زینب (س) زینب بیداد گر تاریخ بیدارگر تاریخ

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

تصریح علما

گروهی از محققان و اندیشمندان ، به این موضوع اعتراف کرده اند که کنیه زینب سلام الله علیها ام کلثوم بوده
است . در ذیل به نمونههایی اشاره می گردد که بر مکنی بودن عقیله بنی هاشم سلام اللّٰه علیها به ام کلثوم
تصریح می کنند:
1. علامه سیدحسن صدر ، (م 1354 ه. ق) می گوید: زینب کبری سلام اللّٰه علیها ، کنیه اش ام کلثوم است». (1)
2 .مؤلف دانشنامه بزرگ «ناسخ التواریخ» ، چند بار تصریح کرده است که مراد از ام کلثوم در روایات ، همان زینب کبری سلام اللّٰه علیها است. (2)
3 . سیدنورالدین محمد بن مرتضی، به این مطلب تصریح می کند که مراد از ام کلثومی که ابن طاووس به نقل از ایشان ، خبر دفن امیرمؤمنان را روایت کرده و آن بانو هنگام دفن امیرمؤمنان از نجف اشرف خارج شده و جنازه پدرش را تشییع کرده است ، همان زینب سلام اللّٰه علیها دختر علی علیه السّلام است.(3)(4)(5)(6)
از طرفی هم به تصریح برخی منابع مراد از ام کلثومی که ماجرای دفن مادرش حضرت زهرا سلام و اللّٰه علیها
را نقل می کند ، همان زینب سلام اللّٰه علیها دختر علی علیه السّلام است.
4 .علامه هبة الدین شهرستانی ، (م1388ه ق) معتقد است که امیرمؤمنان علیه السّلام دو دختر به نام زینب و ملقب به ام کلثوم داشت. در بین آن دو بانو ،خواهر بزرگ تر ، همان بانوی کربلاست.
ص: 37

---

1- صدر ، سید حسن ، زینب الکبری (سلام الله علیها) ، ص18
2- سپهر ، عباس قلی خان ، ناسخ التواریخ ، ص110
3- ابن طاووس ، سید عبدالکریم ، فرحة الغری ، ص64
4- نقدی ، جعفر ، زینب کبری (سلام الله علیها) ، ص38
5- علامه مجلسی ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج42 ، ص216
6- انصاری زنجانی ، اسماعیل ، الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا(علیها السّلام) ، ج7 ، ص230
ابن عباس او را بانوی خردمند بنی هاشم می نامید و زهرا سلام اللّٰه علیها، دو سال بعد از ولادت حسین علیه السّلام وی را به دنیا آورد. (1)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

5 . علامه سیدنورالدین ،جزائری مؤلف کتاب الخصائص الزینبیه به این موضوع تصریح کرده است که بیشتر خطبه ها و مرثیه هایی که به ام کلثوم نسبت داده می شود متعلق به همین بانوی محترم یعنی زینب الله است. این دیدگاه قوی ترین دیدگاه در این باره است. (2)
کثرت روایات ام کلثوم
بی گمان گستردگی و بالندگی مذهب شیعه مرهون از جان گذشتگی ائمه هدى (عليهم السّلام) و تلاش های راویان احادیث ایشان در حفظ و نشر این آیین آسمانی است . امام صادق علیه السّلام در روایتی می فرمایند: «اعْرَفُوا مَنازِلَ النّاسِ عَلَى قدر روايتهم عَنّا ؛ (3)(4)(5)(6)(7)(8)(9)
مقام و منزلت افراد را ، بر اساس تعداد احادیثی که از ما روایت می کنند ، بشناسید. » حضرت
زینب سلام اللّٰه علیها به جهت مصاحبتی که با پنج تن آل عبا داشته است ، روایات متعددی را از امام على
علیه السّلام فاطمه زهرا سلام اللّٰه علیها ، امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام ، نقل کرده است؛ که از طریق سلسله روات در کتب مضبوط شده و به ما رسیده است. اما باید به این مطلب توجه داشت که بیش ترین
نامی که در بین دختران امام علی علیه السّلام که به عنوان راوی آمده، اسم ام کلثوم است؛ به طوری که این اسم ، بارها به هنگام سخن گفتن از احوال حضرت زهرا سلام اللّٰه علیها و اخبار امیرمؤمنان علیه السّلام ، در
«علل الشرایع»، «روضة الواعظين» و «بحار الانوار» آمده است.
ما قطعا می دانیم ، که عقیله بنی هاشم ، زینب سلام اللّٰه علیها ، بزرگترین دختر حضرت زهرا سلام اللّٰه علیها و عالم ترین دختر امام علی علیه السّلام و معروف ترین آنان بوده است ، تا جایی که حضرت زینب سلام اللّٰه علیها در کلام امام سجاد علیه السّلام به شهادت «انتِ بحمدالله عالمةُ بلا مُعلّمه فَهِمَةٌ غيرَ مُفَهَّمَهُ» به علم لدنی رسیده
است .

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

از شیخ صدوق روایت شده است که زینب سلام اللّٰه علیها از امام حسین علیه السّلام نیابت خاص داشت و مردم در حلال و حرام ، به او مراجعه می کردند. در منابع فراوانی چنین آمده است: «زینب سلام اللّٰه علیها،
روایات زیادی از مادرش زهرا .روایت کرده است. » (10)(11)(12)(13)(14)(15)
بنابراین می توان گفت: مراد از ام کلثومی ، که در بیشتر اخبار آمده است، همان زینب کبری سلام اللّٰه علیها
ص: 38

---

1- حسینی شهرستانی ، هبة الدین ، نهضة الحسین (علیه السّلام) ، ص141
2- جزائری ، سید نورالدین ، خصائص الزینبیه ، ص65
3- علامه مجلسی ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج1 ، ص106
4- علامه مجلسی ، محمد باقر ، مراه العقول فی شرح اخبار آل الرسول ، ص170
5- مامقانی ، عبدالله ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، ج5 ، ص37
6- کلینی ، محمد بن یعقوب ، الکافی ، ج1 ، ص50
7- شیخ حر عاملی ، محمد بن حسن ، وسایل الشیعه ، ج20 ، ص114
8- نوری طبرسی ، میرزا حسین خاتمه المستدرک ، ج5 ، ص224
9- نعمانی ، محمد بن ابراهیم ، الغیبه، ص22
10- ابوالفرج اصفهانی ، علی بن الحسین ، مقاتل الطالبین ، ص60
11- نقدی ، جعفر ، زینب کبری (سلام اللّٰه علیها) ، ص35
12- رحمانی همدانی ، احمد ، فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی (صلی الله علیه و آله و سلّم) ، ص639
13- قزوینی ، سید محمد کاظم ، زینب الکبری من المهد الی اللحد، ص39
14- حسینی شهرستانی ، هبة الدین ، نهضة الحسین (علیه السّلام) ، ص76
15- انصاری زنجانی ، اسماعیل ، الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهرا (علیها السّلام) ، ج5 ، ص632
است .

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

شیخ جعفر نقدی تصریح می کند که ام کلثوم در زبان محدثان ،همان بانوی خردمند، زینب سلام اللّٰه علیها است؛ چرا که اگر آنها غیر ایشان را اراده می کردند ، قیدی همانند وسطی یا صغری برای اسمش می آوردند. (1) همچنان که در «اعلام النساء»، نیز آمده است.(2)
تصوری که به هنگام سخن گفتن از اسم ام کلثوم در نزد محدثان شکل می گیرد ، همان زینب سلام اللّٰه علیها است. مرحوم آیت الله العظمی خویی نیز در «معجم رجال الحدیث» حضرت زینب سلام اللّٰه علیها را جزو راويات شمرده است و گفته است که «جابر بن عبدالله انصاری» و «عباد العامری» از او نقل حدیث کرده اند. (3)
شاید بتوان منشاء اطلاق ام کلثوم را بر حضرت زینب سلام اللّٰه علیها را شباهت وی به خاله اش دانست .چنان که رسول اکرم صلى اللّٰه عليه وسلم فرمودند: «به همه حاضران و غایبان امتم وصیت می کنم و می خواهم به همه خبر دهید که این دختر را احترام کنند؛ چرا که او شبیه خاله اش ام کلثوم است. » (4)(5)همچنین در زیارت زینب سلام اللّٰه علیها آمده است : «السلام علیک یا زینب التقية و السلام علیک یا ام کلثوم النقية؛ سلام بر تو ای زینب پرهیزکار و سلام بر تو ای امّ کلثوم پاک دامن » (6)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

خطابه بلیغ ام کلثوم

اخبار متواتری از شیعه و سنی نقل شده است که زینب کبری سلام اللّٰه علیها دختر علی علیه السّلام خطبه ای بلیغ را در کوفه قرائت نموده است، و هیچ گونه اختلاف نظری در این زمینه وجود ندارد. علامه طبرسی ،ابن طاووس ، ابن نما حلی شیخ الطائفه و جاحظ، با عبارات گوناگون اما معنای واحد ،این خطبه ها را روایت کرده اند . همه آن دانشمندانی که این خطبه را بیان کرده اند، تصریح نموده اند که زینب ، دختر علی علیه السّلام این خطابه ها را قرائت نموده است و در این باره که این زینب، همان زینب کبری سلام اللّٰه علیها است، هیچ گونه اختلاف نظری در بین آنها وجود ندارد.
حذیم بن شریک اسدی می گوید: «روزی زینب، دختر علی علیه السّلام را دیدم که سخن می گفت . به خدا قسم هیچ زن پاکدامنی را سخنورتر از او ندیده ام. گویی که از زبان امیرمؤمنان، علی بن
ص: 39

---

1- نقدی ، جعفر ، زینب الکبری (سلام الله علیها) ، ص38
2- کحاله ، عمر رضا ، اعلام النساء ، ج2 ، ص92
3- خوئی ، سید ابوالقاسم ، معجم رجال الحدیث ، ج24 ، ص219
4- سپهر ، عباس قلی خان ، طراز المذهب مظفری ، ص136
5- جزائری ، سید نورالدین ، خصائص الزینبیه ، ص42
6- سپهر ، عباس قلی خان ، طراز المذهب مظفری ، ص70
ابی طالب علیه السّلام سخنانش را می گرفت. به مردم اشاره کرد، نفس ها حبس شد و صداها ساکت شد ، سپس ایشان خطبه خواند ....و خطبه را تا آخر نقل می کند .(1)(2)(3)(4)(5)(6)(7)(8)(9)(10)(11)(12)(13)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

اما احمد بن ابی طاهر بن طیفور بغدادی (م 280 ه. ق) آن خطبه را به سه سند دیگر بیان می کند که دو سند آن ، به حزام اسدی یا حذیم اسدی منتهی می شود . او می گوید: «سمعت ام کلثوم بنت علىّ، وهى تقول فلم از خفرة والله انطلق منها، كانها تفرغ عن لسان امیرالمومنین؛ (14)از امّ کلثوم، بنت علی علیه السّلام شنیدم که سخن می گفت. به خدا قسم! هیچ زن پاکدامنی را سخنورتر از او ندیده ام. گویی که کلماتش از زبان امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام خارج می شد. »
در سند دیگری می گوید: «اخبرنا یحیی بن حمار البصیری: رایت ام كلثوم و لم ار خفرة والله انطلق منها وكانما تنطق على لسان امیر المؤمنين...؛ (15) یحیی بن حمار بصیری روایت می کند: امّ کلثوم را دیدم، به خدا قسم، هیچ زن پاکدامنی را سخنورتر از او ندیده ام. گویی که
از زبان امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام سخن می گفت. »
حال با مقایسه تمام روایات پیشین ، با اخبار ابن طیفور، برای ما به خوبی روشن می شود که بدون هیچ شک و تردیدی ، مراد از ام کلثوم در این روایت همان بانوی خردمند، زینب کبری سلام اللّٰه علیها است. هیچ کدام
از علمای شیعه و سنی ، شک ندارند که منظور از ام کلثوم ، در این خبر زینب کبری سلام اللّٰه علیها بوده است.
این گونه بلاغت و روانی زبان ،چگونه می تواند مربوط به غیر ایشان بوده باشد؟ پس این امر ثابت می کند
که ام کلثوم، در منابع حدیثی به عنوان کنیه بانوی خردمند، زینب کبری سلام اللّٰه علیها بوده است.
طبری می نویسد: «لما دخل براس حسین و صبیانه و اخواته و نسائه على عبیدالله بن زیاد لبست زينب ابنة فاطمة ارذل ثيابها... فقال عبیدالله ابن زياد : من هذه الجالسة؟... فقال بعض امائها: هذه زينب ابنة فاطمة... ؛ هنگامی که سر مبارک امام حسین علیه السّلام و فرزندان و خواهران و زنان اهل بیت حضرت را بر عبیدالله بن زیاد وارد کردند، زینب دختر فاطمه سلام اللّٰه علیها کهنه ترین لباسش را پوشید و ناشناس وارد شد و میان کنیزانش نشست . عبیداللّه پرسید: این زن کیست؟ زینب کبری
ص: 40

---

1- سید ابن طاووس ، علی بن موسی ، اللهوف ، ج1 ، ص86
2- طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج2 ، ص29
3- طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج1 ، ص304
4- شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، الامالی ، ص92
5- ابن فقیه همدانی ، احمد بن محمد ، البلدان ، ص224
6- ابن اعثم کوفی ، ابو محمد احمد بن اعثم ، الفتوح ، ج5 ، ص121
7- محمد ری شهری ، محمد، الصّحیح من مقتل سیّد الشّهداء و اصحابه (علیهم السّلام) ، ج1 ،ص1036
8- محمدی ری شهری ، محمد ، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن ، حدیث و تاریخ ، ج8 ، ص122
9- علامه مجلسی ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج45 ، ص108
10- سید اب طاوووس ، علی بن موسی ، اللهوف فی قتلی الطفوف ، ص86
11- امین عاملی ، سید محسن ، اعیان الشیعه ، ج7 ، ص138
12- قزوینی ، سید محمد کاظم ، زینب الکبری من المهد الی اللحد ، ص289
13- حسینی شهرستانی ، هبة الدین ، نهضة الحسین(علیه السّلام) ج1 ، ص182
14- ابن طیفور ، احمد بن ابی طاهر ، بلاغات النساء ، ج1 ، ص25
15- ابن طیفور ، احمد بن ابی طاهر ، بلاغات النساء ، ج1 ، ص23
جواب نداد . تا سه بار این سؤال را تکرار کرد اما حضرت جوابی نداد. یکی از زنان گفت: او زینب دختر فاطمه سلام اللّٰه علیها است...» این مضمون در منابع متعدد دیگر در مورد زینب کبری نقل شده اما اسفراینی در کتاب نور العین ، این قضیه به ام کلثوم نسبت داده شده است.(1)
ام کلثوم در اخبار مقاتل
در بیشتر اخبار مربوط به واقعه کربلا و اسیران خاندان پیامبر، اسم ام کلثوم بارها تکرار شده است . در برخی موارد به تنهایی و در مواردی نام ام کلثوم به همراه نام زینب آمده است. به قرینه اینکه حضرت زینب کبری سلام اللّٰه علیها ، سرپرستی و ریاست حرم امام حسین را بر عهده داشت و در واقع تنها سرپرست اطفال و خانواده ایشان بودند (2) و نقشی اساسی در حفاظت از جان اسرا حتى امام سجاد علیه السّلام داشته اند و به قرینه اینکه اکثر منابع تاریخی و حدیثی در واقعه کربلا ،سخن یا حادثه خاصی را به صراحت به حضرت زینب کبری سلام اللّٰه علیها نسبت داده اند اما در برخی منابع ، همان واقعه به ام کلثوم نسبت داده شده است ، می توان چنین نتیجه گیری کرد که کنیه ام کلثوم در مورد حضرت زینب سلام اللّٰه علیها هم به کار رفته است.
روایت اول
روایت شده است که امام حسین علیه السّلام در شبی که در بامداد آن به شهادت رسید و در حال آماده کردن شمشیرش بود ، می فرمود: «یا دهر افٌ لک من خلیل! کم لک بالاشراق و الاصیل! ؛ ای روزگار اف بر تو باد که چه دوست بدی هستی . در سپیده دمان وشامگاهان ...»
امام علی بن حسین علیه السّلام می فرماید: من منظور ایشان را فهمیدم، به شدت گریه کردم، سکوت نمودم و فهمیدم که بلا نازل شده است . هنگامی که عمه ام زینب سلام اللّه علیها این زمزمه ها را شنید ، سراسیمه خود را به امام رساند و گفت: «وا مصیبتا! ای کاش امروز می مردم . مادرم فاطمه و پدرم علی و برادرم حسن رفتند، ای خلیفه و باقیمانده آن بزرگواران!» حسین علیه السّلام به
ص: 41

---

1- اسفراینی ابواسحاق ، نور العین فی مشهد الحسین (علیه السّلام) ، ص57
2- نقدی ، جعفر ، زینب کبری (سلام الله علیها) ، ص97
آن بانو تسلیت گفت و وی را آرام نمود و سپس او را به صبر توصیه کرد. ابن اثیر، طبری، خوارزمی و ابوالفرج اصفهانی، ماجرا را این گونه روایت کرده اند. (1)(2)(3)(4)
اما سید بن طاووس (م 644 ه. ق) این حدیث را با تبدیل اسم زینب به ام کلثوم روایت کرده اند.(5) ابن نما و ابو مخنف ، این روایت را درباره زینب، دختر علی آورده اند. بنابراین مسئله کاربرد کنیه ام کلثوم برای زینب کبری در این خبر، آشکار و روشن است. (6)(7)
روایت دوم
روایت شده است که لشکریان دشمن، بر خیمه ها هجوم آوردند؛ طوری که زن ها و کودکان متفرق شدند ، زینب سلام اللّٰه علیها نزد علی بن حسین علیه السّلام آمده و از او دفاع می کرد. حمید بن مسلم می گوید: به خیمه علی بن حسین علیه السّلام رسیدم . او در بستر بیماری بود. شمر به همراه گروهی آمد. گروهی از یاران شمر گفتند: «آیا این جوان را نمی کشی؟» آن لعین قصد کشتن او را داشت و شمشیر خود را بیرون کشید . زینب سلام اللّٰه علیها خود را بر علی بن الحسین علیه السّلام انداخت و گفت: «اول مرا بکشید، بعد او را. »
بسیاری از مورخین مانند دربندی، شیخ نقدی و مقرم نیز این گونه روایت کرده اند. (8)(9)(10)(11)
اما در کتاب نور العین اسفراینی نام زینب را به ام کلثوم تغییر داده است می نویسد: سپس لشکریان ، رو به علی بن حسین آوردند که به علت بیماری ضعیف شده بود. می خواستند ایشان را به شهادت برسانند. هنگامی که ام کلثوم این گونه دید، نقاب از چهره برداشته ،خود را بر روی ایشان (امام سجاد) انداخت و فرمود: «وای بر این همه هتک حرمت ، وای بر کمی یاوران ..اگر باید او را بکشید ، مرا نیز همراه او بکشید. » (12)
روایت سوم
روایت شده است که در بازار دمشق، روزنه بلندی وجود داشت که پنج زن روی آن قرار داشتند.
در بین آنها ، پیرزنی گوژپشت نیز بود ف هنگامی که به سر بریده حسین علیه السّلام رسید، سنگی برداشت
و با آن به سر مبارک حسین علیه السّلام زد. زینب سلام اللّٰه علیها از دیدن این ماجرا آن قدر گریه کرد که از حال
ص: 42

---

1- طبری ، محمد بن جریر ، تاریخ طبری ، ج5 ، ص420
2- ابن اثیر جزری ، ابوالحسن علی بن ابی الکرم ، الکامل فی التاریخ ، ج4 ، ص58
3- خوارزمی ، موفق بن احمد ، مقتل الحسین (علیه السّلام) ، ج1 ، ص338
4- ابوالفرج اصفهانی ، علی بن الحسین ، مقاتل الطالبین ، ص75
5- سید ابن طاووس ، علی بن موسی ، اللهوف ، ص49
6- ابن نما حلی ، جعفر بن ابی ابراهیم ، مثیر الاحزان و منیر سبل الأشجان ، ص49
7- ابو مخنف الازدی ، لوط بن یحیی ، مقتل الحسین (علیه السّلام) ، ص111
8- قرمانی ، یعقوب ااصغر ، تاریخ القرمانی ، ص108
9- دربندی ، فاضل ، اسرار الشهادة ، ص257
10- نقدی ، جعفر ، زینب کبری (سلام الله علیها) ، ص109
11- خوارزمی ، موفق بن احمد ، مقتل الحسین ( علیه السّلام) ، ج2 ، ص48
12- اسفراینی ، ابواسحاق ، نور العین فی مشهد الحسین (علیه السّلام) ، ص64
رفت. این روایت را شیخ محمدباقر بهبهانی نقل کرده است. (1) اسفراینی نیز این روایت را نقل کرده و به جای اسم زینب ،کنیه ام کلثوم را آورده است.(2) این روایت هم بیانگر این است که منظور از ام کلثوم همان زینب کبری سلام اللّٰه علیها است.
روایت چهارم
ابن طاووس و ابن نما درباره حوادث مجلس ابن زیاد در کوفه ، روایت کرده اند: زینب سلام اللّٰه علیها به
صورت ناشناس آمد و در مجلس نشست. ابن زیاد پرسید: «او کیست؟» به او گفتند: «او زینب، دختر علی علیه السّلام است» ابن زیاد رو به ایشان کرد و گفت: «خدا را شکر که شما را رسوا و دروغگویان را آشکار کرد.» زینب سلام الله علیها جواب داد: «همانا فقط فاسق رسوا میشود و بدکار دروغ می گوید، و او از ما نمی باشد. »(3)- (4)
طبری در تاریخ خود، خوارزمی در مقتل خود ، و دیگران ، این قضیه را به همین شکل بیان کرده اند. (5)(6)(7) اما اسفراینی، این موضوع را به ام کلثوم نسبت داده است و از دیدگاه او، آن بانو همان امّ کلثوم است که به ابن زیاد می گوید: «همانا فقط فاسق دروغگو رسوا می شود. »(8)
این امر هیچ علتی ندارد جز اینکه ام کلثوم ، همان زینب سلام اللّٰه علیها است. حضرت زینب سلام اللّٰه علیها
مسن ترین اسیری بود که به نزد ابن زیاد برده شد؛ و از خواهر دیگرش که وی نیز ام کلثوم نام داشت و جزو اسرای کربلا بود، بزرگتر بودند. این خبر را گروهی از علما نقل کرده اند و شیخ مفید در الارشاد به همین مطلب تصریح کرده اند.(9)(10)(11)(12)(13)(14)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

حال با مقایسه تمام روایات پیشین ، با اخبار ابن طیفور، برای ما به خوبی روشن می شود که بدون هیچ شک و تردیدی ، مراد از ام کلثوم در این روایت همان بانوی خردمند، زینب کبری سلام اللّٰه علیها است. هیچ کدام
از علمای شیعه و سنی ، شک ندارند که منظور از ام کلثوم ، در این خبر زینب کبری سلام اللّٰه علیها بوده است.
این گونه بلاغت و روانی زبان ،چگونه می تواند مربوط به غیر ایشان بوده باشد؟ پس این امر ثابت می کند
که ام کلثوم، در منابع حدیثی به عنوان کنیه بانوی خردمند، زینب کبری سلام اللّٰه علیها بوده است.
طبری می نویسد: «لما دخل براس حسین و صبیانه و اخواته و نسائه على عبیدالله بن زیاد لبست زينب ابنة فاطمة ارذل ثيابها... فقال عبیدالله ابن زياد : من هذه الجالسة؟... فقال بعض امائها: هذه زينب ابنة فاطمة... ؛ هنگامی که سر مبارک امام حسین علیه السّلام و فرزندان و خواهران و زنان اهل بیت حضرت را بر عبیدالله بن زیاد وارد کردند، زینب دختر فاطمه سلام اللّٰه علیها کهنه ترین لباسش را پوشید و ناشناس وارد شد و میان کنیزانش نشست . عبیداللّه پرسید: این زن کیست؟ زینب کبری
ص: 40

---

1- سید ابن طاووس ، علی بن موسی ، اللهوف ، ج1 ، ص86
2- طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج2 ، ص29
3- طبرسی ، احمد بن علی ، الاحتجاج علی اهل اللجاج ، ج1 ، ص304
4- شیخ طوسی ، محمد بن حسن ، الامالی ، ص92
5- ابن فقیه همدانی ، احمد بن محمد ، البلدان ، ص224
6- ابن اعثم کوفی ، ابو محمد احمد بن اعثم ، الفتوح ، ج5 ، ص121
7- محمد ری شهری ، محمد، الصّحیح من مقتل سیّد الشّهداء و اصحابه (علیهم السّلام) ، ج1 ،ص1036
8- محمدی ری شهری ، محمد ، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن ، حدیث و تاریخ ، ج8 ، ص122
9- علامه مجلسی ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج45 ، ص108
10- سید اب طاوووس ، علی بن موسی ، اللهوف فی قتلی الطفوف ، ص86
11- امین عاملی ، سید محسن ، اعیان الشیعه ، ج7 ، ص138
12- قزوینی ، سید محمد کاظم ، زینب الکبری من المهد الی اللحد ، ص289
13- حسینی شهرستانی ، هبة الدین ، نهضة الحسین(علیه السّلام) ج1 ، ص182
14- ابن طیفور ، احمد بن ابی طاهر ، بلاغات النساء ، ج1 ، ص25
15- ابن طیفور ، احمد بن ابی طاهر ، بلاغات النساء ، ج1 ، ص23
جواب نداد . تا سه بار این سؤال را تکرار کرد اما حضرت جوابی نداد. یکی از زنان گفت: او زینب دختر فاطمه سلام اللّٰه علیها است...» این مضمون در منابع متعدد دیگر در مورد زینب کبری نقل شده اما اسفراینی در کتاب نور العین ، این قضیه به ام کلثوم نسبت داده شده است.(1)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ام کلثوم در اخبار مقاتل
در بیشتر اخبار مربوط به واقعه کربلا و اسیران خاندان پیامبر، اسم ام کلثوم بارها تکرار شده است . در برخی موارد به تنهایی و در مواردی نام ام کلثوم به همراه نام زینب آمده است. به قرینه اینکه حضرت زینب کبری سلام اللّٰه علیها ، سرپرستی و ریاست حرم امام حسین را بر عهده داشت و در واقع تنها سرپرست اطفال و خانواده ایشان بودند (2) و نقشی اساسی در حفاظت از جان اسرا حتى امام سجاد علیه السّلام داشته اند و به قرینه اینکه اکثر منابع تاریخی و حدیثی در واقعه کربلا ،سخن یا حادثه خاصی را به صراحت به حضرت زینب کبری سلام اللّٰه علیها نسبت داده اند اما در برخی منابع ، همان واقعه به ام کلثوم نسبت داده شده است ، می توان چنین نتیجه گیری کرد که کنیه ام کلثوم در مورد حضرت زینب سلام اللّٰه علیها هم به کار رفته است.
روایت اول
روایت شده است که امام حسین علیه السّلام در شبی که در بامداد آن به شهادت رسید و در حال آماده کردن شمشیرش بود ، می فرمود: «یا دهر افٌ لک من خلیل! کم لک بالاشراق و الاصیل! ؛ ای روزگار اف بر تو باد که چه دوست بدی هستی . در سپیده دمان وشامگاهان ...»
امام علی بن حسین علیه السّلام می فرماید: من منظور ایشان را فهمیدم، به شدت گریه کردم، سکوت نمودم و فهمیدم که بلا نازل شده است . هنگامی که عمه ام زینب سلام اللّه علیها این زمزمه ها را شنید ، سراسیمه خود را به امام رساند و گفت: «وا مصیبتا! ای کاش امروز می مردم . مادرم فاطمه و پدرم علی و برادرم حسن رفتند، ای خلیفه و باقیمانده آن بزرگواران!» حسین علیه السّلام به
ص: 41

---

1- اسفراینی ابواسحاق ، نور العین فی مشهد الحسین (علیه السّلام) ، ص57
2- نقدی ، جعفر ، زینب کبری (سلام الله علیها) ، ص97
آن بانو تسلیت گفت و وی را آرام نمود و سپس او را به صبر توصیه کرد. ابن اثیر، طبری، خوارزمی و ابوالفرج اصفهانی، ماجرا را این گونه روایت کرده اند. (1)(2)(3)(4)
اما سید بن طاووس (م 644 ه. ق) این حدیث را با تبدیل اسم زینب به ام کلثوم روایت کرده اند.(5) ابن نما و ابو مخنف ، این روایت را درباره زینب، دختر علی آورده اند. بنابراین مسئله کاربرد کنیه ام کلثوم برای زینب کبری در این خبر، آشکار و روشن است. (6)(7)
روایت دوم
روایت شده است که لشکریان دشمن، بر خیمه ها هجوم آوردند؛ طوری که زن ها و کودکان متفرق شدند ، زینب سلام اللّٰه علیها نزد علی بن حسین علیه السّلام آمده و از او دفاع می کرد. حمید بن مسلم می گوید: به خیمه علی بن حسین علیه السّلام رسیدم . او در بستر بیماری بود. شمر به همراه گروهی آمد. گروهی از یاران شمر گفتند: «آیا این جوان را نمی کشی؟» آن لعین قصد کشتن او را داشت و شمشیر خود را بیرون کشید . زینب سلام اللّٰه علیها خود را بر علی بن الحسین علیه السّلام انداخت و گفت: «اول مرا بکشید، بعد او را. »
بسیاری از مورخین مانند دربندی، شیخ نقدی و مقرم نیز این گونه روایت کرده اند. (8)(9)(10)(11)
اما در کتاب نور العین اسفراینی نام زینب را به ام کلثوم تغییر داده است می نویسد: سپس لشکریان ، رو به علی بن حسین آوردند که به علت بیماری ضعیف شده بود. می خواستند ایشان را به شهادت برسانند. هنگامی که ام کلثوم این گونه دید، نقاب از چهره برداشته ،خود را بر روی ایشان (امام سجاد) انداخت و فرمود: «وای بر این همه هتک حرمت ، وای بر کمی یاوران ..اگر باید او را بکشید ، مرا نیز همراه او بکشید. » (12)
روایت سوم
روایت شده است که در بازار دمشق، روزنه بلندی وجود داشت که پنج زن روی آن قرار داشتند.
در بین آنها ، پیرزنی گوژپشت نیز بود ف هنگامی که به سر بریده حسین علیه السّلام رسید، سنگی برداشت
و با آن به سر مبارک حسین علیه السّلام زد. زینب سلام اللّٰه علیها از دیدن این ماجرا آن قدر گریه کرد که از حال
ص: 42

---

1- طبری ، محمد بن جریر ، تاریخ طبری ، ج5 ، ص420
2- ابن اثیر جزری ، ابوالحسن علی بن ابی الکرم ، الکامل فی التاریخ ، ج4 ، ص58
3- خوارزمی ، موفق بن احمد ، مقتل الحسین (علیه السّلام) ، ج1 ، ص338
4- ابوالفرج اصفهانی ، علی بن الحسین ، مقاتل الطالبین ، ص75
5- سید ابن طاووس ، علی بن موسی ، اللهوف ، ص49
6- ابن نما حلی ، جعفر بن ابی ابراهیم ، مثیر الاحزان و منیر سبل الأشجان ، ص49
7- ابو مخنف الازدی ، لوط بن یحیی ، مقتل الحسین (علیه السّلام) ، ص111
8- قرمانی ، یعقوب ااصغر ، تاریخ القرمانی ، ص108
9- دربندی ، فاضل ، اسرار الشهادة ، ص257
10- نقدی ، جعفر ، زینب کبری (سلام الله علیها) ، ص109
11- خوارزمی ، موفق بن احمد ، مقتل الحسین ( علیه السّلام) ، ج2 ، ص48
12- اسفراینی ، ابواسحاق ، نور العین فی مشهد الحسین (علیه السّلام) ، ص64
رفت. این روایت را شیخ محمدباقر بهبهانی نقل کرده است. (1) اسفراینی نیز این روایت را نقل کرده و به جای اسم زینب ،کنیه ام کلثوم را آورده است.(2) این روایت هم بیانگر این است که منظور از ام کلثوم همان زینب کبری سلام اللّٰه علیها است.
روایت چهارم
ابن طاووس و ابن نما درباره حوادث مجلس ابن زیاد در کوفه ، روایت کرده اند: زینب سلام اللّٰه علیها به
صورت ناشناس آمد و در مجلس نشست. ابن زیاد پرسید: «او کیست؟» به او گفتند: «او زینب، دختر علی علیه السّلام است» ابن زیاد رو به ایشان کرد و گفت: «خدا را شکر که شما را رسوا و دروغگویان را آشکار کرد.» زینب سلام الله علیها جواب داد: «همانا فقط فاسق رسوا میشود و بدکار دروغ می گوید، و او از ما نمی باشد. »(3)- (4)
طبری در تاریخ خود، خوارزمی در مقتل خود ، و دیگران ، این قضیه را به همین شکل بیان کرده اند. (5)(6)(7) اما اسفراینی، این موضوع را به ام کلثوم نسبت داده است و از دیدگاه او، آن بانو همان امّ کلثوم است که به ابن زیاد می گوید: «همانا فقط فاسق دروغگو رسوا می شود. »(8)
این امر هیچ علتی ندارد جز اینکه ام کلثوم ، همان زینب سلام اللّٰه علیها است. حضرت زینب سلام اللّٰه علیها
مسن ترین اسیری بود که به نزد ابن زیاد برده شد؛ و از خواهر دیگرش که وی نیز ام کلثوم نام داشت و جزو اسرای کربلا بود، بزرگتر بودند. این خبر را گروهی از علما نقل کرده اند و شیخ مفید در الارشاد به همین مطلب تصریح کرده اند.(9)(10)(11)(12)(13)(14)