیر سفر هستند و نمی‌توانند عبادت كنند. فَاقْرَؤا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ؛ پس بدان اندازه كه می‌توانید قرآن بخوانید. این قرائت قرآن، قرآنی بود كه مسلمانان در اول اسلام در نمازشان می‌خواندند؛ گاهی سوره بقره را در نماز می‌خواندند. فَاقْرَؤا ما تَیَسَّرَ مِنْه صحبت از نماز شب و قیام شبانه و در این سیاق است. می‌گوید اگر نمی‌توانید سوره‌های بزرگ را در نماز شب قرائت كنید، هراندازه كه برایتان میسر است بخوانید. خداوند به‌فضل خود، این قرائت را بر ما واجب نكرده است؛ ولی تشویق می‌كند هراندازه‌ می‌توانید این كار را انجام دهید.

      ما واقعاً این سنت‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله را چقدر یاد گرفته‌ایم و به آن عمل می‌كنیم؟ متأسفانه روز‌به‌روز وضعیتی فراهم می‌شود كه توفیق همان عبادت‌های مختصر نیز كم می‌شود. كم‌كم فرهنگ عمومی چنین شده است که تا ساعت دوازده و گاهی بیشتر، به تماشای تلویزیون و گاهی رایانه، و چیزهای دیگری که ان‌شاءالله حلال است می‌گذرد؛ زندگی باید شاد باشد! كسی كه بعداز ساعت دوازده یا دیرتر از آن می‌خوابد، آیا می‌تواند سحر بلند شود و نماز شب بخواند؟ اگر نماز صبح قضا نشود، خیلی باید خشنود بود. زمانی، مردم پس‌از نماز عشا می‌خوابیدند. سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله این‌‌گونه بود؛ نماز مغرب را در مسجد می‌خواندند و به خانه‌ها می‌رفتند و شام می‌خوردند؛ دوباره برمی‌گشتند

      ﴿ صفحه 185 ﴾
      نماز عشا را در مسجد می‌خواندند و سپس می‌خوابیدند. آنان می‌توانستند پیش‌از نیمه‌شب هم بیدار شوند و تا صبح عبادت کنند؛ اما ما كه تا پس‌از نیمه‌شب به تماشای فیلم و کارهای دیگر مشغول هستیم، چگونه می‌توانیم؟ از ما كه نسل قدیم هستیم گذشته است، ولی جوان‌هایی كه در این دوره سر كار می‌آیند، چه اندازه به احكام اسلام و سنت پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله پایبند خواهند بود؟ الحمدلله خدای متعال به‌بركت عنایات آقا ولی‌عصر عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف عشق و علاقه ویژه به معنویت را در نسل جدید ما پدید آورده است، كه قابل محاسبه نیست. عنایت الهی است كه برای جبران عوامل فسادی كه از در و دیوار می‌بارد، این گرایش معنوی در دل‌ها سر می‌زند. مجالس احیا و عبادت‌ها را ببینید؛ چگونه همین جوان‌ها با همان قیافه‌های کذایی حاضر می‌شوند! این عنایت خداست و روی اسباب عادی نیست؛ از درس‌های مدرسه و معلمان و دبیران و مجالس وعظی كه بنده واعظش باشم نیست؛ اسباب ظاهری ندارد؛ یك روح معنوی و خداداد است که در این جامعه دمیده شده است، تا مقداری با آن فسادها مقابله كند.

      شکایت حضرت امیر درباره روی‌گردانی مردم از سنت نبوی
      چنان‌كه درآغاز گفتیم، نهج‌البلاغه گلچینی از فرمایش‌های امیرالمؤمنین علیه السلام است. در همین گلچین، مطالبی هست كه وقتی انسان دقت ‌كند، بهت‌زده می‌شود. امیرالمؤمنین علیه السلام شخصیتی بود كه از روز نخستِ دعوت علنی پیغمبر صلی الله علیه و آله ، به مردم شناسانده شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اولین كسی كه به من ایمان بیاورد، جانشین من خواهد بود! در آن‌هنگام، هیچ‌‌كس جز علی علیه السلام

      ﴿ صفحه 186 ﴾
      ایمان نیاورد.(1)ایشان درطول تاریخ زندگی پیغمبر صلی الله علیه و آله ، مشكل‌گشای مسلمانان بود؛ جانشین پیغمبر صلی الله علیه و آله در بسیاری از امور بود؛ وقتی پیغمبر صلی الله علیه و آله به جهاد می‌رفتند، اگر علی علیه السلام در نبرد حضور نداشت، او در مدینه جانشین پیغمبر صلی الله علیه و آله بود. رفتاری كه پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله با ایشان داشت، كاملاً نشان می‌داد كه وی چه موقعیتی نسبت‌به پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله دارد. بااینكه كسی مانند ایشان درمیان مردم بود و كسان دیگری از اصحاب خوب پیغمبر صلی الله علیه و آله حضور داشتند، در فاصله كوتاهی، كمتر از سه دهه، آن‌چنان وضع عجیبی پدید آمد كه وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام درباره آن‌زمان صحبت می‌كند، انسان خیال می‌كند از زمانی سخن می‌گوید كه قرن‌ها با بعثت پیغمبر صلی الله علیه و آله فاصله داشته و تحولات عظیمی در جامعه پدید آمده است و مردم، زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله و دستورهای ایشان را فراموش كرده‌اند. گاهی حضرت به‌گونه‌ای صحبت می‌كند که تعجب انسان را برمی‌انگیزد كه در آن‌زمان، با گذشت کمتر از بیست‌‌و‌چند سال، چه شده بود كه علی علیه السلام این‌‌گونه از مردم گله می‌كند، و فسادها را تشریح می‌كند. به‌هرحال باید با اوضاع صدر اسلام آشنا شد و دید که چگونه بوده است، تا بتوان از آن درس عبرت گرفت؛ زیرا چنین چیزهایی برای نسل‌های بعد هم ممكن است پدید آید، و این انحرافات مختص صدر اسلام نیست. آنان بااینكه پیغمبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را داشتند، و سال‌ها پای منبر پیغمبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام بودند، این‌‌گونه شدند؛ ما هم باید مواظب باشیم تا به این آسیب‌ها مبتلا نشویم.

      1. ر.ك: محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج18، ص178.

      ﴿ صفحه 187 ﴾
      از موضوعاتی كه امیرالمؤمنین علیه السلام بسیار از آن گله می‌كند، موضوع اختلاف مردم است. دو دهه از وفات پیغمبر صلی الله علیه و آله گذشته، یا 25 ‌سال گذشته، یا اگر این خطبه مربوط به اواخر دوران امیرالمؤمنین علیه السلام باشد نزدیك به سی سال گذشته است، ایشان از اختلاف فرقه‌هایی كه در مردم پیدا شده می‌نالد که هركدام شیوه‌ای برای خود اتخاذ كرده‌اند و همه از اسلام منحرف شده‌اند. فَیَا عَجَباً وَمَا لِیَ لَاأَعْجَبُ مِنْ خَطَإِ هَذِهِ الْفِرَقِ عَلَی اخْتِلَافِ حُجَجِهَا فِی دِینِهَا؛(1)شگفتا و چگونه من تعجب نكنم از اینكه این فرقه‌های گوناگون پدید آمدند؛ همه هم برای دین و آیین خود استدلال می‏‌کنند. لَا یَقْتَصُّونَ أَثَرَ نَبِیٍّ وَلَا یَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ؛ ولی نه از پیغمبری پیروی می‌كنند و نه به جانشین پیغمبری اقتدا می‌كنند. لَا یُؤمِنُونَ بِغَیْبٍ وَلَا یَعِفُّونَ عَنْ عَیْبٍ؛ ایمان (واقعی) به غیب ندارند، از هیچ عیبی هم احتراز نمی‌كنند و پاك‌دامن نیستند. یَعْمَلُونَ فِی الشُّبُهَاتِ؛ در کارهایی كه حكم روشنی ندارد و شبهه‌ناك است، راحت وارد می‌شوند. وَیَسِیرُونَ فِی الشَّهَوَاتِ؛ مسیرشان مسیر شهوت‌هاست و به دلخواه‌ها حرکت می‌کنند. الْمَعْرُوفُ فِیهِمْ مَا عَرَفُوا وَالْمُنْكَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْكَرُوا؛خوبی، آن چیزی‌ است كه آنها خوب می‌دانند و بدی، آن چیزی است كه آنها بد می‌دانند؛ یعنی ملاك خوبی و بدی و معروف و منكر، سلیقه‌های شخصی آنان است؛ هركس هرچه را خوب می‌داند، می‌گوید معروف است، همان كار را باید كرد؛ امر به همان معروفی هم می‌كند كه خودش دوست دارد؛

      1. نهج البلاغه، خطبه 88، ص121.

      ﴿ صفحه 188 ﴾
      و به هرچیز كه خوشش نمی‌آید می‌گوید منكر است و از آن نهی می‌كند تا دیگران هم انجام ندهند. مَفْزَعُهُمْ فِی الْمُعْضِلَاتِ إِلَی أَنْفُسِهِمْ؛در مشكلات، پیش رو سراغ خدا و پیغمبر نمی‌روند، آن‌‌گونه‌كه قرآن دستور داده است: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَالرَّسُولِ،(1)بلكه وقتی معضلاتی پیش می‌آید، به خود مراجعه می‌کنند: وَتَعْوِیلُهُمْ فِی الْمُهِمَّاتِ عَلَی آرَائِهِمْ؛ در كارهای مهمی كه پیش می‌آید، به رأی خود اتكا می‌كنند. كَأَنَّ كُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ؛ گویا هریك از اینها امام خود است، و وظیفه خود نمی‌داند از كسی كه كلامش حجت است پیروی كند. به هرچه به‌نظرشان می‌رسد، عمل می‌كنند؛ گویا هركس خودش امام خویش است.(2)خود‌رهبری، اساسِ لیبرالیسم است و این همان چیزی است كه امروز هم بسیاری از سیاست‌مداران ما آن را پیگیری می‌كنند؛ گاه اسم آن را هم می‌آورند، ولی برخی نام نمی‌برند، حضرت در جای دیگر می‌فرماید: أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِیناً نَاقِصاً فَاسْتَعَانَ بِهِمْ عَلَی إِتْمَامِهِ؛(3)آیا خدا دین ناقصی فرستاده و از مردم كمك خواسته است كه آن را كامل كنند؟ كسانی كه هرروز قانونی می‌آورند و رأی می‌دهند و مردم را

      1. «پس اگر درباره چیزی به‌كشمكش برخاستید، آن را به خدا و فرستاده او برگردانید (و حكمش را از خدا و رسول بخواهید)» (نساء، 59).

      2. پیش‌از پیروزی انقلاب، ابوالحسن بنی‌صدر كتابی نوشته بود (تعمیم امامت و مبارزه با سانسور) و در آن تعریف جدیدی از اصول خمسه اعتقادی كرده بود؛ ازجمله اصل چهارم از اصول خمسه، یعنی امامت را كه از خصوصیات شیعه هست، به خودرهبری معنا کرده بود؛ یعنی هركس رهبر خود است، كَأَنَّ كُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ.

      3. نهج ‌البلاغه، خطبه 18، ص61.

      ﴿ صفحه 189 ﴾
      به روش جدیدی دعوت می‌كنند، فكر می‌كنند كه خدا دینش را ناقص نازل كرده و از آنها درخواست كرده است كه ای بندگان عزیز من، به من كمك كنید، من نتوانستم دینی از این بهتر بیاورم، شما نقص‌هایش را كامل كنید. أَمْ كَانُوا شُرَكَاءَ لَهُ؛ یا نه، اصلاً اینها شریك خدا هستند؟ فَلَهُمْ أَنْ یَقُولُوا وَعَلَیْهِ أَنْ یَرْضَی؛ آنها باید بگویند و خدا هم باید بپذیرد. ما رأی می‌دهیم قانون این باشد، و ما به هرچه رأی دادیم شرع هم باید آن را بپذیرد! به گمان ایشان معنای این جمله؛ كُلَّما حَكَمَ بِهِ الْعَقْلُ حَكَمَ بِهِ الشَّرْعُ این است که هر چه به اصطلاح عقلای مردم گفتند همان حكم دین خواهد شد، چون كُلَّما حَكَمَ بِهِ الْعَقْلُ حَكَمَ بِهِ الشَّرْعُ، این سخن و فکر تازه‌ای نیست. حضرت علی علیه السلام در صدر اسلام از همین تفکر می‌نالید. آیا خدا دین تام و کاملی نازل كرده بود، اما پیغمبر صلی الله علیه و آله به‌درستی بیان نكرده بود؟ این شق دیگر مسئله است که علی علیه السلام بیان می‌كند. یك احتمال این بود كه: آیا خدا بلد نبود دین كامل نازل كند؟ همین اندازه كه می‌دانست ـ‌العیاذبالله‌ـ نازل کرد و از مردم كمك خواست كه شما بیایید بقیه‌اش را کامل کنید؟! یا نه، خدا دین را کامل نازل کرده است، ولی پیغمبر صلی الله علیه و آله در بیانش كوتاهی كرده، و همه آنچه را خدا به او گفته بود به مردم نرسانده است؟ از‌این‌رو لازم است که مردم خود، آن را کامل کنند؟ أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِیناً تَامّاً فَقَصَّرَ الرَّسُولُ صلی الله علیه و آله عَنْ تَبْلِیغِهِ وَأَدَائِهِ، وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ یَقُولُ ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْءٍ. خدا كه می‌فرماید من هیچ‌‌چیز را فروگذار نكردم، پیغمبر هم، همان مقدار كه به او وحی شده بود، با امانت كامل تحویل مردم داد.

      ﴿ صفحه 190 ﴾
      استنباط نادرست از آیات قرآن
      آقایی گفته بود آیه لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْن(1)كه بیانگر تفاوت ارث مرد و زن است، با آیه اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی(2)منافات دارد و آیه دوم، حاكم‌بر آیه نخست است. آیا می‌توان آیه اعْدِلُوارا حاكم‌بر لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْن دانست؟ یعنی یك مطلق، حاكم‌بر نص باشد! معنای این حرف چیست؟ ما در اصول، اصطلاح «حكومت و ورود» و «تخصیص و تخصص» داریم ولی دلیل حاكم موضوع دلیل دیگر را ازبین می‌برد؛ مثلاً وقتی می‌گویند لا سهو فی السهووقتی در نماز چهار رکعتی بین سه و چهار شك كردید، باید یك ركعت نماز احتیاط بخوانید؛ اگر در همین نماز احتیاط شك كردید، به این شك نباید اعتنا کرد و دستور دیگری ندارد، یا مثل قاعده «لاضرر» که براساس برخی دیدگاه‌ها حاكم‌بر ادله دیگر است. به‌‌هرحال در «حكومت»، اگر دلیلی حاكم باشد، موضوع برای دلیل بعدی باقی نمی‌ماند. در این فرض، اگر آیه اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی حاكم‌بر آیه لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ باشد، به‌معنای آن است که دو برابر بودن ارث مرد نسبت‌به زن موضوع ندارد. در مسئله ارث ـ بنابر فهم آن آقا‌ـ عقل اقتضا می‌كند ارث مرد و زن یك‌سان باشد؛ اما آیه می‌گوید نه، فرق دارد، و ارث مرد باید دو برابر باشد. مقتضای اعْدِلُوااین است كه بین ارث مرد و زن مساوات باشد؛ آیه می‌گوید نه، مساوات نیست، پس این دو آیه باهم تناقض و تعارض دارد. آن‌زمان علی علیه السلام از این می‌نالید كه مردم درباره قرآن این‌گونه قضاوت می‌كردند كه گویا آیاتش

      1. «برای پسر همانند سهم دو دختر است» (نساء، 11).

      2. «عدالت بورزید كه آن نزدیك‌تر به تقواست» (مائده، 8).

      ﴿ صفحه 191 ﴾
      با‌هم اختلاف دارد: وَذَكَرَ أَنَّ الْكِتَابَ یُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَأَنَّهُ لَا اخْتِلَافَ فِیهِ. شاید برخی این‌‌گونه سخن گفتن را برای علی علیه السلام نقصی بدانند؛زیرا امیرالمؤمنین علیه السلام از مردم بسیار گله می‌كند. یكی از اصول مدیریت كه امروزه بر آن تكیه می‌كنند این است كه مدیر باید زیردستان راتشویق‌ و از آنها تعریف كند، دل آنان را به‌دست بیاورد تا انگیزه‌ای برای بهتر شدن آنان باشد؛ ولی در نهج‌‌البلاغه می‌بینید حضرت همواره از مردم مذمت می‌كند؛ مانند این موارد كه: ای‌كاش معاویه می‌آمد با من معامله می‌كرد بیست نفر از شما را می‌گرفت و یكی از اصحاب خودش را به من می‌داد: لَوَدِدْتُ وَاللَّهِ أَنَّ مُعَاوِیَه صَارَفَنِی بِكُمْ صَرْفَ الدِّینَارِ بِالدِّرْهَمِ.(1)آن‌زمان بیست مثقال نقره می‌گرفتند، یك مثقال طلا می‌دادند؛ بیست درهم می‌گرفتند، یك دینار می‌دادند. نسبت طلا و نقره یك‌بیستم بود، حالا تقریباً یك‌پنجاهم است. کار صراف، تبدیل طلا و نقره بود. علی علیه السلام می‌گوید به خدا قسم، دوست داشتم معاویه بیاید صرافی كند، بیست نفر از شما را بگیرد و یكی از اصحاب خودش را به من بدهد؛ زیرا آنها در باطل خود محكم‌اند و به هرچه رئیسشان می‌گوید عمل می‌كنند؛ ولی شما در حق خودتان سستید و به هرچه می‌گویم عمل نمی‌كنید. گاهی می‌فرمود: یَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ؛(2)ای نامردهای مردنما! گاهی می‌گفت دل من را پر از خون كردید. این بیاناتی كه علی علیه السلام دارد سلیقه خاصی است. آیا آن‌زمان اوضاع فرهنگی آن‌‌گونه بوده است، یا اینكه مردم چنان نابكار بودند كه به این نکوهش‌ها احتیاج داشتند. این

      1. نهج‌ البلاغه، خطبه 97، ص141.

      2. همان، خطبه 27، ص70.

      ﴿ صفحه 192 ﴾
      مسئله‌ای است كه به بحث احتیاج دارد. از ویژگی‌های علی علیه السلام این است که بسیار صریح‌اللهجه و بدون تعارف است و با کسی مجامله نمی‌کند. ایشان به اصحاب خود می‌گوید: أَلَا وَإِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَه؛(1)شما دست از اطاعت شستید. مثل كسی که دستش خاك‌آلود شود، دست به‌هم می‌زند و می‌تکاند، شما اطاعت خدا را رها كردید. وَثَلَمْتُمْ حِصْنَ اللَّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَیْكُمْ بِأَحْكَامِ الْجَاهِلِیَّه؛ خدا دژ مستحكمی (كه دین الهی است) برای شما قرار داده بود؛ شما این دژ را با احكام جاهلی سوراخ كردید. چه‌كسانی این كار را كردند و احكام جاهلیت چه بود؟ آیا این سخن خیال‌بافی است یا آنان این كار را كرده بودند؟ چه كرده بودند که حضرت می‌گوید برج‌وباروی دین را سوراخ كردید و احكام جاهلی را به‌جای احكام خدا گذاشتید؟ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَه أَعْرَاباً. «اعراب»، جمع «اعرابی» به‌معنای بیابانی و بی‌سواد و نادان است. منظور، عرب بودن نیست؛ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَه أَعْرَاباً؛ پس‌ازاینكه هجرت كرده و با پیغمبر و اسلام آشنا گشته‌اید، بازگشتید و همان عرب‌های بیابانی شدید كه چیزی نمی‌فهمیدند. وَبَعْدَ الْمُوَالَه أَحْزَاباً؛ و پس‌ازآنکه دوستی پیغمبر و خاندان پیغمبر را پذیرفتید، با آن احزابی كه با پیغمبر دشمنی كردند و جنگ راه انداختند، همراهی کردید. مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا بِاسْمِهِ؛ شما از اسلام فقط اسمش را یاد گرفتید و به آن چسبیدید. اینکه می‌گویند باید جمعیت مسلمان زیاد شود و باید كاری کرد که مردم مسلمان شوند و به اسلام روی بیاورند، خوب است؛ اما آیا همین كه به اسم بگویند ما مسلمانیم، كافی است و افتخار دارد؟ یا آنکه

      1. همان، خطبه 192، ص285.

      ﴿ صفحه 193 ﴾
      باید حقیقت اسلام را در جامعه اجرا کرد؟ مسلمانی که بگوید من مسلمانم؛ اما احكام اسلام را قبول نکند، درواقع مسلمان نیست؛ هرچند در شناسنامه مسلمان باشد. یكی از ملی‌گراها در كنفرانسی در آلمان سخنرانی كرده و گفته بود این اسلامی كه در ایران معرفی می‌شود اسلام واقعی نیست؛ اسلام واقعی، آزادی و حقوق بشر و تساوی حقوق زن و مرد است! ماركسیست‌ها در آن جلسه گفته بودند اگر اسلام این است، ما هم مسلمانیم! نویسندگان روزنامه‌های زنجیره‌ای ایران هم در بوق‌های خود دمیدند كه ببینید یك نفر در آلمان چگونه اسلام را معرفی كرده است كه كفار هم گفتند ما مسلمانیم. این‌‌گونه اسلام را معرفی كنید تا مردم آن را دوست داشته باشند! این سخن آنان، تعریض به کسانی بود که دقایق اسلام را بیان، و بر احكام اسلام پافشاری می‌كنند. آنان می‌گویند این‌قدر بر احکام دین پافشاری نكنید؛ مردم از اسلام فرار می‌كنند؛ به‌گونه‌ای سخن از احكام بگویید كه همه بگویند ما هم مسلمانیم. اگر اسلام، یعنی هر كاری دلت می‌خواهد انجام بده، چه‌كسی است كه این اسلام را قبول نکند؟ مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا بِاسْمِهِ؛ شما فقط دنبال اسم اسلام هستید. وَلَا تَعْرِفُونَ مِنَ الْإِیمَانِ إِلَّا رَسْمَهُ؛ از ایمان هم فقط رسم ایمان را بلدید. آیا منظور از رسم، یعنی شكل ایمان، یا برخی رسوم مؤمنان یا رسوم ظاهری؟ منظور امیرالمؤمنین علیه السلام از این كلمه برای من روشن نیست. سپس می‌فرماید كه شما، دست از احكام اسلام كشیدید و سراغ دشمنان اسلام رفتید و با آنها رفاقت كردید؛ اما بدانید إِنَّكُمْ إِنْ لَجَأْتُمْ إِلَی غَیْرِهِ؛ اگـر چشمتـان به كمـك شـرق و غرب دوخته

      ﴿ صفحه 194 ﴾
      شده است و می‌خواهید با آنها سازش كنید، برایشان نامه بنویسید كه ما حاضریم با شما مذاكره كنیم، باهم كنار بیاییم، اگر امیدتان به كمك اینهاست، بدانید حَارَبَكُمْ أَهْلُ الْكُفْرِ؛ با این روحیه ضعیف و زبون و بزدلی كه شما دارید، كفار با شما خواهند جنگید. ثُمَّ لَا جَبْرَائِیلُ وَلَا مِیكَائِیلُ وَلَا مُهَاجِرُونَ وَلَا أَنْصَارٌ یَنْصُرُونَكُمْ؛ اگر با این روحیه‌ای كه شما دارید، و با این سازش‌كاری و راحت‌طلبی پیش بروید، كارتان به جایی می‌رسد كه نه جبرائیل به شما كمك می‌كند، نه میكائیل و نه مهاجرین و انصار. إِلَّا الْمُقَارَعَه بِالسَّیْفِ؛ ناچار می‌شوید كه جنگ با شمشیر را بپذیرید. اما اگر امیدتان به خداست، عزت و شرافتتان را حفظ كنید و پیش كفار دریوزگی نكنید و آبروی اسلام و انقلاب را نبرید. سپس می‌فرماید: فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِیَ بَیْنَ أَیْدِیكُمْ إِلَّا لِتَرْكِهِمُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ مردمانی كه پیش‌از شما بودند و شامل لعن الهی شدند، به‌این‌سبب بود که امر‌به‌‌معروف و نهی‌‌ازمنكر را ترك كردند. آنها كه اهل معصیت بودند، استحقاق عذاب پیدا كردند و آنها كه خودْ اهل معصیت و گناه نبودند، به‌سبب سكوتشان عذاب شدند. برای پرهیز از درگیری با دیگران و دست‌و‌پنجه نرم کردن با آنان و تحمل سختی و مشكلات. آنان برای راحتی خود، سكوت كردند. خدا به‌این‌سبب ایشان را لعنت كرد. شاید اشاره حضرت به «اصحاب سبت» است. قرآن در چندجا داستان آنان را نقل فرموده است؛ ازجمله در جایی مفصل نقل فرموده است كه قریه‌ای بود، و مردمی از بنی‌اسرائیل بودند که كنـار دریـا زندگی می‌كردند و به‌‌طور معمـول زندگی‌شـان از صید ماهی

      ﴿ صفحه 195 ﴾
      می‌گذشت. به آنان دستور داده شد كه روز شنبه، كار دنیا را رها كنند و به عبادت بپردازند(1)و ازجمله، صید ماهی روز شنبه حرام بود. به‌خواست خدا برای آزمودن آنان، ماهی‌ها روز شنبه نزدیك ساحل می‌آمدند و درمعرض صید قرار می‌گرفتند؛ اما روزهای دیگر نمی‌آمدند. این نص قرآن است، نه قصه و حدیث و تاریخ: واَسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَه الَّتِی كَانَتْ حَاضِرَه الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتَانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَیَوْمَ لاَ یَسْبِتُونَ لاَ تَأْتِیهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُم بِمَا كَانُوا یَفْسُقُونَ.(2)آنان به اصالت اقتصاد قایل بودند و معتقد بودند اگر مشكلات اقتصادی حل شود، مشکلات دیگر خودبه‌خود حل خواهد شد. بنابراین فكری كردند و دركنار دریا حوضچه‌هایی كندند. روزهای شنبه كه ماهی‌ها کنار ساحل می‌آمدند، ورودی حوضچه‌ها را باز می‌كردند و وقتی پر می‌شد، راه حوضچه‌ها را می‌بستند؛ درنتیجه ماهی‌ها گیر می‌افتادند و روز یكشنبه به‌راحتی ماهی‌ها را صید می‌كردند. هم به‌دستور خدا عمل كرده بودند (روز شنبه صید نكرده بودند)، هم اقتصادشان تأمین می‌شد؛ شبیه حیله‌های شرعی كه رباخواران ما انجام می‌دهند. به‌نظر بنده، آنان در این

      1. حتی غذا پختن روز شنبه و آتش روشن كردن ممنوع است. ما در شهر یزد همسایه‌های یهودی داشتیم که روزهای شنبه غذا نمی‌‌پختند. همسایه‌های مسلمانشان غذا می‌‌پختند و برایشان می‌‌بردند.

      2. «و از آنان، از اهل آن آبادی كه دركنار دریا بود بپرس هنگامی‌كه از حكم روز شنبه تجاوز كردند، ازآن‌رو كه ماهیانشان روز شنبه به‌فراوانی و آشكارا به‌سوی آنان می‌آمدند و در غیر شنبه نمی‌آمدند. این‌چنین آنان را آزمودیم به‌سبب‌آنكه فاسق بودند (از حد تجاوز می‌كردند)» (اعراف، 163).

      ﴿ صفحه 196 ﴾
      كارشان هیچ بدتر از ما نبودند، شاید مقدس‌تر از ما هم بودند، صیدی نمی‌كردند. عده‌ای از مؤمنان به اینها گفتند كه با دین خدا بازی نكنید، خدا فرموده روز شنبه ماهی صید نكنید، این كارها همان كاری است كه خدا از آن نهی کرده است، اگر اکنون ماهی را از آب بیرون نمی‌آورید و صید نمی‌كنید، ولی همان كار صید را انجام می‌دهید. گروهی دیگر گفتند كه اینها به سخن ما گوش نمی‌دهند؛ بنابراین بازداشتن آنان بیهوده است. لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً.(1)بنابراین مردم سه دسته شدند: یك دسته صیدكنندگان، یك دسته كسانی كه نهی‌‌ازمنكر می‌كردند، یك عده هم افراد بی‌توجه و آرام که درپی كار خود بودند؛ نه صید می‌كردند و نه به صیادان اعتراض می‌كردند. خدا عذابی فرستاد که هم صید‌كنندگان و هم كسانی كه ساكت بودند به‌صورت میمون مسخ شدند: قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَه خاسِئِینَ.(2)فقط آنها كه نهی‌‌ازمنكر می‌كردند نجات پیدا كردند؛ امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: لَمْ یَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِیَ بَیْنَ أَیْدِیكُمْ إِلَّا لِتَرْكِهِمُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ أَلَا وَقَدْ قَطَعْتُمْ قَیْدَ الْإِسْلَامِ وَعَطَّلْتُمْ حُدُودَهُ وَأَمَتُّمْ أَحْكَامَه؛ حدود الهی را تعطیل كردید و احكام اسلام را میراندید. کسانی که با وضع قوانین خلاف شرع، با دین خدا بازی می‌كنند، باید بدانند اگر خداوند عذاب استیصال و عذاب مسخ را برداشته است، اما عذاب‌های دیگر را برنداشته است: یَلْبِسَكُمْ شِیَعا

      1. «چرا گروهی را موعظه می‌كنید كه خداوند، آنان را هلاك خواهد كرد یا بدانان عذاب سختی خواهد داد» (اعراف، 164).

      2. «به آنان گفتیم بوزینه‌هایی باشید رانده‌شده» (اعراف، 166).

      ﴿ صفحه 197 ﴾
      وَیُذِیقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ.(1)شما كه احكام خدا را فراموش كردید، با دین خدا بازی كردید و حدود الهی را تعطیل كردید و قانون جزایی را اجرا نمی‌كنید بدین جهت است که مردم دنیا شما را مسخره می‌كنند و می‌گویند حقوق بشر را رعایت نمی‌كنید! اما علی علیه السلام چگونه خود را معرفی می‌کند: وَإِنِّی لَمِنْ قَوْمٍ لَا تَأْخُذُهُمْ فِی اللَّهِ لَوْمَه لَائِم؛ من از آنها هستم كه از ملامت هیچ ملامتگری نمی‌هراسم. سِیَماهُمْ سِیَما الصِّدِّیقِینَ وَكَلَامُهُمْ كَلَامُ الْأَبْرَارِ عُمَّارُ اللَّیْلِ وَمَنَارُ النَّهَارِ؛ چهره‌شان چهره صدیقان، و سخنشان سخن نیکان است، شب‌زنده‌دارانی هستند که همچون چراغ‌های پرتو‌افكنی نورافشانی می‌کنند. مُتَمَسِّكُونَ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ یُحْیُونَ سُنَنَ اللَّهِ وَسُنَنَ رَسُولِه؛ من از آنها هستم كه به ریسمان قرآن چنگ زده‌اند و همّشان این است كه سنت‌های الهی و سنت‌های پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله زنده باشد. لَا یَسْتَكْبِرُونَ وَلَا یَعْلُونَ؛ درپیبرتری‌جویی و بزرگی‌فروشی نیستند. خیلی هم دلشان نمی‌خواهد كسی آنان را بشناسد و اسمشان در جایی مطرح شود. وَلَا یَغُلُّونَ وَلَا یُفْسِدُون؛ به كسی خیانت نمی‌كنند و فسادی در زمین راه نمی‌اندازند. قُلُوبُهُمْ فِی الْجِنَانِ وَأَجْسَادُهُمْ فِی الْعَمَل؛ دل‌هاشان در بهشت است و توجهی به دنیا ندارند؛ یعنی به چیزهای دیگر دل نمی‌بندند. به چیزهایی كه تكلیف شرعی‌شان را روشن كند توجه دارند، تا بفهمند چه باید كرد. اگر به رسانه‌ها توجه می‌کنند، برای آن است که ببینند در دنیا چه خبر است و وظیفه ‌ما چیست. بنابراین به

      1. «شما را لباس تفرقه پوشاند و سختی ضربه برخی را به دیگری بچشاند»(انعام، 65).

      ﴿ صفحه 198 ﴾
      خودِ دنیا اعتنایی ندارند. علی† می‌فرماید: من از چنین مردمی هستم كه دلشان پیش خدا و در بهشت است. قُلُوبُهُمْ فِی الْجِنَانِ وَأَجْسَادُهُمْ فِی الْعَمَلِ؛ اهل عمل و تلاش هستند. راحت‌طلب و گوشه‌گیر نیستند؛ اما دلشان را به دنیا نباخته‌اند؛ دل درگرو خدا و اهل بهشت دارند و توجهشان به آن هدفی است كه خدای متعال برای آنان مقرر فرموده است؛ اما بدن‌هایشان دائم درحال تلاش است تا وظیفه الهی خود را به‌درستی انجام دهند.

      راز امتحانات دشوار الهی برای بندگان
      سؤالی در اینجا مطرح می‌شود كه: چرا خدا عقل ما را بیشتر نكرد تا به‌كلی بر شهوات و بر شیطان غالب شویم و بیشترِ افرادمان خوب شوند؟ چرا معرفت ما را كامل‌تر نكرد كه این‌قدر ریزش نداشته باشیم؟ آنها كه مقامات عالی یافتند، معرفت بیشتری داشتند، مثل انبیا و ائمه اطهار و اصحاب خاص آنان؛ اگر خدا سطح معرفت همه مردم را بالا می‌برد، اگر نه درحد انبیا و ائمه، دست‌کم درحد اصحاب خاصشان؛ دراین‌صورت بیشترِ مردم خوب می‌شدند. برای روشن‌ شدن پاسخ این سؤال باید توجه کرد به این حقیقت که تفاوتهای فردی تابع علل و عواملی است که بر اساس حکمت الهی در جهان آفرینش پدید آمده و می‌آید. اگر انتخاب ما اولین مرحله ایمانی باشد كه خدا می‌پذیرد و وعده داده است كه گناهان را یا مستقیماً یا با شفاعت بیامرزد، باید شكر كنیم كه این‌قدر به ما معرفت داد كه بتوانیم همین مرحله ایمان را داشته باشیم. اگر اولین مرحله نجات را انتخاب كنیم، نه در مقایسه با آن مرحله‌ای كه پیغمبر

      ﴿ صفحه 199 ﴾
      اكرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام بودند که در عقل ما نمی‌گنجد، بلکه در مقایسه با اصحاب خاص آنان مانند سلمان و ابوذر؛ اگر این دو مرحله را تصور كنیم، تفاوت بسیار است.خدای متعال بر اساس حکمت بالغه خود دستگاهی فراهم كرده است تا برترین‌ها شناخته شوند. مَثَل ساده آن، امتحان‌های ورودی دانشگاه‌هاست. اگر بخواهند بیشترِ شركت‌كنندگان قبول شوند، سؤالات ساده‌ای می‌دهند كه داوطلبان بتوانند به‌راحتی پاسخ دهند؛ اما نتیجه آن، پایین آمدن سطح معلومات است. اگر معلم، سؤالاتی طرح كند كه همه نمره عالی بگیرند، دیگر انگیزه‌ای برای درس خواندنِ بیشتر باقی نمی‌ماند، كسی تلاشی نمی‌كند و رشدی پدید نمی‌آید. خدا می‌خواهد درمیان انسان‌ها كسانی باشند كه ملایکه دربرابر آنها به‌خاك بیفتند و به نوكری آنها افتخار كنند. بنابراین باید سطح امتحان بسیار بالا باشد؛ ولی خدا از لطفش آن‌قدر مراتب پایین‌تر هم برای نجات قرار داده است، كه برای اكثریت‌قریب‌به‌اتفاق مردم میسر است؛ اندکی همت می‌خواهد، حتماً لازم نیست معرفتشان به‌اندازه معرفت سلمان و ابوذر شود، چه رسد به معرفت امام و پیغمبر. اگر در امور دینی به همان اندازه كه در كارهای دنیوی عقل خود را به‌كار می‌گیرند عقل خود را به‌كار ببرند، مطمئن باشید بیش از نود درصد مردم بهشتی می‌شوند. برای توضیح بیشتر، به یک نمونه کار دنیوی توجه کنید. اگر کسی بیمار شد و نزد پزشک متخصص رفت و داروی تجویز‌شده را خرید، هیچ عاقلی می‌گوید كه او كار بدی كرده است؟ تحقیق هم لازم نیست که این دارو چیست و از چه ساخته شده و چه‌کسی اختراع كرده است؟ او پزشک

      ﴿ صفحه 200 ﴾
      متخصص است و هزاران نفر دیگر نزد او می‌روند و معالجه می‌شوند. کسی نمی‌گوید این كار غیرعقلایی است. چه‌‌بسا پزشك یهودی یا مسیحی باشد. افرادی هستند كه برای معالجه برخی امراض سخت به خارج کشور می‌روند؛ آیا همه پزشکان خارجی، مسلمان و نماز‌شب‌خوان هستند؟ بسیاری از آنان بی‌دین‌اند؛ ولی چون متخصص هستند، نسخه می‌دهند و بیمار به‌راحتی عمل می‌كند و حاضر است دست پزشک را ببوسد و بسیار از او ممنون است كه او را پذیرفته و معالجه کرده است. ما اگر انبیا را به‌اندازه یك پزشک یهودی قبول داشتیم، اهل نجات بودیم. آیا به این اندازه عقلمان نمی‌رسد؟ بنابراین مشكل ما هوا و هوس‌هاست، دنیازدگی است، دل بستن به لذایذ زودگذر است؛ والاّ همان عقل عادی كه هر بی‌سوادی آن را به‌كار می‌گیرد و از پزشک متخصص اطاعت می‌كند و به نسخه‌اش عمل می‌كند، اگر به همین اندازه عمل می‌كردیم، هرچند به اسرار عالم و معارف بلند و عمیق نمی‌رسیدیم، اما مسلمانی بودیم كه به واجبات عمل می‌كند و محرمات را ترك می‌كند؛ خدا هم به ما بهشت می‌داد. اگر این‌‌گونه بود، آن‌وقت خداوند می‌فرمود: كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤمِنِینَ. اما ما كوتاهی كردیم.

      شبهه ناکارآمدی دین در حل مشکلات جوامع
      برخی مغالطه می‌كنند و چنین القا می‌كنند كه اگر قانون درستی بود و مجری خوبی هم داشت، باید مردم جامعه سعادتمند شوند و مشكلی نداشته باشند. ما در كشوری اسلامی هستیم و قانونمان قانون اسلام و قرآن است و دارای مجریان خوبی هستیم؛ اما هزار مشكل گوناگون

      ﴿ صفحه 201 ﴾
      داریم. بنابراین یا قانون خوب نیست، یا مجری قانون خوب نیست و اشكال را به‌‌طورعمده متوجه قانون می‌دانند. می‌گویند دین به‌درد جامعه نمی‌خورد و نمی‌تواند مشكلات جامعه را حل كند. امیرالمؤمنین علیه السلام در این بیان اخیر فرمودند آیا دینی كه خدا برای شما فرستاد ناقص بود؟ آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله در مدیریتش كوتاهی كرد؟ زمان پیامبر صلی الله علیه و آله كه هنوز نقصی در دین پدید نیامده بود، هنوز اسرائیلیات و احادیث ضعیف وارد نشده بود، كلام خود پیغمبر صلی الله علیه و آله بهترین قانون بود و بهترین و دل‌سوزترین مجری، كه خدا به او می‌فرماید مگر می‌خواهی خودكشی كنی که این‌قدر برای مردم دل می‌سوزانی؟ لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلی آثارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤمِنُوا بِهذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً.(1)لازم نیست این‌قدر دل‌سوزی كنی. پیغمبر به این مهربانی و دل‌سوزی، قانون به این کمال، اما نتیجه چه شد؟ همین شد كه علی علیه السلام این‌‌گونه با آنها صحبت می‌كند: أَلَا وَإِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَه كَأَنَّكُمْ تُرِیدُونَ أَنْ تُكْفِئُوا الْإِسْلَامَ عَلَی وَجْهِهِ. گویا می‌خواهید ظرف اسلام را وارونه كنید و هرچه در آن است بیرون بریزید؛ گویا می‌خواهید اسلام را محو كنید. این تعبیر علی علیه السلام است. آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله ناقص بود یا دینش ناقص بود؟

      پاسخ شبهه
      چنان‌کـه گذشت، سرّ وجود مشکلات، آن است کـه سر‌‌و‌كـار پیامبران بـا

      1. «شاید تو خود را بر سر هدایت آنان از غصه بكُشی، اگر به این سخن ـ‌قرآن‌ـ ایمان نیاورند» (كهف، 6).

      ﴿ صفحه 202 ﴾
      انسانِ مختار است. آدمی اختیار دارد؛ برترین قانون و بهترین مجری و مربی هم باشند، مردم می‌توانند خلاف آن را انتخاب کنند. آیا مردم نمی‌دانستند كه پیغمبر صلی الله علیه و آله چقدر دل‌سوزشان است؟ آیا مردم كوفه نمی‌دانستند كه علی علیه السلام چقدر برای آنان دل می‌سوزاند؟ چقدر برای فقرا و ایتام زحمت می‌كشد؟ چگونه مزد علی علیه السلام را دادند؟ آدمی این‌‌گونه است. یك روز می‌تواند تا آن قله برود، و روزی دیگر با مغز به زمین ‌بخورد. نمونة‌ آن در صدر اسلام، زبیر بود. نمونه دیگر اصحاب علی علیه السلام بودند. تصور نشود که اگر كسی روزی تا مقاماتی رفت، تا آخر در آنجا باقی می‌ماند. هرگز چنین نیست؛ زیرا عالم به‌‌طوردائم درحال زیرورو شدن است. لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَه وَلَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَه.(1)عالم، عالم امتحان است. باید آن‌قدر زیرورو شود تا همه آزموده شوند. باید اوضاع متفاوت پیش بیاید تا همه بدانند چه‌كاره‌اند. عالِم امتحان است و برای من و شما هم هست. كامل بودن دین، و ولایت، و توسل به‌این‌معنا نیست كه عاقبت‌‌به‌‌خیر خواهیم شد. باید دعا و توسل داشته باشیم و پیشانی بر خاك بساییم و التماس و تضرع كنیم، تا اولیای دین گوشه چشمی به ما داشته باشند و بی‌دین از دنیا نرویم.

      محورهای قابل بحث درباره پیامبر صلی الله علیه و آله در نهج‌البلاغه، به آنچه گذشت محدود نمی‌شود؛ مطالب دیگری نیز در وصف پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در نهج‌البلاغه آمده است كه ممكن است محور بحث‌ قرار گیرد؛ ولی ما در این

      1. «شما به‌حتم به‌هم خواهید آمیخت و زیرورو و درهم خواهید شد، آن‌گاه به‌واقع غربال خواهید شد» (نهج‌ البلاغه، خطبه 16، ص57).

      ﴿ صفحه 203 ﴾
      سلسله‌بحث‌ها به‌دلیل فرصت كم، بدان نپرداختیم. مهمترین این محورها عبارت‌اند از:

      1. صفات و ویژگی‌های شخصی، محاسن اخلاق و فضایل پیامبر صلی الله علیه و آله ازقبیل شجاعت، بردباری، مهربانی، دل‌سوزی و غیر آن؛

      2. روش‌های دعوت ایشان، از حكمت بالغه و موعظه حسنه و جدال احسن، كه به‌‌طوركلی و یا با بیان نمونه‌هایی بیان شده است؛

      3. درباب كسانی كه در همه امور زندگی، بادقت به پیامبر صلی الله علیه و آله تأسی كردند و دربرابر، كسانی دیگر كه نه‌‌تنها پیروی نكردند، بلكه رفتارشان ناقض دستورهای آن حضرت بود و مشكلاتی پدید آوردند كه مانع پیشرفت اسلام شد؛

      4. معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله كه برخی از آنها را امیرالمؤمنین علیه السلام خود شاهد بوده و بادقت نقل فرموده است؛ مانند شهادت درخت به حقانیت پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله كه در پایان خطبه قاصعه(1)آمده است؛

      5. روش زندگی ایشان پیش‌از بعثت؛ اینكه چگونه خدای متعال، ایشان را در آن محیط تربیت نمود و برای رسالت خطیر خویش آمادگی بخشید.

      1. نهج‌ البلاغه، خطبه 192، ص285.



      امضاء

      ویرایش پاسخ نقل قول نقل جزء وبلاگ
    • 18-09-2021, 17:04 Top | #93

      نصرالله عاشق خداومولا








      مدير بخش
      تاریخ عضویت September 2009
      شماره عضویت11032
      نوشته 14,538
      تشکر 994
      مورد تشکر1,483 در 990
      دریافت0آپلود0


      پس منظور از اعتنا نکردن به دنیا، بی‌اعتنایی به دنیای مبغوض و «دارالغرور» است که قرآن درباره آن می‌فرماید: فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَیه الدُّنْیا.(2)بنابراین مقصود از دنیای نكوهیده، دنیایی است كه انسان را از آخرت غافل كند؛ ولی دنیایی كه انسان را به‌یاد آخرت و خدا می‌اندازد، حیثیت دنیوی ندارد، بلکه اخروی است. به‌بیان‌دیگر، پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله به همه مخلوقات خدا اهتمام داشت و همه را دوست می‌داشت، ازآن‌جهت كه

      1. از امام صادق† نقل شده است که فرمود: همسر عثمان‌بن‌مظعون، خدمت پیامبرصلی الله علیه و آله رسید و گفت: ای رسول خدا، عثمان روزها روزه و شب‌ها به نماز مشغول است. پیامبر خداصلی الله علیه و آله به‌حال غضب، کفش‌های خود را برداشتند و بیرون آمدند تا به عثمان رسیدند که مشغول نماز بود. عثمان با دیدن پیامبر، دست از نماز کشید و حضرت به او فرمودند: خداوند تعالی، مرا به رهبانیت نفرستاده، ولی به آیین راستین آسان و نرم برانگیخته است. من نماز می‌خوانم و روزه می‌گیرم و با همسرم می‌آمیزم؛ پس هرکس طبیعت و سرشت مرا دوست دارد باید به روش من برود و نکاح (و همسرداری) بخشی از روش و سیره من است (محمدبن‌یعقوب الكلینی، الكافی، ج5، ص494).

      2. «زندگی دنیا شما را نفریبد» (لقمان، 33).

      ﴿ صفحه 166 ﴾
      نشانه محبوب هستند و او را به‌یاد خدا می‌اندازند، و ازآن‌جهت كه در راه انجام‌‌وظیفه و كسب رضای خدا از آنها استفاده كند. اگر چیزی مبغوض بود، از آن حیثیتی مبغوض بود كه ممکن است انسان را غافل كند. در آیات قرآن نیز وقتی درباره «الحیه الدنیا» یا چیزی شبیه این، صحبت شده است، لسان مذمت و نكوهش به‌‌کار رفته است. بنابراین دنیا دو حیثیت دارد: یكی، حیثیتی كه محبوب خداست، دارای حكمت‌ها و اسرار است، «متجر اولیاء الله» است، «مسجد ملایكه الله» است، و اگر این دنیا نباشد آدمی به بهشت نمی‌رسد. بهشت را براثر اعمالی به انسان می‌دهند كه در این دنیا انجام می‌دهد. اگر آدمی از زندگی دنیا چشم بپوشد و نه زن بگیرد، نه فرزند داشته باشد، نه خانه بسازد، و نه كسب‌وكاری ‌کند؛ تكالیفی كه درباره اینها دارد ترك می‌شود؛ و آن‌گاه پاداشی ندارد و به او بهشت نمی‌دهند. درصد بالایی از تكالیف ما (شاید بیش‌از نود درصد) بدون ممارست با امور دنیا انجام نمی‌شود. شما وسیله‌ای می‌خواهید كه شما را به مقصد برساند. اگر اسبی است كه زین مرصع دارد، یا الاغ برهنه هست، نباید برای شما تفاوتی داشته باشد. اگر نگاه به دنیا به‌شکل وسیله‌ای باشد كه آدم را به آخرت برساند و رضایت خدا را كسب كند، دیگر حیثیت دنیایی‌اش مطرح نیست، و هدف، آخرت و مراد آدمی خداست؛ یُرِیدُ الْعاجِلَه نیست. وصف چنین كسی «یرید الاخره» و «یرید الله» و «یرید وجه الله» است.

      راز فراوانی جهات منفی دنیا در متون دینی
      اکنون که دنیا دو حیثیت خوب و بد دارد، چرا هرچه در قرآن درباره دنیا بیان شده، همه شامل نکوهش و حیثیت بد دنیاست؟ عیب می ‌جمله

      ﴿ صفحه 167 ﴾
      بگفتی هنرش نیز بگو. چرا باوجود جهات مثبت دنیا، در قرآن و نهج‌البلاغه از آن تعریف نشده است؟ درست است كه قرآن، از دنیا تعریف نکرده است؛ اما نعمت‌های موجود در دنیا را بسیار تكرارکرده است؛ مانند آب‌های جاری، میوه‌ها؛ و حتی اسب و استر رابرای سواری و زینت انسان‌ها می‌داند. فراتر از این، آیه‌ای است كه شاید كمتر كسی بدان توجه كند: وَلَكُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَحِینَ تَسْرَحُونَ؛(1)از نعمت‌های خدا این است كه وقتی گوسفندان را برای چرا به صحرا می‌برید و برمی‌گردانید، برای شما زیبایی دربر دارد. در چند آیه نیز وقتی خداوند اوصاف موجودات دنیوی را بیان می‌كند، می‌فرماید: وَزِینَةً وَیَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ.(2)پس قرآن خوبی‌های دنیا را ذكر كرده است. كلمه دنیا را دو گونه معنا كرده‌اند: یكی به‌معنای «نزدیك» است درمقابل آخرت، كه پسین است، و دنیا پیشین و نزدیک است؛ و دیگری از ماده «دنائت» است؛ افعل تفضیل از «دنأ» گرفته شده است، نه از «دنو»؛ بنابراین دنیا یعنی پست‌تر.(3)وقتی می‌گویند «الحیاة‌الدنیا» یعنی حیات پست‌تر. این خودْ بار منفی دارد و جای تعریف ندارد. اما خداوند؛ نعمت‌های دنیا را كه جهات مثبت دارد، مكرر ذكر فرموده است، و راز آن را ایجاد انگیزه شکرگزاری می‌داند: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون؛ باید از آن

      1. «برای شما در آن (چارپایان) زیبایی است وقتی‌كه (صبحگاهان) آنها را به چرا می‌برید و زمانی‌كه (شباهنگام) آنها را به آغل بازمی‌گردانید» (نحل، 6).

      2. «و برای زینت و آرایش و آنچه نمی‌دانید، می‌آفریند» (نحل، 8).

      3. ر.ک: اسماعیل جوهری، الصحاح، ج6، ص2341؛ احمدبن‌فارس، ‌معجم مقاییس اللغه، ج2، ص303.

      ﴿ صفحه 168 ﴾
      استفاده كنید تا انگیزه شكر در شما پدید آید. اگر کسی همواره در اتاق خنكی نشسته باشد و به‌وقت تشنگی، آب و شربت برای او فراهم باشد و از آن استفاده كند، هیچ‌‌گاه قدر آب خنك را در بیابانی گرم نمی‌داند، و قدر چشمه آبی را كه خدا در بیابان جاری كرده است نمی‌داند؛ زیرا اینجا هرچه آب لوله‌كشی و یخچال و شربت به‌لیمو می‌خواهد، همه فراهم است. کسی ارزش آب خنكی را كه خدا در چشمه‌ها آفریده است می‌داند، كه در بیابانی گرم تشنه‌ شده باشد و ناگهان به چشمه‌ای برسد، كفی از این آب بر‌گیرد و بیاشامد؛ آن‌گاه خیال می‌كند حیاتی دوباره به او دادند و می‌گوید: الحمدلله، عجب آب گوارایی بود! تا کسی از نعمتی استفاده نكند، انگیزه شكر در او پیدا نمی‌شود. اگر كسی به همسر احساس نیاز نكند، معیوب است؛ چون هیچ‌‌وقت مقصود خداوند را از این آیه نمی‌فهمد: ومن آیاته أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَیْها(1)و اصلاً مزه‌اش را نمی‌چشد و درك نمی‌كند. کسی که به‌کلی شامه ندارد، بوی گل را درك نمی‌كند، بوی عطر را احساس نمی‌کند و نمی‌فهمد عطر چه لذتی دارد و خدا چه نعمتی آفریده است. وقتی آدمی شامه قوی داشته باشد و احساس نیاز كند، در جایی که هوای متعفنی هست، اگر عطری یا دسته‌گلی به او بدهند، اهمیت این نعمت خدا را درک می‌کند. اگر در صحرای منا در فصل تابستان حبه‌ای هندوانه به حاجی بدهند، خواهد گفت این هندوانه عجب نعمتی است. خدا این

      1. «و از نشانه‌های خدا آن است كه برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید، تا بدان‌ها آرامش یابید» (روم، 21).

      ﴿ صفحه 169 ﴾
      نعمت‌ها را می‌شمارد و می‌گوید ما اینها را به تو دادیم لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ تا نچشید و مزه‌اش را درك نكنید، انگیزه شكر پیدا نمی‌كنید. كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا،(1)استفاده كنید تا انگیزه شكر بیابید. ببینید خدا چه چیزهایی برایتان آفریده است. استفاده از نعمت، دنیاگرایی نیست؛ وقتی دنیاگرایی است كه انسان چنان به این لذت‌های دنیا وابسته شود كه دیگر به‌یاد آخرت، خدا، قبر و قیامت نیفتد و تمام هدفش، استفاده از همه لذایذ دنیا باشد. اگر کسی عطر بزند و خود را خوش‌بو ‌كند تا وقتی به نماز جمعه می‌رود بوی بد ندهد و مردم ناراحت نشوند، نه‌‌فقط دنیاخواهی نیست، بلکه آخرت‌‌طلبی است؛ و حتی بسیار ثواب دارد. دو ركعت نماز با عطر، از هفتاد ركعت نماز بی‌عطر ثوابش بیشتر است.(2)این امر، دنیا‌گرایی نیست و این فرد درپی ثواب آخرت می‌رود. اما اگر او چنان به لذت‌ها و شهوات دنیا وابسته شود كه به وقت نماز توجهی نکند تا قضا ‌شود، این مصداق دنیاگرایی است. اما اگر انسان از نعمت‌های دنیا استفاده کند تا شكر خدا را به‌‌جا بیاورد و معرفتش به حكمت‌های الهی بیشتر شود، کارش مصداق دنیاگرایی نیست و نکوهیده و مبغوض به‌شمار نمی‌رود.

      بنابراین پاسخ اول به آن پرسش، این است که قرآن نعمت‌های دنیا را برشمرده و از آن تعریف كرده است. پاسخ دوم به این پرسش، که متمم پاسخ اول است، این است که: انسان به‌‌طورطبیعی به‌گونه‌ای آفریده

      1. «بخورید و بیاشامید و اسراف نكنید» (اعراف، 31).

      2. دو رکعت نمازی که شخص عطرزده بخواند، ‌برتر از هفتاد رکعتی است که غیر عطر‌زده می‌خواند (محمدبن‌علی الصدوق،‌ ثواب الاعمال، ص40).

      ﴿ صفحه 170 ﴾
      شده است كه در ابتدا، فقط لذت‌های مادی را درك می‌کند. از ابتدا كه بچه متولد می‌شود، احساس گرسنگی می‌كند و باید به سینه مادر بچسبد؛ چیز دیگری درك نمی‌كند. وقتی بزرگ‌تر می‌شود، مزه بازی و اسباب‌بازی را درك می‌كند. كم‌كم بزرگ‌تر می‌شود و تااندازه‌ای‌ـ به‌گفته روان‌شناسان‌ـ دارای فكر تجریدی می‌شود تا بتوان به او گفت كه خدا و قیامتی هست و نمازی و حسابی‌وكتابی در کار است و آرام‌آرام توجیه شود و به‌سمت معنویات و ارزش‌ها سوق داده شود؛ وگرنه به‌‌طورطبیعی همه چیز‌های اطراف، ما را به دنیا دعوت می‌كند. همه نیازهای طبیعی به دنیا دعوت می‌كند؛ هم دیدن زخارف دنیا و سبز و سرخ‌های گوناگون عالم، كه امروز در بهترین شكلش ظهور پیدا كرده است، خودبه‌خود آدمی را به دنیا دعوت می‌كند. به انسان در چنین اوضاعی سفارش نمی‌كنند که برو از نعمت‌های دنیا استفاده كن، دنیا چیزهای خوب هم دارد! او خودش می‌رود و به هل دادن نیاز ندارد؛ وظیفه مربی این است كه انسان را مهار كند تا زیاده‌روی نكند. به نکوهش‌های دنیا در سراسر قرآن و نهج‌البلاغه بنگرید؛ هرجا سخن از «الحیه الدنیا» است، با بار معنایی منفی و مذمت بیان شده است؛ اما حتّی ما شیعیان، هم كه سال‌هاست با قرآن و سنت سروكار داریم، از چیزهای كوچك دنیا هم نمی‌توانیم بگذریم. اگر خیلی هنر كنیم، ازسرِ حرام‌ها بگذریم. پس نیاز است كه بشر را از دنیا بترسانند، زشتی‌ها و عیب‌ها و لغزشگاه‌هایش را بیان کنند تا حواس خود را جمع كنیم. والاّ اگر حتی به من می‌گفتند دنیا هم خوب است و هم بد، می‌گفتم حالا ما فعلاً از خوبی‌هایش استفاده

      ﴿ صفحه 171 ﴾
      می‌كنیم و وقتی پیر شدیم كنار می‌گذاریم؛ و جالب آنکه هرچه آدم پیرتر می‌شود، حریص‌تر می‌شود!

      لزوم اقتدای فراگیر به سنت نبوی و پرهیز از الگوگیری تك‌بعدی
      گاه در نهج‌البلاغه، به كسانی اشاره شده است كه به‌‌طورکامل به پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله تأسی می‌كردند، و نمونه‌هایی از رفتار آنها بیان شده است تا مشوقی برای دیگران باشد، و همچنین به كسانی كه نقطه مقابل آنان قرار گرفتند، اشاراتی شده است. در اوایل بعثت كه مسلمانان روزگار دشواری می‌گذراندند و زیر فشار و شكنجه‌های گوناگون بودند، آنها كه ایمان می‌آوردند، ایمانشان جدی‌تر بود و با توجه به پستی‌ها، ذلت‌ها و فسادهای دوران جاهلیت، قدر تعالیم اسلام را بهتر می‌دانستند و می‌کوشیدند بیشتر و بهتر عمل كنند. اکنون هم گاه در گوشه‌وكنار دنیا، تازه‌مسلمان‌ها که از آلودگی‌ها و فسادهای محیط خود آزرده هستند، پس‌از پذیرش اسلام، بیشتر از دیگران دستورهای اسلام را رعایت می‌كنند. خانم‌هایی كه در اروپا مسلمان می‌شوند، از بسیاری از خانم‌های ما احکام را بیشتر رعایت می‌كنند. بنده از نزدیك دیدم كسانی كه تازه مسلمان می‌شوند ـ و شاید اکنون برخی از آنان در قم باشندـ مقیدند كه سیره و سنت پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله را به‌طور دقیق بشناسند و تاآنجاكه می‌توانند به آن عمل كنند. آنها کارهایی می‌كنند كه برخی حوزویان، با سابقه پنجاه یا شصت سال حضور در حوزه علمیه، به آن عمل نمی‌كنند یا توجه ندارند یا قدرش را نمی‌دانند؛ اما آنها كه تازه به اسلام گرویده‌اند، قدر این‌ آموزه‌ها را بهتر می‌دانند. در صدر اسلام هم به‌ویژه درمیان آنها كه در

      ﴿ صفحه 172 ﴾
      زمان فشار فراوان کفار به مسلمان‌ها ایمان آورده بودند، افرادی بودند كه می‌خواستند رفتارشان سرتاپا خداپسند باشد. بدین‌جهت، گاه امیرالمؤمنین علیه السلام از آنها نزد نسل دوم مسلمان‌ها یاد می‌کند. ایشان می‌گوید درمیان نسل اول، چنین كسانی بودند؛ چطور درمیان شما یافت نمی‌شود یا كم یافت می‌شود؟ ایشان با این بیان، آنان را ترغیب و تشویق می‌كنند تا به رعایت احكام شرعی و سیره و سنت پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله اهتمام داشته باشند.

      در اینجا دو نکته هست: یکی اینکه در صدر اسلام این‌گونه افراد بیشتر بودند و امیرالمؤمنین† آنها را به رخ اصحاب خود می‌كشد، و می‌گوید چرا دربین شما این‌‌گونه افراد نیستند. ایشان می‌فرماید که در زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله چنین افرادی بودند؛ اما اکنون شما این‌‌گونه نیستید. نكته دیگر اینکه گاه كسانی در مقام تبعیت از سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله ، فقط گوشه‌ای از سنت‌ها و یك جنبه آن را می‌بینند. فرض كنید كسانی اهتمام آن حضرت به ذكر و عبادت و تهجد را می‌بینند و برای تبعیت، فقط همین سنت‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله را عملی می‌كنند، به‌ویژه وقتی چنین افرادی این آیات شریفه خطاب به پیغمبر صلی الله علیه و آله را می‌شنوند: قُمِ اللَّیْلَ إِلاّ قَلِیلاً؛(1)شب را به عبادت به‌پا خیز، مگر اندكی که استراحت کنی. نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً؛(2)نصف ساعات شب را به عبادت بپرداز یا اندكی از آن کم کن. أَوْ زِدْ عَلَیْهِ؛(3)یا بیش از نصف شب بیدار باش. سوره مزّمّل از سوره‌هایی است كه در

      1. «شب را جز اندكی (به عبادت) برخیز» (مزمل، 2).

      2. «نیمی از آن (شب) یا اندكی از آن (نیمه) كم كن (تا ثلث آن باشد) (مزمل، 3).

      3. «یا بر آن (نیمه) بیفزا (تا به‌اندازه دو ثلث شود)» (مزمل، 4).

      ﴿ صفحه 173 ﴾
      اوایل بعثت نازل شده است و در آن، خدا به پیغمبرˆ صلی الله علیه و آله می‌گوید حدود نیمی از شب را به عبادت بپرداز. مسلمانان هم حاضر بودند و یاد می‌گرفتند و می‌خواستند عمل كنند. به این شیوه در همین سوره آمده است كه: إِنَّ رَبَّكَ یَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِوَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطائِفَه مِنَ الَّذِینَ مَعَكَ؛(1)خدا می‌داند كه تو نزدیك دو ثلث شب را به عبادت اشتغال داری. در این کار، تنها خودت نیستی؛ کارِ گروهی از كسانی كه با تو هستند و عده‌ای از مسلمان‌هایی كه به تو ایمان آورده‌اند نیز همین‌ است. این نکته در خودِ قرآن آمده است و ما نباید در تاریخ دنبال آن بگردیم و ببینیم این گروه كه بودند و چه كردند. در نهج‌البلاغه هم در مواردی، به مسلمانان صدر اول اشاره شده است که این‌‌گونه بودند، با توجه به این‌گونه تأکیدات ممکن است کسانی تنها این‌دسته از سنت‌ها و عبادت‌ها را یاد بگیرند و به آن عمل كنند، اما از دستورهای دیگر غفلت کنند و آنها را فراموش ‌كنند، به عنوان مثال: ممکن است کسی عالِم مقدسِ اهل عبادت و تهجد باشد امّا از همسایه خبر نداشته و با خویشان و نزدیکان ارتباطی ندارد، زمانی هم که جهاد لازم شود، چندان جدی نمی‌گیرد، و می‌گوید حالا عبادت كنیم، می‌ترسم اگر به جهاد بروم نتوانم در جبهه عبادت‌هایم را انجام دهم؛ چنین کسی یك‌سویه بـه سیره پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌نگـرد. كسـانی كه می‌خواهـند بـه پیغمبر

      1. «خداوندگارت می‌داند كه تو نزدیك به دوسوم شب را و نیمی از آن را و یك‌سوم از آن را (برای عبادت) به‌پا می‌خیزی؛ و گروهی از آنان كه با تو هستند (نیز چنین می‌كنند)» (مزمل، 20).

      ﴿ صفحه 174 ﴾
      تأسی كنند، باید مجموع زندگی پیغمبر صلی الله علیه و آله را در نظر بگیرند و در همه جنبه‌ها به او تأسی كنند. اما وقتی نمی‌توانند صد‌در‌صد پیروی كنند، به هر اندازه که می‌توانند تأسی کنند. البته این کار باید هماهنگ، و با رعایت عدالت و كمك به ضعفا و مشاركت در مسائل اجتماعی‌ـ ‌سیاسی باشد و در همه جنبه‌ها، هماهنگ پیش برود؛ نه اینكه افراد یك بُعد را بگیرند و باقی ابعاد را فراموش كنند. شاید بهترین مثال و تشبیه برای این‌‌گونه رفتار، افراد كوتاه‌قدی باشند که سر بزرگی دارند؛ همه قد آنان نیم‌متر یا یك‌متر نمی‌شود، اما كله بزرگی دارند؛ یا مانند برخی که دست و پایشان خیلی دراز است، و باقی بدنشان عادی است. این نبودِ تعادل بدنی، مجسم‌كننده کسی است كه یك جنبه از رفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله را دیده و با تأسی به همان جنبه، رشد می‌كند؛ اما اعضای دیگرش، با آن نامتناسب و ناهماهنگ است. وقتی کسی بخواهد به پیغمبر صلی الله علیه و آله تأسی كند، باید همه سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را ببیند و به هر درجه‌ای كه می‌تواند، هماهنگ پیش برود. اگر یك درجه پیش می‌رود، همان درجه را در همه سنت‌ها ملاحظه كند؛ نه اینكه در یك جنبه ده درجه پیش رود، در یك جنبه زیر صفر باشد. این كار درستی نیست و سبب می‌شود اختلاف روش‌ها و فرقه‌ها و مانند آن پدید آید؛ برخی گرایش‌های انزواطلبانه داشته باشند و برخی به‌گونه دیگر عمل کنند. اگر قرار است به سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله تأسی كنید، باید مجموع سنت‌ها را یاد گرفت و هماهنگ پیش رفت.

      در اینجا دو نمونه از فرمایشات امیرالمؤمنین علیه السلام را نقل می‌کنم؛ یکی درباره كسانی كه سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را در عبادت رعایت می‌كردند؛ و

      ﴿ صفحه 175 ﴾
      دیگری درباره تأسی كردن به پیغمبر صلی الله علیه و آله در مسائل اجتماعی، مانند جهاد و کارزار با دشمنان؛ تا روشن شود اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله تا چه اندازه جدیت داشتند. گویا این بخش خطبه، به ایامی مربوط بوده است كه ایشان تازه به عراق تشریف آورده بودند. در روایاتی كه در شرح این خطبه آمده است، گفته‌اند روزی امیرالمؤمنین علیه السلام در عراق نماز صبح را خواندند و پس‌از نماز صبح، رو به طرف مردم کردند و به قیافه‌های نمازگزاران نگاه كردند و این مطالب را بیان كردند: لَقَدْ رَأَیْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّد صلی الله علیه و آله فَمَا أَرَی أَحَداً یُشْبِهُهُمْ مِنْكُمْ.(1)پیداست كه نسل دوم اسلام بودند یا كسانی بودند كه پیش‌تر در عراق مسلمان شده بودند، ولی به‌خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله نرسیده بودند. ایشان می‌فرماید من اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله را دیدم و با آنها معاشرت داشتم؛ شما مثل و شبیه آنها نیستید. این سخن باعث تعجب است كه چگونه علی علیه السلام به مسلمان‌هایی كه پشت سر آن حضرت نماز می‌خواندند و چه‌‌بسا سحرگاه هم نافله شب را خوانده باشند، می‌فرماید شما شبیه اصحاب پیغمبر نیستید! مگر آنها چگونه بودند؟ لَقَدْ كَانُوا یُصْبِحُونَ شُعْثاً غُبْراً. پیداست اصحاب خاص پیغمبر صلی الله علیه و آله ، مقصودِ این کلام هستند؛ زیرا درمیان اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله ، اشخاص ضعیف‌‌الایمان، بلكه منافق هم بودند. منظور حضرت در اینجا آن اصحاب خاص بوده است كه خوب یاد گرفته بودند. می‌گوید اینها كه ما دیدیم، اصحاب خاص پیغمبر صلی الله علیه و آله ، با موهای ژولیده و صورت زرد و خاك‌آلود صبح می‌کردند. اصحاب

      1. نهج ‌البلاغه، خطبه 97، ص143.

      ﴿ صفحه 176 ﴾
      پیغمبر صلی الله علیه و آله ، هنگام صبح این‌‌گونه بودند، بعدْ صورتشان را می‌شستند، حمام می‌رفتند، موهایشان را شانه می‌کردند، عطر می‌زدند و به سر روغن می‌زدند. سحرگاه موهای سرشان ژولیده، صورتشان خاك‌آلوده و رنگ‌هایشان زرد شده بود. وَقَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَقِیَاماً؛ شب را تا صبح با سجده و نماز گذرانده بودند. یُرَاوِحُونَ بَیْنَ جِبَاهِهِمْ وَخُدُودِهِمْ؛ وقتی به سجده می‌افتادند ـ مثل این نبود كه هنوز سر به زمین نرسیده، مهلت نمی‌دهیم استقرار پیدا كندـ آن‌قدر سجده‌شان را طول می‌دادند و سرشان روی سجده بود، برای رفع خستگی گونه راست صورت را می‌گذاشتند تا آن‌قـدر خسته می‌شدند، سپس گونه چپ صـورت را می‌گذاشتند. بین

      گونه‌ها و پیشانی سجده‌های طولانی می‌کردند. یَقِفُونَ عَلَی مِثْلِ الْجَمْرِ مِنْ ذِكْرِ مَعَادِهِمْ؛ وقتی یاد قیامت می‌افتادند، مثل كسی بودند که روی پاره آتشی ایستاده است و می‌سوزد و نمی‌تواند استقرار یابد. وقتی از معاد و بهشت و جهنم و حساب‌وكتاب صحبت می‌شد، آرام نمی‌گرفتند. كَأَنَّ بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ رُكَبَ الْمِعْزَی مِنْ طُولِ سُجُودِهِمْ؛ از‌بس سجده كرده بودند، پیشانی‌هایشان مثل زانوی بز پینه داشت. إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ هَمَلَتْ أَعْیُنُهُمْ حَتَّی تَبُلَّ جُیُوبَهُمْ؛ به‌هنگام یاد خدا، حالت لرزشی در آنان پدید می‌آمد و اشك از چشمانشان جاری می‌شد، به‌گونه‌ای‌كه گریبانشان را خیس می‌کرد. مؤمنان همیشه به‌یاد خدا هستند؛ اما وقتی آیه قرآن تلاوت می‌شود، توجه بیشتری به صفات الهی دارند و شوك تازه‌ای در آنها ایجاد می‌كند. قرآن می‌فرماید: إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُكِرَ اللّهُ وَجِلَت

      ﴿ صفحه 177 ﴾
      قُلُوبُهُمْ.(1)وَمَادُوا كَمَا یَمِیدُ الشَّجَرُ یَوْمَ الرِّیحِ الْعَاصِفِ؛ روزی كه تندباد می‌وزد و هوا طوفانی می‌شود، شاخه‌های درخت چگونه می‌لرزد؟ این‌‌گونه بدنشان می‌لرزید: خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ وَرَجَاءً لِلثَّوَابِ. پیداست که گریه، فقط گریه خوف نیست، گریه شوق و رجا هم هست و انواع دیگری هم دارد. این سیمایی از اصحاب ویژه پیغمبر صلی الله علیه و آله بود که امیرالمؤمنین علیه السلام صبحگاهی پس‌از نماز برای اصحاب خود ترسیم كردند. فرمودند اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله این‌‌گونه بودند؛ شما چرا مثل آنها نیستید؟ كسانی در تاریخ بودند و شاید اکنون هم در گوشه‌وكنار، فرقه‌هایی باشند که به عبادات و ذكر و زهد و مانند آن بسیار اهمیت می‌دهند؛ اینها استناد به سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌کنند؛ ولی سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله فقط این نبود؛ مجموعی از اعمال بود كه همه وظایف فردی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و فعالیت‌های اقتصادی، را دربر می‌گرفت. باید این مجموعه را درنظر گرفت و هركس به‌اندازه همت خود، یك قدم، دو قدم، سه قدم، هزار قدم، بلکه هرچه می‌تواند پیش رود؛ اما مجموع را پیش ببرد، نه آنكه تک‌بعدی ‌باشد.

      نمونه دیگری از كلام امیرالمؤمنین علیه السلام در وصف اصحاب خاص پیغمبر صلی الله علیه و آله ، در‌زمینه مسائل اجتماعی و جهاد وجود دارد. این بخش را امیرالمؤمنین علیه السلام در قضیه صفین، پس‌از جریان حكمیت یا در خلال آن جریان، فرموده‌اند. زمانی‌که داستان حكمیت در پیش آمد سال‌های

      1. «مؤمنان فقط كسانی هستند كه وقتی خدا یاد ‌شود، دل‌هاشان (از خوف او) بلرزد» (انفال، 2).

      ﴿ صفحه 178 ﴾
      پی‌در‌پی دو جنگ رُخ داده بود: یکی جنگ جمل و پس‌ازآن جنگ صفین. حدود صدهزار نفر از مسلمانان یا بیشتر، كشته شده بودند. صدهزار نفر در جنگ تن‌به‌تن كشته شدند و طبعاً بقیه، بسیار خسته شده بودند. وقتی با حیله عمروعاص قرآن‌ها را بر سر نیزه كردند، بسیاری مسلمانان بهانه‌ای پیدا كردند و گفتند با قرآن نمی‌جنگیم و قرآن حاكم بین ما و شما باشد؛ و در آنجا فریب خوردند. گویا(1)این كلام را امیرالمؤمنین علیه السلام در آن موقعیت برای اصحاب خود بیان فرمودند: وَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ‌اللَّه صلی‌الله علیه و آله نَقْتُلُ آبَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا وَإِخْوَانَنَا؛(2)در زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله وقتی وظیفه جهاد داشتیم، نگاه نمی‌كردیم كه طرف ما چه‌كسی است؛ ممكن بود پدر یا فرزند یا برادرمان باشد. این حرف‌ها مطرح نبود. صحبت كفر و ایمان بود. وقتی دستور می‌رسید با كفاری كه مهاجم هستند بجنگید، دیگر نگاه نمی‌كردیم كه طرفمان چه‌کسی است؛ آیا جزء باند و حزب و قوم ماست یا نیست. با او می‌جنگیدیم، هرچند پدر یا پسر یا برادر بود. مَا یَزِیدُنَا ذَلِكَ إِلَّا إِیمَاناً وَتَسْلِیماً؛ پدركشی و برادركشی، بر ایمان ما می‌افزود. وَمُضِیّاً عَلَی اللَّقَمِ وَصَبْراً عَلَی مَضَضِ الْأَلَمِ؛ ما به دستور عمل می‌كردیم. دستور بود بجنگید، ما می‌رفتیم و فكر دیگری نمی‌كردیم. وَجِدّاً فِی جِهَادِ الْعَدُو. سپس امیرالمؤمنین علیه السلام این صحنه‌ را مجسم می‌كند که: وقتی با دشمن درگیر می‌شدیم، گاه در جنگ تن‌به‌تن، دو نفر با

      1. سید رضی در ابتدای این خطبه به این نكته اشاره كرده است.

      2. نهج‌ البلاغه، خطبه 56، ص91.

      ﴿ صفحه 179 ﴾
      همدیگر حالت كُشتی پیدا می‌كردند؛ یكی مؤمن و دیگری كافر، پدری با پسر، برادری با برادر؛ و هریك سعی می‌كرد تا دیگری را به‌زمین بزند و در فرصتی او را به‌قتل برساند. گاهی مؤمن بر كافر مسلط می‌شد و او را می‌كشت و گاهی كافر بر مؤمن مسلط می‌شد و مؤمن را می‌كشت. ما مأمور بودیم برویم بجنگیم؛ می‌رفتیم و نگاه نمی‌كردیم كه طرف ما کیست؛ با او درگیر می‌شدیم، گاهی غالب و گاهی هم مغلوب می‌شدیم. وَلَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَالْآخَرُ مِنْ عَدُوِّنَا یَتَصَاوَلَانِ تَصَاوُلَ الْفَحْلَیْنِ؛ مثل زمانی كه دو قهرمان باهم كشتی می‌گیرند، چطور هركدام مواظب‌اند ببینند طرف مقابل چه غفلتی پیدا می‌كند تا از فرصت استفاده كنند؛ این‌‌گونه، یكی ازطرف ما و یكی ازطرف كفار باهم كشتی می‌گرفتند؛ مواظب بودند ببینند چگونه می‌شود طرف مقابل را به‌زمین زد. یَتَخَالَسَانِ أَنْفُسَهُمَا أَیُّهُمَا یَسْقِی صَاحِبَهُ كَأْسَ الْمَنُونِ؛ تلاش می‌كردند فرصتی پیدا كنند تا جام مرگ را به‌طرف مقابل بنوشانند. تعبیری ادبی است؛ یك مؤمن با یك كافر باهم درگیرند و هركدام مواظب‌اند فرصتی بیابند تا جام مرگ را به حریف خود بنوشانند. فَمَرَّه لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَمَرَّه لِعَدُوِّنَا مِنَّا؛ گاهی ما موفق می‌شدیم دشمن را بكشیم؛ گاهی هم دشمن، ما را می‌كشت. این وضع ما در مقام اطاعت امر پیغمبر صلی الله علیه و آله در میدان جهاد بود. فقط این نبود كه شب تا صبح به عبادت بپردازیم و درحال سجده و گریه باشیم؛ بلکه جهاد هم بود. فَلَمَّا رَأَی اللَّهُ صِدْقَنَا؛ وقتی خدا دید که ما در عهد و پیمانِ جانبازی در راه او راست می‌گوییم رِجالٌ صَدَقُوا ما

      ﴿ صفحه 180 ﴾
      عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ؛(1)به وعده‌ای كه با خدا بستند عمل كردند و در عمل صادق بودند) به پیغمبر صلی الله علیه و آله ایمان آوردیم و با او بیعت كردیم و گفتیم جان و مالمان دراختیار شماست و پایداری کردیم، أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ وَأَنْزَلَ عَلَیْنَا النَّصْرَ؛در چنین وقتی بود كه خدا ذلت و خواری را بر دشمن، و پیروزی را بر ما مسلمانان نازل کرد؛ چون حاضر شدیم بجنگیم تا كشته شویم. دیگر هیچ ملاحظه‌ای نداشتیم، و فقط اطاعت امر خدا مطرح بود. حَتَّی اسْتَقَرَّ الْإِسْلَامُ مُلْقِیاً جِرَانَهُ وَمُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ؛ این‌‌گونه شد كه اسلام کم‌کم سامان گرفت و استقرار یافت و خیمه‌اش سر پا شد و قوام گرفت. وَلَعَمْرِی لَوْ كُنَّا نَأْتِی مَا أَتَیْتُمْ؛به جانم سوگند اگر ما هم روح سازش داشتیم، راحت‌طلب بودیم و فقط درپی ذكر و ورد بودیم كه به جان آدمی لطمه‌ای نمی‌زند.(2)اگر ما هم مثل شما رفتار می‌كردیم مَا قَامَ لِلدِّینِ

      1. «مردانی كه در آنچه بر آن با خدا پیمان بسته بودند، صادقانه عمل كردند»(احزاب، 23).

      2. عبادت و شب‌خیزی سلامت هم می‌آورد: وَعَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِبْنِ‌عِیسَی عَنِ الْقَاسِمِ‌بْنِ‌یَحْیَی عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِی‌بَصِیرٍ عَنْ أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ† قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیِّ‌بْنِ‌أَبِی‌طَال �� �� �� �� �� �� �بٍ† قَالَ قِیَامُ اللَّیْلِ مَصَحَّه الْبَدَنِ وَرِضَا الرَّبِّ وَ تَمَسُّكٌ بِأَخْلَاقِ النَّبِیِّینَ وَتَعَرُّضٌ لِرَحْمَتِه؛ «امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: نماز شب سبب سلامتی تن و خشنودی خدا و چنگ زدن به اخلاق پیامبران و خود را درمعرض رحمت الهی درآوردن است» (محمدبن‌حسن الطوسی، تهذیب الاحكام، ج2، ص121).

      در روایت است که اگر فردی نماز شب بخواند، قیافه‌اش زیبا و روزی‌اش فراوان می‌شود: وَعَنْهُ عَنْ أَبِی‌زُهَیْرٍ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی‌عَبْدِاللَّهِ† قَالَ صَلَه اللَّیْلِ تُبَیِّضُ الْوَجْهَ وَصَلَه اللَّیْلِ تُطَیِّبُ الرِّیحَ وَ صَلَه اللَّیْلِ تَجْلِبُ الرِّزْقَ؛ امام صادق علیه السلام فرمود: نماز شب، روی را سپید و بوی (بدن) را خوش و روزی را جلب می‌كند» (محمدبن‌حسن الطوسی، همان، ص120).

      نماز شب خواندن عیبی ندارد و می‌توان تحمل كرد؛ اما در جهاد، پای جان درمیان است، تیر و شمشیر و كشته شدن شوخی نیست. كسانی بودند که وقتی به اینجا می‌رسیدند، عقب می‌نشستند. در مقام ذكر و ورد و دعا و توسل و گریه مسلمان خوبی بودند؛ اما وقتی پای فداكاری و جنگ می‌شد، عقب‌نشینی می‌كردند.

      ﴿ صفحه 181 ﴾
      عَمُودٌ؛ خیمه دین سر پا نمی‌شد و عمودی برای این خیمه یافت نمی‌گردید. وَلَا اخْضَرَّ لِلْإِیمَانِ عُودٌ؛ و شاخه ایمان هرگز سرسبز و خرم نمی‌شد و می‌خشكید و كم‌كم ازبین می‌رفت. اگر شاخة‌ ایمان، سرسبز و خرم مانده است، به‌سبب آن فداكاری‌هایی است كه ما مسلمانان زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌كردیم. اگر بنا بود مانند شما خسته شویم و دست از جنگ بكشیم و فقط درپی راحت‌طلبی برویم، هیچ‌‌وقت اسلام رواج نمی‌یافت بلکه فاتحه آن یك‌باره خوانده شده بود. وَایْمُ اللَّهِ لَتَحْتَلِبُنَّهَا دَماً وَلَتُتْبِعُنَّهَا نَدَماً. پس حضرت قسم می‌خورَد با این وضعی كه شما دارید، با این روحیه راحت‌طلبی كه شما دارید، به‌جای شیر، خون خواهید نوشید و سرانجام، ندامت و دشمنی به‌بار خواهید آورد. اینكه امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ، مقصود ایشان همه اصحاب رسول‌الله نیست و به‌‌طورطبیعی اصحاب ویژه آن حضرت را می‌فرماید که در مقام عبادت، آن‌چنان بودند كه صبحگاهان ازبس عبادت و سجده كرده بودند، صورتشان خاك‌آلود بود. باید توجه داشت که مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله در آن‌زمان، قالی فرش ابریشمی نداشت و معمولاً همه روی خاك سجده می‌کردند، روی خاك نماز می‌خواندند و در سجده هم سر را روی خاك می‌گذاشتند، نه روی فرش ترمه و قالی ابریشم! بنابراین وقتی صبح می‌شد، صورتی كه شب تا صبح روی خاك بوده و با اشك خیس شده،

      ﴿ صفحه 182 ﴾
      خاك‌آلود می‌شود. آن وضع عبادتشان بود و این هم وضع جهاد و جان‌فشانی‌شان. این سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله است. اگر كسی می‌خواهد به رفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله تأسی كند، باید همه جوانب سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را ببیند؛ در مقام عبادت تنبلی نكند که برای خواندن دو ركعت نافله، جانش بالا بیاید. موقع نماز، هنوز سلام نگفته، به این‌طرف و آن‌طرف بنگرد، انگار در قفس بوده است و الان درِ قفس باز شده است و می‌خواهد پرواز كند! آنها از نماز سیر نمی‌شدند، من و شما سالی دو یا سه شب احیا می‌گیریم؛ بنده خودم را عرض می‌كنم، از این شب‌ها مقداری را که خواب و چرتی هستیم منها كنید، اگر از اول تا پایان شب خیلی بانشاط احیا ‌بگیریم چه می‌كنیم؟ دعای ابوحمزه و دعای جوشن كبیر و چند صفحه قرآن می‌خوانیم، قرآن به سر می‌گیریم، و بالاخره منتظریم تا سحری بخوریم و بخوابیم. اما اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله هر شبشان این بود. إِنَّ رَبَّكَ یَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ.تنها تو نیستی: وَطائِفَه مِنَ الَّذِینَ مَعَك. قرآن از اوصاف اینها نقل می‌كند، که واقعاً برای ما قابل فهم نیست. من خودم را می‌گویم، خوش‌ به حال شما اگر مصداق این اوصاف هستید. قرآن می‌فرماید: إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِیًّا؛(1)وقتی آیات قرآن بر آنان تلاوت می‌شود، به‌حال سجده روی زمین می‌افتند، درحالی‌‌كه صدایشان از گریه بلند است. این چه

      1. «وقتی آیات خدای رحمان بر آنها خوانده شود، به‌حال سجده و گریه بر زمین می‌افتند» (مریم، 58).

      ﴿ صفحه 183 ﴾
      حالی است؟ مگر قرآن خواندن، به‌سجده افتادن و گریه كردن و ناله كردن دارد؟ ما كه كسی را ندیدیم این‌‌گونه باشد؛ پس اینها که بودند؟ وَیَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْكُونَ وَیَزِیدُهُمْ خُشُوعاً.(1)من درطول هفتادوچند سال عمرم یادم نمی‌آید که به‌اندازه پنج انگشت دست، نمونه این‌‌گونه افراد را دیده باشم. یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْكُونَ وَیَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. قرآن برای چه کسانی فرموده است؟ این سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله را چه کسی باید تبعیت كند؟ ما چه اندازه از آن تبعیت می‌كنیم؟ آیا اوصافی كه در قرآن برای منافقان آمده است، درباره ما صادق نیست؟ ما از آن دستورها و تربیت اسلام و از آن روحی كه پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله در جامعه اسلامی دمید، خیلی دوریم. پیامبر صلی الله علیه و آله ، خود، مجسمه اسلام بود و شاگردی مثل علی علیه السلام را تربیت كرد، و اصحابی كه علی علیه السلام از آنها این‌‌گونه یاد می‌كند. ما ادعا داریم كه شیعه علی علیه السلام هستیم و به خود بسیار می‌بالیم كه شب‌های احیا را توانستیم احیا بگیریم؛ اما آنها هرشب، نیمی از شب یا دو ثلث شب را بیدار بودند: یَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنی مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ. سپس خدا می‌فرماید كه ما این كارها را برای شما واجب نكردیم. البته تهجد بر پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله واجب بود. عَلِمَ أَنْ سَیَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضی وَآخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ فَاقْرَؤا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ؛(2)

      1. «به‌روی چانه بر زمین می‌افتند و می‌گریند و این بر فروتنی آنان می‌افزاید»(اسراء، 109).

      2. «خدا می‌داند كه برخی از شما بیمار خواهید شد و برخی دیگر به مسافرت می‌روند؛ پس هرچه ممكن شود قرآن بخوانید» (مزمل، 20).

      ﴿ صفحه 184 ﴾
      خدا می‌داند كه شما همیشه آن‌‌گونه سلامت ندارید كه هرشب بتوانید این‌‌همه عبادت کنید و قرآن بخوانید. عَلِمَ أَنْ سَیَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضی؛ برخی از شما ممكن است مریض باشند، وآخرون یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ؛ یا در بیابان‌ها در مسیر سفر هستند و نمی‌توانند عبادت كنند. فَاقْرَؤا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ؛ پس بدان اندازه كه می‌توانید قرآن بخوانید. این قرائت قرآن، قرآنی بود كه مسلمانان در اول اسلام در نمازشان می‌خواندند؛ گاهی سوره بقره را در نماز می‌خواندند. فَاقْرَؤا ما تَیَسَّرَ مِنْه صحبت از نماز شب و قیام شبانه و در این سیاق است. می‌گوید اگر نمی‌توانید سوره‌های بزرگ را در نماز شب قرائت كنید، هراندازه كه برایتان میسر است بخوانید. خداوند به‌فضل خود، این قرائت را بر ما واجب نكرده است؛ ولی تشویق می‌كند هراندازه‌ می‌توانید این كار را انجام دهید.

      ما واقعاً این سنت‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله را چقدر یاد گرفته‌ایم و به آن عمل می‌كنیم؟ متأسفانه روز‌به‌روز وضعیتی فراهم می‌شود كه توفیق همان عبادت‌های مختصر نیز كم می‌شود. كم‌كم فرهنگ عمومی چنین شده است که تا ساعت دوازده و گاهی بیشتر، به تماشای تلویزیون و گاهی رایانه، و چیزهای دیگری که ان‌شاءالله حلال است می‌گذرد؛ زندگی باید شاد باشد! كسی كه بعداز ساعت دوازده یا دیرتر از آن می‌خوابد، آیا می‌تواند سحر بلند شود و نماز شب بخواند؟ اگر نماز صبح قضا نشود، خیلی باید خشنود بود. زمانی، مردم پس‌از نماز عشا می‌خوابیدند. سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله این‌‌گونه بود؛ نماز مغرب را در مسجد می‌خواندند و به خانه‌ها می‌رفتند و شام می‌خوردند؛ دوباره برمی‌گشتند

      ﴿ صفحه 185 ﴾
      نماز عشا را در مسجد می‌خواندند و سپس می‌خوابیدند. آنان می‌توانستند پیش‌از نیمه‌شب هم بیدار شوند و تا صبح عبادت کنند؛ اما ما كه تا پس‌از نیمه‌شب به تماشای فیلم و کارهای دیگر مشغول هستیم، چگونه می‌توانیم؟ از ما كه نسل قدیم هستیم گذشته است، ولی جوان‌هایی كه در این دوره سر كار می‌آیند، چه اندازه به احكام اسلام و سنت پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله پایبند خواهند بود؟ الحمدلله خدای متعال به‌بركت عنایات آقا ولی‌عصر عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف عشق و علاقه ویژه به معنویت را در نسل جدید ما پدید آورده است، كه قابل محاسبه نیست. عنایت الهی است كه برای جبران عوامل فسادی كه از در و دیوار می‌بارد، این گرایش معنوی در دل‌ها سر می‌زند. مجالس احیا و عبادت‌ها را ببینید؛ چگونه همین جوان‌ها با همان قیافه‌های کذایی حاضر می‌شوند! این عنایت خداست و روی اسباب عادی نیست؛ از درس‌های مدرسه و معلمان و دبیران و مجالس وعظی كه بنده واعظش باشم نیست؛ اسباب ظاهری ندارد؛ یك روح معنوی و خداداد است که در این جامعه دمیده شده است، تا مقداری با آن فسادها مقابله كند.

      شکایت حضرت امیر درباره روی‌گردانی مردم از سنت نبوی
      چنان‌كه درآغاز گفتیم، نهج‌البلاغه گلچینی از فرمایش‌های امیرالمؤمنین علیه السلام است. در همین گلچین، مطالبی هست كه وقتی انسان دقت ‌كند، بهت‌زده می‌شود. امیرالمؤمنین علیه السلام شخصیتی بود كه از روز نخستِ دعوت علنی پیغمبر صلی الله علیه و آله ، به مردم شناسانده شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اولین كسی كه به من ایمان بیاورد، جانشین من خواهد بود! در آن‌هنگام، هیچ‌‌كس جز علی علیه السلام

      ﴿ صفحه 186 ﴾
      ایمان نیاورد.(1)ایشان درطول تاریخ زندگی پیغمبر صلی الله علیه و آله ، مشكل‌گشای مسلمانان بود؛ جانشین پیغمبر صلی الله علیه و آله در بسیاری از امور بود؛ وقتی پیغمبر صلی الله علیه و آله به جهاد می‌رفتند، اگر علی علیه السلام در نبرد حضور نداشت، او در مدینه جانشین پیغمبر صلی الله علیه و آله بود. رفتاری كه پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله با ایشان داشت، كاملاً نشان می‌داد كه وی چه موقعیتی نسبت‌به پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله دارد. بااینكه كسی مانند ایشان درمیان مردم بود و كسان دیگری از اصحاب خوب پیغمبر صلی الله علیه و آله حضور داشتند، در فاصله كوتاهی، كمتر از سه دهه، آن‌چنان وضع عجیبی پدید آمد كه وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام درباره آن‌زمان صحبت می‌كند، انسان خیال می‌كند از زمانی سخن می‌گوید كه قرن‌ها با بعثت پیغمبر صلی الله علیه و آله فاصله داشته و تحولات عظیمی در جامعه پدید آمده است و مردم، زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله و دستورهای ایشان را فراموش كرده‌اند. گاهی حضرت به‌گونه‌ای صحبت می‌كند که تعجب انسان را برمی‌انگیزد كه در آن‌زمان، با گذشت کمتر از بیست‌‌و‌چند سال، چه شده بود كه علی علیه السلام این‌‌گونه از مردم گله می‌كند، و فسادها را تشریح می‌كند. به‌هرحال باید با اوضاع صدر اسلام آشنا شد و دید که چگونه بوده است، تا بتوان از آن درس عبرت گرفت؛ زیرا چنین چیزهایی برای نسل‌های بعد هم ممكن است پدید آید، و این انحرافات مختص صدر اسلام نیست. آنان بااینكه پیغمبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را داشتند، و سال‌ها پای منبر پیغمبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام بودند، این‌‌گونه شدند؛ ما هم باید مواظب باشیم تا به این آسیب‌ها مبتلا نشویم.

      1. ر.ك: محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج18، ص178.

      ﴿ صفحه 187 ﴾
      از موضوعاتی كه امیرالمؤمنین علیه السلام بسیار از آن گله می‌كند، موضوع اختلاف مردم است. دو دهه از وفات پیغمبر صلی الله علیه و آله گذشته، یا 25 ‌سال گذشته، یا اگر این خطبه مربوط به اواخر دوران امیرالمؤمنین علیه السلام باشد نزدیك به سی سال گذشته است، ایشان از اختلاف فرقه‌هایی كه در مردم پیدا شده می‌نالد که هركدام شیوه‌ای برای خود اتخاذ كرده‌اند و همه از اسلام منحرف شده‌اند. فَیَا عَجَباً وَمَا لِیَ لَاأَعْجَبُ مِنْ خَطَإِ هَذِهِ الْفِرَقِ عَلَی اخْتِلَافِ حُجَجِهَا فِی دِینِهَا؛(1)شگفتا و چگونه من تعجب نكنم از اینكه این فرقه‌های گوناگون پدید آمدند؛ همه هم برای دین و آیین خود استدلال می‏‌کنند. لَا یَقْتَصُّونَ أَثَرَ نَبِیٍّ وَلَا یَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِیٍّ؛ ولی نه از پیغمبری پیروی می‌كنند و نه به جانشین پیغمبری اقتدا می‌كنند. لَا یُؤمِنُونَ بِغَیْبٍ وَلَا یَعِفُّونَ عَنْ عَیْبٍ؛ ایمان (واقعی) به غیب ندارند، از هیچ عیبی هم احتراز نمی‌كنند و پاك‌دامن نیستند. یَعْمَلُونَ فِی الشُّبُهَاتِ؛ در کارهایی كه حكم روشنی ندارد و شبهه‌ناك است، راحت وارد می‌شوند. وَیَسِیرُونَ فِی الشَّهَوَاتِ؛ مسیرشان مسیر شهوت‌هاست و به دلخواه‌ها حرکت می‌کنند. الْمَعْرُوفُ فِیهِمْ مَا عَرَفُوا وَالْمُنْكَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْكَرُوا؛خوبی، آن چیزی‌ است كه آنها خوب می‌دانند و بدی، آن چیزی است كه آنها بد می‌دانند؛ یعنی ملاك خوبی و بدی و معروف و منكر، سلیقه‌های شخصی آنان است؛ هركس هرچه را خوب می‌داند، می‌گوید معروف است، همان كار را باید كرد؛ امر به همان معروفی هم می‌كند كه خودش دوست دارد؛

      1. نهج البلاغه، خطبه 88، ص121.

      ﴿ صفحه 188 ﴾
      و به هرچیز كه خوشش نمی‌آید می‌گوید منكر است و از آن نهی می‌كند تا دیگران هم انجام ندهند. مَفْزَعُهُمْ فِی الْمُعْضِلَاتِ إِلَی أَنْفُسِهِمْ؛در مشكلات، پیش رو سراغ خدا و پیغمبر نمی‌روند، آن‌‌گونه‌كه قرآن دستور داده است: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَالرَّسُولِ،(1)بلكه وقتی معضلاتی پیش می‌آید، به خود مراجعه می‌کنند: وَتَعْوِیلُهُمْ فِی الْمُهِمَّاتِ عَلَی آرَائِهِمْ؛ در كارهای مهمی كه پیش می‌آید، به رأی خود اتكا می‌كنند. كَأَنَّ كُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ؛ گویا هریك از اینها امام خود است، و وظیفه خود نمی‌داند از كسی كه كلامش حجت است پیروی كند. به هرچه به‌نظرشان می‌رسد، عمل می‌كنند؛ گویا هركس خودش امام خویش است.(2)خود‌رهبری، اساسِ لیبرالیسم است و این همان چیزی است كه امروز هم بسیاری از سیاست‌مداران ما آن را پیگیری می‌كنند؛ گاه اسم آن را هم می‌آورند، ولی برخی نام نمی‌برند، حضرت در جای دیگر می‌فرماید: أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِیناً نَاقِصاً فَاسْتَعَانَ بِهِمْ عَلَی إِتْمَامِهِ؛(3)آیا خدا دین ناقصی فرستاده و از مردم كمك خواسته است كه آن را كامل كنند؟ كسانی كه هرروز قانونی می‌آورند و رأی می‌دهند و مردم را

      1. «پس اگر درباره چیزی به‌كشمكش برخاستید، آن را به خدا و فرستاده او برگردانید (و حكمش را از خدا و رسول بخواهید)» (نساء، 59).

      2. پیش‌از پیروزی انقلاب، ابوالحسن بنی‌صدر كتابی نوشته بود (تعمیم امامت و مبارزه با سانسور) و در آن تعریف جدیدی از اصول خمسه اعتقادی كرده بود؛ ازجمله اصل چهارم از اصول خمسه، یعنی امامت را كه از خصوصیات شیعه هست، به خودرهبری معنا کرده بود؛ یعنی هركس رهبر خود است، كَأَنَّ كُلَّ امْرِئٍ مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ.

      3. نهج ‌البلاغه، خطبه 18، ص61.

      ﴿ صفحه 189 ﴾
      به روش جدیدی دعوت می‌كنند، فكر می‌كنند كه خدا دینش را ناقص نازل كرده و از آنها درخواست كرده است كه ای بندگان عزیز من، به من كمك كنید، من نتوانستم دینی از این بهتر بیاورم، شما نقص‌هایش را كامل كنید. أَمْ كَانُوا شُرَكَاءَ لَهُ؛ یا نه، اصلاً اینها شریك خدا هستند؟ فَلَهُمْ أَنْ یَقُولُوا وَعَلَیْهِ أَنْ یَرْضَی؛ آنها باید بگویند و خدا هم باید بپذیرد. ما رأی می‌دهیم قانون این باشد، و ما به هرچه رأی دادیم شرع هم باید آن را بپذیرد! به گمان ایشان معنای این جمله؛ كُلَّما حَكَمَ بِهِ الْعَقْلُ حَكَمَ بِهِ الشَّرْعُ این است که هر چه به اصطلاح عقلای مردم گفتند همان حكم دین خواهد شد، چون كُلَّما حَكَمَ بِهِ الْعَقْلُ حَكَمَ بِهِ الشَّرْعُ، این سخن و فکر تازه‌ای نیست. حضرت علی علیه السلام در صدر اسلام از همین تفکر می‌نالید. آیا خدا دین تام و کاملی نازل كرده بود، اما پیغمبر صلی الله علیه و آله به‌درستی بیان نكرده بود؟ این شق دیگر مسئله است که علی علیه السلام بیان می‌كند. یك احتمال این بود كه: آیا خدا بلد نبود دین كامل نازل كند؟ همین اندازه كه می‌دانست ـ‌العیاذبالله‌ـ نازل کرد و از مردم كمك خواست كه شما بیایید بقیه‌اش را کامل کنید؟! یا نه، خدا دین را کامل نازل کرده است، ولی پیغمبر صلی الله علیه و آله در بیانش كوتاهی كرده، و همه آنچه را خدا به او گفته بود به مردم نرسانده است؟ از‌این‌رو لازم است که مردم خود، آن را کامل کنند؟ أَمْ أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ دِیناً تَامّاً فَقَصَّرَ الرَّسُولُ صلی الله علیه و آله عَنْ تَبْلِیغِهِ وَأَدَائِهِ، وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ یَقُولُ ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْءٍ. خدا كه می‌فرماید من هیچ‌‌چیز را فروگذار نكردم، پیغمبر هم، همان مقدار كه به او وحی شده بود، با امانت كامل تحویل مردم داد.

      ﴿ صفحه 190 ﴾
      استنباط نادرست از آیات قرآن
      آقایی گفته بود آیه لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْن(1)كه بیانگر تفاوت ارث مرد و زن است، با آیه اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی(2)منافات دارد و آیه دوم، حاكم‌بر آیه نخست است. آیا می‌توان آیه اعْدِلُوارا حاكم‌بر لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْن دانست؟ یعنی یك مطلق، حاكم‌بر نص باشد! معنای این حرف چیست؟ ما در اصول، اصطلاح «حكومت و ورود» و «تخصیص و تخصص» داریم ولی دلیل حاكم موضوع دلیل دیگر را ازبین می‌برد؛ مثلاً وقتی می‌گویند لا سهو فی السهووقتی در نماز چهار رکعتی بین سه و چهار شك كردید، باید یك ركعت نماز احتیاط بخوانید؛ اگر در همین نماز احتیاط شك كردید، به این شك نباید اعتنا کرد و دستور دیگری ندارد، یا مثل قاعده «لاضرر» که براساس برخی دیدگاه‌ها حاكم‌بر ادله دیگر است. به‌‌هرحال در «حكومت»، اگر دلیلی حاكم باشد، موضوع برای دلیل بعدی باقی نمی‌ماند. در این فرض، اگر آیه اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی حاكم‌بر آیه لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ باشد، به‌معنای آن است که دو برابر بودن ارث مرد نسبت‌به زن موضوع ندارد. در مسئله ارث ـ بنابر فهم آن آقا‌ـ عقل اقتضا می‌كند ارث مرد و زن یك‌سان باشد؛ اما آیه می‌گوید نه، فرق دارد، و ارث مرد باید دو برابر باشد. مقتضای اعْدِلُوااین است كه بین ارث مرد و زن مساوات باشد؛ آیه می‌گوید نه، مساوات نیست، پس این دو آیه باهم تناقض و تعارض دارد. آن‌زمان علی علیه السلام از این می‌نالید كه مردم درباره قرآن این‌گونه قضاوت می‌كردند كه گویا آیاتش

      1. «برای پسر همانند سهم دو دختر است» (نساء، 11).

      2. «عدالت بورزید كه آن نزدیك‌تر به تقواست» (مائده، 8).

      ﴿ صفحه 191 ﴾
      با‌هم اختلاف دارد: وَذَكَرَ أَنَّ الْكِتَابَ یُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضاً وَأَنَّهُ لَا اخْتِلَافَ فِیهِ. شاید برخی این‌‌گونه سخن گفتن را برای علی علیه السلام نقصی بدانند؛زیرا امیرالمؤمنین علیه السلام از مردم بسیار گله می‌كند. یكی از اصول مدیریت كه امروزه بر آن تكیه می‌كنند این است كه مدیر باید زیردستان راتشویق‌ و از آنها تعریف كند، دل آنان را به‌دست بیاورد تا انگیزه‌ای برای بهتر شدن آنان باشد؛ ولی در نهج‌‌البلاغه می‌بینید حضرت همواره از مردم مذمت می‌كند؛ مانند این موارد كه: ای‌كاش معاویه می‌آمد با من معامله می‌كرد بیست نفر از شما را می‌گرفت و یكی از اصحاب خودش را به من می‌داد: لَوَدِدْتُ وَاللَّهِ أَنَّ مُعَاوِیَه صَارَفَنِی بِكُمْ صَرْفَ الدِّینَارِ بِالدِّرْهَمِ.(1)آن‌زمان بیست مثقال نقره می‌گرفتند، یك مثقال طلا می‌دادند؛ بیست درهم می‌گرفتند، یك دینار می‌دادند. نسبت طلا و نقره یك‌بیستم بود، حالا تقریباً یك‌پنجاهم است. کار صراف، تبدیل طلا و نقره بود. علی علیه السلام می‌گوید به خدا قسم، دوست داشتم معاویه بیاید صرافی كند، بیست نفر از شما را بگیرد و یكی از اصحاب خودش را به من بدهد؛ زیرا آنها در باطل خود محكم‌اند و به هرچه رئیسشان می‌گوید عمل می‌كنند؛ ولی شما در حق خودتان سستید و به هرچه می‌گویم عمل نمی‌كنید. گاهی می‌فرمود: یَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ؛(2)ای نامردهای مردنما! گاهی می‌گفت دل من را پر از خون كردید. این بیاناتی كه علی علیه السلام دارد سلیقه خاصی است. آیا آن‌زمان اوضاع فرهنگی آن‌‌گونه بوده است، یا اینكه مردم چنان نابكار بودند كه به این نکوهش‌ها احتیاج داشتند. این

      1. نهج‌ البلاغه، خطبه 97، ص141.

      2. همان، خطبه 27، ص70.

      ﴿ صفحه 192 ﴾
      مسئله‌ای است كه به بحث احتیاج دارد. از ویژگی‌های علی علیه السلام این است که بسیار صریح‌اللهجه و بدون تعارف است و با کسی مجامله نمی‌کند. ایشان به اصحاب خود می‌گوید: أَلَا وَإِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَه؛(1)شما دست از اطاعت شستید. مثل كسی که دستش خاك‌آلود شود، دست به‌هم می‌زند و می‌تکاند، شما اطاعت خدا را رها كردید. وَثَلَمْتُمْ حِصْنَ اللَّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَیْكُمْ بِأَحْكَامِ الْجَاهِلِیَّه؛ خدا دژ مستحكمی (كه دین الهی است) برای شما قرار داده بود؛ شما این دژ را با احكام جاهلی سوراخ كردید. چه‌كسانی این كار را كردند و احكام جاهلیت چه بود؟ آیا این سخن خیال‌بافی است یا آنان این كار را كرده بودند؟ چه كرده بودند که حضرت می‌گوید برج‌وباروی دین را سوراخ كردید و احكام جاهلی را به‌جای احكام خدا گذاشتید؟ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَه أَعْرَاباً. «اعراب»، جمع «اعرابی» به‌معنای بیابانی و بی‌سواد و نادان است. منظور، عرب بودن نیست؛ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَه أَعْرَاباً؛ پس‌ازاینكه هجرت كرده و با پیغمبر و اسلام آشنا گشته‌اید، بازگشتید و همان عرب‌های بیابانی شدید كه چیزی نمی‌فهمیدند. وَبَعْدَ الْمُوَالَه أَحْزَاباً؛ و پس‌ازآنکه دوستی پیغمبر و خاندان پیغمبر را پذیرفتید، با آن احزابی كه با پیغمبر دشمنی كردند و جنگ راه انداختند، همراهی کردید. مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا بِاسْمِهِ؛ شما از اسلام فقط اسمش را یاد گرفتید و به آن چسبیدید. اینکه می‌گویند باید جمعیت مسلمان زیاد شود و باید كاری کرد که مردم مسلمان شوند و به اسلام روی بیاورند، خوب است؛ اما آیا همین كه به اسم بگویند ما مسلمانیم، كافی است و افتخار دارد؟ یا آنکه

      1. همان، خطبه 192، ص285.

      ﴿ صفحه 193 ﴾
      باید حقیقت اسلام را در جامعه اجرا کرد؟ مسلمانی که بگوید من مسلمانم؛ اما احكام اسلام را قبول نکند، درواقع مسلمان نیست؛ هرچند در شناسنامه مسلمان باشد. یكی از ملی‌گراها در كنفرانسی در آلمان سخنرانی كرده و گفته بود این اسلامی كه در ایران معرفی می‌شود اسلام واقعی نیست؛ اسلام واقعی، آزادی و حقوق بشر و تساوی حقوق زن و مرد است! ماركسیست‌ها در آن جلسه گفته بودند اگر اسلام این است، ما هم مسلمانیم! نویسندگان روزنامه‌های زنجیره‌ای ایران هم در بوق‌های خود دمیدند كه ببینید یك نفر در آلمان چگونه اسلام را معرفی كرده است كه كفار هم گفتند ما مسلمانیم. این‌‌گونه اسلام را معرفی كنید تا مردم آن را دوست داشته باشند! این سخن آنان، تعریض به کسانی بود که دقایق اسلام را بیان، و بر احكام اسلام پافشاری می‌كنند. آنان می‌گویند این‌قدر بر احکام دین پافشاری نكنید؛ مردم از اسلام فرار می‌كنند؛ به‌گونه‌ای سخن از احكام بگویید كه همه بگویند ما هم مسلمانیم. اگر اسلام، یعنی هر كاری دلت می‌خواهد انجام بده، چه‌كسی است كه این اسلام را قبول نکند؟ مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا بِاسْمِهِ؛ شما فقط دنبال اسم اسلام هستید. وَلَا تَعْرِفُونَ مِنَ الْإِیمَانِ إِلَّا رَسْمَهُ؛ از ایمان هم فقط رسم ایمان را بلدید. آیا منظور از رسم، یعنی شكل ایمان، یا برخی رسوم مؤمنان یا رسوم ظاهری؟ منظور امیرالمؤمنین علیه السلام از این كلمه برای من روشن نیست. سپس می‌فرماید كه شما، دست از احكام اسلام كشیدید و سراغ دشمنان اسلام رفتید و با آنها رفاقت كردید؛ اما بدانید إِنَّكُمْ إِنْ لَجَأْتُمْ إِلَی غَیْرِهِ؛ اگـر چشمتـان به كمـك شـرق و غرب دوخته

      ﴿ صفحه 194 ﴾
      شده است و می‌خواهید با آنها سازش كنید، برایشان نامه بنویسید كه ما حاضریم با شما مذاكره كنیم، باهم كنار بیاییم، اگر امیدتان به كمك اینهاست، بدانید حَارَبَكُمْ أَهْلُ الْكُفْرِ؛ با این روحیه ضعیف و زبون و بزدلی كه شما دارید، كفار با شما خواهند جنگید. ثُمَّ لَا جَبْرَائِیلُ وَلَا مِیكَائِیلُ وَلَا مُهَاجِرُونَ وَلَا أَنْصَارٌ یَنْصُرُونَكُمْ؛ اگر با این روحیه‌ای كه شما دارید، و با این سازش‌كاری و راحت‌طلبی پیش بروید، كارتان به جایی می‌رسد كه نه جبرائیل به شما كمك می‌كند، نه میكائیل و نه مهاجرین و انصار. إِلَّا الْمُقَارَعَه بِالسَّیْفِ؛ ناچار می‌شوید كه جنگ با شمشیر را بپذیرید. اما اگر امیدتان به خداست، عزت و شرافتتان را حفظ كنید و پیش كفار دریوزگی نكنید و آبروی اسلام و انقلاب را نبرید. سپس می‌فرماید: فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِیَ بَیْنَ أَیْدِیكُمْ إِلَّا لِتَرْكِهِمُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ مردمانی كه پیش‌از شما بودند و شامل لعن الهی شدند، به‌این‌سبب بود که امر‌به‌‌معروف و نهی‌‌ازمنكر را ترك كردند. آنها كه اهل معصیت بودند، استحقاق عذاب پیدا كردند و آنها كه خودْ اهل معصیت و گناه نبودند، به‌سبب سكوتشان عذاب شدند. برای پرهیز از درگیری با دیگران و دست‌و‌پنجه نرم کردن با آنان و تحمل سختی و مشكلات. آنان برای راحتی خود، سكوت كردند. خدا به‌این‌سبب ایشان را لعنت كرد. شاید اشاره حضرت به «اصحاب سبت» است. قرآن در چندجا داستان آنان را نقل فرموده است؛ ازجمله در جایی مفصل نقل فرموده است كه قریه‌ای بود، و مردمی از بنی‌اسرائیل بودند که كنـار دریـا زندگی می‌كردند و به‌‌طور معمـول زندگی‌شـان از صید ماهی

      ﴿ صفحه 195 ﴾
      می‌گذشت. به آنان دستور داده شد كه روز شنبه، كار دنیا را رها كنند و به عبادت بپردازند(1)و ازجمله، صید ماهی روز شنبه حرام بود. به‌خواست خدا برای آزمودن آنان، ماهی‌ها روز شنبه نزدیك ساحل می‌آمدند و درمعرض صید قرار می‌گرفتند؛ اما روزهای دیگر نمی‌آمدند. این نص قرآن است، نه قصه و حدیث و تاریخ: واَسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَه الَّتِی كَانَتْ حَاضِرَه الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتَانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَیَوْمَ لاَ یَسْبِتُونَ لاَ تَأْتِیهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُم بِمَا كَانُوا یَفْسُقُونَ.(2)آنان به اصالت اقتصاد قایل بودند و معتقد بودند اگر مشكلات اقتصادی حل شود، مشکلات دیگر خودبه‌خود حل خواهد شد. بنابراین فكری كردند و دركنار دریا حوضچه‌هایی كندند. روزهای شنبه كه ماهی‌ها کنار ساحل می‌آمدند، ورودی حوضچه‌ها را باز می‌كردند و وقتی پر می‌شد، راه حوضچه‌ها را می‌بستند؛ درنتیجه ماهی‌ها گیر می‌افتادند و روز یكشنبه به‌راحتی ماهی‌ها را صید می‌كردند. هم به‌دستور خدا عمل كرده بودند (روز شنبه صید نكرده بودند)، هم اقتصادشان تأمین می‌شد؛ شبیه حیله‌های شرعی كه رباخواران ما انجام می‌دهند. به‌نظر بنده، آنان در این

      1. حتی غذا پختن روز شنبه و آتش روشن كردن ممنوع است. ما در شهر یزد همسایه‌های یهودی داشتیم که روزهای شنبه غذا نمی‌‌پختند. همسایه‌های مسلمانشان غذا می‌‌پختند و برایشان می‌‌بردند.

      2. «و از آنان، از اهل آن آبادی كه دركنار دریا بود بپرس هنگامی‌كه از حكم روز شنبه تجاوز كردند، ازآن‌رو كه ماهیانشان روز شنبه به‌فراوانی و آشكارا به‌سوی آنان می‌آمدند و در غیر شنبه نمی‌آمدند. این‌چنین آنان را آزمودیم به‌سبب‌آنكه فاسق بودند (از حد تجاوز می‌كردند)» (اعراف، 163).

      ﴿ صفحه 196 ﴾
      كارشان هیچ بدتر از ما نبودند، شاید مقدس‌تر از ما هم بودند، صیدی نمی‌كردند. عده‌ای از مؤمنان به اینها گفتند كه با دین خدا بازی نكنید، خدا فرموده روز شنبه ماهی صید نكنید، این كارها همان كاری است كه خدا از آن نهی کرده است، اگر اکنون ماهی را از آب بیرون نمی‌آورید و صید نمی‌كنید، ولی همان كار صید را انجام می‌دهید. گروهی دیگر گفتند كه اینها به سخن ما گوش نمی‌دهند؛ بنابراین بازداشتن آنان بیهوده است. لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً.(1)بنابراین مردم سه دسته شدند: یك دسته صیدكنندگان، یك دسته كسانی كه نهی‌‌ازمنكر می‌كردند، یك عده هم افراد بی‌توجه و آرام که درپی كار خود بودند؛ نه صید می‌كردند و نه به صیادان اعتراض می‌كردند. خدا عذابی فرستاد که هم صید‌كنندگان و هم كسانی كه ساكت بودند به‌صورت میمون مسخ شدند: قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَه خاسِئِینَ.(2)فقط آنها كه نهی‌‌ازمنكر می‌كردند نجات پیدا كردند؛ امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: لَمْ یَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِیَ بَیْنَ أَیْدِیكُمْ إِلَّا لِتَرْكِهِمُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ أَلَا وَقَدْ قَطَعْتُمْ قَیْدَ الْإِسْلَامِ وَعَطَّلْتُمْ حُدُودَهُ وَأَمَتُّمْ أَحْكَامَه؛ حدود الهی را تعطیل كردید و احكام اسلام را میراندید. کسانی که با وضع قوانین خلاف شرع، با دین خدا بازی می‌كنند، باید بدانند اگر خداوند عذاب استیصال و عذاب مسخ را برداشته است، اما عذاب‌های دیگر را برنداشته است: یَلْبِسَكُمْ شِیَعا

      1. «چرا گروهی را موعظه می‌كنید كه خداوند، آنان را هلاك خواهد كرد یا بدانان عذاب سختی خواهد داد» (اعراف، 164).

      2. «به آنان گفتیم بوزینه‌هایی باشید رانده‌شده» (اعراف، 166).

      ﴿ صفحه 197 ﴾
      وَیُذِیقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ.(1)شما كه احكام خدا را فراموش كردید، با دین خدا بازی كردید و حدود الهی را تعطیل كردید و قانون جزایی را اجرا نمی‌كنید بدین جهت است که مردم دنیا شما را مسخره می‌كنند و می‌گویند حقوق بشر را رعایت نمی‌كنید! اما علی علیه السلام چگونه خود را معرفی می‌کند: وَإِنِّی لَمِنْ قَوْمٍ لَا تَأْخُذُهُمْ فِی اللَّهِ لَوْمَه لَائِم؛ من از آنها هستم كه از ملامت هیچ ملامتگری نمی‌هراسم. سِیَماهُمْ سِیَما الصِّدِّیقِینَ وَكَلَامُهُمْ كَلَامُ الْأَبْرَارِ عُمَّارُ اللَّیْلِ وَمَنَارُ النَّهَارِ؛ چهره‌شان چهره صدیقان، و سخنشان سخن نیکان است، شب‌زنده‌دارانی هستند که همچون چراغ‌های پرتو‌افكنی نورافشانی می‌کنند. مُتَمَسِّكُونَ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ یُحْیُونَ سُنَنَ اللَّهِ وَسُنَنَ رَسُولِه؛ من از آنها هستم كه به ریسمان قرآن چنگ زده‌اند و همّشان این است كه سنت‌های الهی و سنت‌های پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله زنده باشد. لَا یَسْتَكْبِرُونَ وَلَا یَعْلُونَ؛ درپیبرتری‌جویی و بزرگی‌فروشی نیستند. خیلی هم دلشان نمی‌خواهد كسی آنان را بشناسد و اسمشان در جایی مطرح شود. وَلَا یَغُلُّونَ وَلَا یُفْسِدُون؛ به كسی خیانت نمی‌كنند و فسادی در زمین راه نمی‌اندازند. قُلُوبُهُمْ فِی الْجِنَانِ وَأَجْسَادُهُمْ فِی الْعَمَل؛ دل‌هاشان در بهشت است و توجهی به دنیا ندارند؛ یعنی به چیزهای دیگر دل نمی‌بندند. به چیزهایی كه تكلیف شرعی‌شان را روشن كند توجه دارند، تا بفهمند چه باید كرد. اگر به رسانه‌ها توجه می‌کنند، برای آن است که ببینند در دنیا چه خبر است و وظیفه ‌ما چیست. بنابراین به

      1. «شما را لباس تفرقه پوشاند و سختی ضربه برخی را به دیگری بچشاند»(انعام، 65).

      ﴿ صفحه 198 ﴾
      خودِ دنیا اعتنایی ندارند. علی† می‌فرماید: من از چنین مردمی هستم كه دلشان پیش خدا و در بهشت است. قُلُوبُهُمْ فِی الْجِنَانِ وَأَجْسَادُهُمْ فِی الْعَمَلِ؛ اهل عمل و تلاش هستند. راحت‌طلب و گوشه‌گیر نیستند؛ اما دلشان را به دنیا نباخته‌اند؛ دل درگرو خدا و اهل بهشت دارند و توجهشان به آن هدفی است كه خدای متعال برای آنان مقرر فرموده است؛ اما بدن‌هایشان دائم درحال تلاش است تا وظیفه الهی خود را به‌درستی انجام دهند.

      راز امتحانات دشوار الهی برای بندگان
      سؤالی در اینجا مطرح می‌شود كه: چرا خدا عقل ما را بیشتر نكرد تا به‌كلی بر شهوات و بر شیطان غالب شویم و بیشترِ افرادمان خوب شوند؟ چرا معرفت ما را كامل‌تر نكرد كه این‌قدر ریزش نداشته باشیم؟ آنها كه مقامات عالی یافتند، معرفت بیشتری داشتند، مثل انبیا و ائمه اطهار و اصحاب خاص آنان؛ اگر خدا سطح معرفت همه مردم را بالا می‌برد، اگر نه درحد انبیا و ائمه، دست‌کم درحد اصحاب خاصشان؛ دراین‌صورت بیشترِ مردم خوب می‌شدند. برای روشن‌ شدن پاسخ این سؤال باید توجه کرد به این حقیقت که تفاوتهای فردی تابع علل و عواملی است که بر اساس حکمت الهی در جهان آفرینش پدید آمده و می‌آید. اگر انتخاب ما اولین مرحله ایمانی باشد كه خدا می‌پذیرد و وعده داده است كه گناهان را یا مستقیماً یا با شفاعت بیامرزد، باید شكر كنیم كه این‌قدر به ما معرفت داد كه بتوانیم همین مرحله ایمان را داشته باشیم. اگر اولین مرحله نجات را انتخاب كنیم، نه در مقایسه با آن مرحله‌ای كه پیغمبر

      ﴿ صفحه 199 ﴾
      اكرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام بودند که در عقل ما نمی‌گنجد، بلکه در مقایسه با اصحاب خاص آنان مانند سلمان و ابوذر؛ اگر این دو مرحله را تصور كنیم، تفاوت بسیار است.خدای متعال بر اساس حکمت بالغه خود دستگاهی فراهم كرده است تا برترین‌ها شناخته شوند. مَثَل ساده آن، امتحان‌های ورودی دانشگاه‌هاست. اگر بخواهند بیشترِ شركت‌كنندگان قبول شوند، سؤالات ساده‌ای می‌دهند كه داوطلبان بتوانند به‌راحتی پاسخ دهند؛ اما نتیجه آن، پایین آمدن سطح معلومات است. اگر معلم، سؤالاتی طرح كند كه همه نمره عالی بگیرند، دیگر انگیزه‌ای برای درس خواندنِ بیشتر باقی نمی‌ماند، كسی تلاشی نمی‌كند و رشدی پدید نمی‌آید. خدا می‌خواهد درمیان انسان‌ها كسانی باشند كه ملایکه دربرابر آنها به‌خاك بیفتند و به نوكری آنها افتخار كنند. بنابراین باید سطح امتحان بسیار بالا باشد؛ ولی خدا از لطفش آن‌قدر مراتب پایین‌تر هم برای نجات قرار داده است، كه برای اكثریت‌قریب‌به‌اتفاق مردم میسر است؛ اندکی همت می‌خواهد، حتماً لازم نیست معرفتشان به‌اندازه معرفت سلمان و ابوذر شود، چه رسد به معرفت امام و پیغمبر. اگر در امور دینی به همان اندازه كه در كارهای دنیوی عقل خود را به‌كار می‌گیرند عقل خود را به‌كار ببرند، مطمئن باشید بیش از نود درصد مردم بهشتی می‌شوند. برای توضیح بیشتر، به یک نمونه کار دنیوی توجه کنید. اگر کسی بیمار شد و نزد پزشک متخصص رفت و داروی تجویز‌شده را خرید، هیچ عاقلی می‌گوید كه او كار بدی كرده است؟ تحقیق هم لازم نیست که این دارو چیست و از چه ساخته شده و چه‌کسی اختراع كرده است؟ او پزشک

      ﴿ صفحه 200 ﴾
      متخصص است و هزاران نفر دیگر نزد او می‌روند و معالجه می‌شوند. کسی نمی‌گوید این كار غیرعقلایی است. چه‌‌بسا پزشك یهودی یا مسیحی باشد. افرادی هستند كه برای معالجه برخی امراض سخت به خارج کشور می‌روند؛ آیا همه پزشکان خارجی، مسلمان و نماز‌شب‌خوان هستند؟ بسیاری از آنان بی‌دین‌اند؛ ولی چون متخصص هستند، نسخه می‌دهند و بیمار به‌راحتی عمل می‌كند و حاضر است دست پزشک را ببوسد و بسیار از او ممنون است كه او را پذیرفته و معالجه کرده است. ما اگر انبیا را به‌اندازه یك پزشک یهودی قبول داشتیم، اهل نجات بودیم. آیا به این اندازه عقلمان نمی‌رسد؟ بنابراین مشكل ما هوا و هوس‌هاست، دنیازدگی است، دل بستن به لذایذ زودگذر است؛ والاّ همان عقل عادی كه هر بی‌سوادی آن را به‌كار می‌گیرد و از پزشک متخصص اطاعت می‌كند و به نسخه‌اش عمل می‌كند، اگر به همین اندازه عمل می‌كردیم، هرچند به اسرار عالم و معارف بلند و عمیق نمی‌رسیدیم، اما مسلمانی بودیم كه به واجبات عمل می‌كند و محرمات را ترك می‌كند؛ خدا هم به ما بهشت می‌داد. اگر این‌‌گونه بود، آن‌وقت خداوند می‌فرمود: كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤمِنِینَ. اما ما كوتاهی كردیم.

      شبهه ناکارآمدی دین در حل مشکلات جوامع
      برخی مغالطه می‌كنند و چنین القا می‌كنند كه اگر قانون درستی بود و مجری خوبی هم داشت، باید مردم جامعه سعادتمند شوند و مشكلی نداشته باشند. ما در كشوری اسلامی هستیم و قانونمان قانون اسلام و قرآن است و دارای مجریان خوبی هستیم؛ اما هزار مشكل گوناگون

      ﴿ صفحه 201 ﴾
      داریم. بنابراین یا قانون خوب نیست، یا مجری قانون خوب نیست و اشكال را به‌‌طورعمده متوجه قانون می‌دانند. می‌گویند دین به‌درد جامعه نمی‌خورد و نمی‌تواند مشكلات جامعه را حل كند. امیرالمؤمنین علیه السلام در این بیان اخیر فرمودند آیا دینی كه خدا برای شما فرستاد ناقص بود؟ آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله در مدیریتش كوتاهی كرد؟ زمان پیامبر صلی الله علیه و آله كه هنوز نقصی در دین پدید نیامده بود، هنوز اسرائیلیات و احادیث ضعیف وارد نشده بود، كلام خود پیغمبر صلی الله علیه و آله بهترین قانون بود و بهترین و دل‌سوزترین مجری، كه خدا به او می‌فرماید مگر می‌خواهی خودكشی كنی که این‌قدر برای مردم دل می‌سوزانی؟ لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلی آثارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤمِنُوا بِهذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً.(1)لازم نیست این‌قدر دل‌سوزی كنی. پیغمبر به این مهربانی و دل‌سوزی، قانون به این کمال، اما نتیجه چه شد؟ همین شد كه علی علیه السلام این‌‌گونه با آنها صحبت می‌كند: أَلَا وَإِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَه كَأَنَّكُمْ تُرِیدُونَ أَنْ تُكْفِئُوا الْإِسْلَامَ عَلَی وَجْهِهِ. گویا می‌خواهید ظرف اسلام را وارونه كنید و هرچه در آن است بیرون بریزید؛ گویا می‌خواهید اسلام را محو كنید. این تعبیر علی علیه السلام است. آیا پیغمبر صلی الله علیه و آله ناقص بود یا دینش ناقص بود؟

      پاسخ شبهه
      چنان‌کـه گذشت، سرّ وجود مشکلات، آن است کـه سر‌‌و‌كـار پیامبران بـا

      1. «شاید تو خود را بر سر هدایت آنان از غصه بكُشی، اگر به این سخن ـ‌قرآن‌ـ ایمان نیاورند» (كهف، 6).

      ﴿ صفحه 202 ﴾
      انسانِ مختار است. آدمی اختیار دارد؛ برترین قانون و بهترین مجری و مربی هم باشند، مردم می‌توانند خلاف آن را انتخاب کنند. آیا مردم نمی‌دانستند كه پیغمبر صلی الله علیه و آله چقدر دل‌سوزشان است؟ آیا مردم كوفه نمی‌دانستند كه علی علیه السلام چقدر برای آنان دل می‌سوزاند؟ چقدر برای فقرا و ایتام زحمت می‌كشد؟ چگونه مزد علی علیه السلام را دادند؟ آدمی این‌‌گونه است. یك روز می‌تواند تا آن قله برود، و روزی دیگر با مغز به زمین ‌بخورد. نمونة‌ آن در صدر اسلام، زبیر بود. نمونه دیگر اصحاب علی علیه السلام بودند. تصور نشود که اگر كسی روزی تا مقاماتی رفت، تا آخر در آنجا باقی می‌ماند. هرگز چنین نیست؛ زیرا عالم به‌‌طوردائم درحال زیرورو شدن است. لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَه وَلَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَه.(1)عالم، عالم امتحان است. باید آن‌قدر زیرورو شود تا همه آزموده شوند. باید اوضاع متفاوت پیش بیاید تا همه بدانند چه‌كاره‌اند. عالِم امتحان است و برای من و شما هم هست. كامل بودن دین، و ولایت، و توسل به‌این‌معنا نیست كه عاقبت‌‌به‌‌خیر خواهیم شد. باید دعا و توسل داشته باشیم و پیشانی بر خاك بساییم و التماس و تضرع كنیم، تا اولیای دین گوشه چشمی به ما داشته باشند و بی‌دین از دنیا نرویم.

      محورهای قابل بحث درباره پیامبر صلی الله علیه و آله در نهج‌البلاغه، به آنچه گذشت محدود نمی‌شود؛ مطالب دیگری نیز در وصف پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در نهج‌البلاغه آمده است كه ممكن است محور بحث‌ قرار گیرد؛ ولی ما در این

      1. «شما به‌حتم به‌هم خواهید آمیخت و زیرورو و درهم خواهید شد، آن‌گاه به‌واقع غربال خواهید شد» (نهج‌ البلاغه، خطبه 16، ص57).

      ﴿ صفحه 203 ﴾
      سلسله‌بحث‌ها به‌دلیل فرصت كم، بدان نپرداختیم. مهمترین این محورها عبارت‌اند از:

      1. صفات و ویژگی‌های شخصی، محاسن اخلاق و فضایل پیامبر صلی الله علیه و آله ازقبیل شجاعت، بردباری، مهربانی، دل‌سوزی و غیر آن؛

      2. روش‌های دعوت ایشان، از حكمت بالغه و موعظه حسنه و جدال احسن، كه به‌‌طوركلی و یا با بیان نمونه‌هایی بیان شده است؛

      3. درباب كسانی كه در همه امور زندگی، بادقت به پیامبر صلی الله علیه و آله تأسی كردند و دربرابر، كسانی دیگر كه نه‌‌تنها پیروی نكردند، بلكه رفتارشان ناقض دستورهای آن حضرت بود و مشكلاتی پدید آوردند كه مانع پیشرفت اسلام شد؛

      4. معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله كه برخی از آنها را امیرالمؤمنین علیه السلام خود شاهد بوده و بادقت نقل فرموده است؛ مانند شهادت درخت به حقانیت پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله كه در پایان خطبه قاصعه(1)آمده است؛

      5. روش زندگی ایشان پیش‌از بعثت؛ اینكه چگونه خدای متعال، ایشان را در آن محیط تربیت نمود و برای رسالت خطیر خویش آمادگی بخشید.

      1. نهج‌ البلاغه، خطبه 192، ص285.
    امضاء


  2. آیه های انتظار

    آیه های انتظار


    لیست موضوعات تصادفی این انجمن

     

صفحه 12 از 12 نخستنخست ... 289101112

اطلاعات موضوع

کاربرانی که در حال مشاهده این موضوع هستند

در حال حاضر 1 کاربر در حال مشاهده این موضوع است. (0 کاربران و 1 مهمان ها)

کلمات کلیدی این موضوع

مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •  
© تمامی حقوق از جمله طراحی قالب برای سایت آیه های انتظار محفوظ می باشد © طراحی و ویرایش Masoomi بر قالب منتشر شده از ویکی وی بی