سيماي اخلاقي امام باقر عليه السلام

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

« سیمای اخلاقی امام محمّد باقرعلیه السلام »

1. ويژگي هاي ظاهري

امام باقرعليه السلام چهره اي گندمگون (1) و قامتي ميانه و معتدل داشت (2) و افزوده اند كه امام چهارشانه و داراي پوستي لطيف

و موهاي مجعّد با رنگي مايل به قهوه اي بود. خالي نيز بر گونه امام بود و نيز صدايي زيبا و سري برافراشته داشت. (3)

در توصيف ايشان آمده است كه شبيه رسول خداصلي الله عليه وآله بودند (4) و دلنشيني هاي رسول خداصلي الله عليه وآله در ايشان

ديده مي شد. (5)

بر انگشتري امام واژه « العِزَّةُ لِلّه » نقش بسته بود. (6)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

2. اخلاق

الف) عبادت و پارسايي

امام صادق عليه السلام مي فرمايند :

« پدرم، امام محمد باقرعليه السلام همواره مشغول ذكر خدا بود . هنگام خوردن غذا ذكر خدا مي گفت . وقتي با مردم صحبت مي كرد،

از ياد خدا باز نمي ماند و كلمه « لا اله الاّ الله » همواره بر زبانش جاري بود. [سحرگاهان ]ما را به عبادت و شب زنده داري تا

برآمدن آفتاب فرا مي خواند. به آن دسته از اعضاي خانواده كه قرائت قرآن مي دانستند، خواندن قرآن را دستور مي داد و بقيه را به گفتن

ذكر خدا سفارش مي نمود ». (7)

« افلح » خدمتكار امام باقر (ع) ، مي گويد:

« با محمد بن علي عليه السلام براي انجام مناسك حج بار سفر بستم. وقتي رسيديم و امام داخل مسجدالحرام شد و نگاهش به كعبه افتاد،

شروع به اشك ريختن كرد. او با صداي بلند مي گريست. تا جايي كه شگفتي من برانگيخته شد [كه چرا امام معصوم اين گونه مي گريد؟!]

گفتم: پدر و مادرم به فدايت باد! مردم دارند شما را نگاه مي كنند . اگر ممكن است كمي آهسته تر گريه كنيد.

امام فرمود: واي بر تو! چرا صدايم را به گريه بلند نكنم تا شايد [مورد بخشايش و مهرورزي پروردگار قرار گيرم و] در من نظر لطف كند

و فرداي رستاخيز به مهرباني و لطفش درآويزم.

سپس مشغول طواف خانه خدا شد و نزد مقام به نماز ايستاد. [هنگامي كه نمازش پايان يافت ] به سجده رفت و آن هنگام كه سر از خاكساري

درگاه خدا برداشت، سجده گاهش از اشك تر شده بود. (8) او در هر شبانه روز صد و پنجاه ركعت نماز مي گزارد ». (9)

امام صادق عليه السلام در بيان خداترسي پدر بزرگوارش مي فرمايد:

«پدرم نيمه هاي شب خدا را با سوز و گداز چنين مي خواند ؛ بارالها! خواندي،كوتاهي كردم، رماندي، سرباز زدم، ببين، اينك منم، بنده تو،

سرافكنده به درگاهت و هيچ عذر خواسته اي ندارم » . (10)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ب) دوري از دنيا

زندگي فردي امام عليه السلام به دور از زيور و زينت دنيايي بود. اتاق امام بسيار ساده و كوچك بود، (11)

ولي هرگز به زنان خويش سخت نمي گرفت و هرگز خاطر خويش را از انديشه در امور دنيايي نمي آشفت.


« جابر بن يزيد جُعفي » مي گويد:

« روزي محمد بن علي عليه السلام به من فرمود: اي جابر! اندوهگينم و دلم گرفته است.

گفتم: اندوهتان به خاطر چيست؟فرمود: اي جابر! كسي كه لذّت شراب ناب الهي در دلش باشد، از غير خدا روي برتافته و دلش گرفتار او مي شود.

اي جابر! مگر اين تحفه دنيا چيست. مگر دنيا جز مركبي كه بر آن سوار مي شوي يالباسي كه مي پوشي و يا همسري كه اختيار مي كني چيز ديگري هم هست؟

اي جابر! خدا جويان بر اين دنيا تكيه نمي كنند و به آن دل نمي بندند و خيال خود را از آخرت [و سختي آن ] خوش نمي دارند.دل فريبي هاي دنيا، دل آنان را هرگز از ياد خدا باز نمي دارد، گوش آنان را بر ذكر خدا نمي بندد، و زرق و برق دنيا چشمشان را از ديدن نور الهي كور نمي كند. ازاين روست كه نيكان پاداش، دريافت مي كنند و رستگار مي شوند ...

پس بكوش آنچه خدا نزد تو از دين و حكمتش به زينهار گذاشته، پاس داري ». (12)




همچنين مي فرمود:

«دنيا را مانند كاروان سرايي فروگذار كه پيامبرصلي الله عليه وآله فرموده:

مَثَل من و دنيا مَثَل سواري است كه ساعتي زير سايه درختي فرود مي آيد و بر مي خيزد و از آنجا مي رود » .(13)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ج) دانش و بينش

آوازه دانش امام عليه السلام بر تمامي سرزمين هاي اسلامي سايه افكنده بود و مردم، به ويژه دانشوران، شيفته نام و آوازه او بودند

و اين شيفتگي در بين مردم عراق بيشتر به چشم مي خورد و دوست و دشمن زبان به ستايش دانايي او گشوده بودند.


آمده است: هشام بن عبدالملك - خليفه وقت - او را در مسجدالحرام ديد و در حالي كه بر دست غلامش تكيه كرده بود، پرسيد:

«آيا او همان كسي است كه مردم عراق شيفته و بهت زده (علم) اويند؟»

پاسخ دادند: «آري».

سپس به غلامش دستور داد تا نزد او برود و امام را براي پاسخ به پرسش هاي خليفه فرا خواند.

خليفه پرسش هايش را مطرح كرد و امام به گونه اي پاسخ داد كه هشام خاموش ماند و هيچ نتوانست بگويد. (14)


آوازه شهرت او تا دوردست هاي سرزمين هاي اسلام رسيده بود؛ همچنان كه راوي مي گويد:

« ديدم در حلقه درس او مردم خراسان حضور دارند و اشكالات علمي خود را مطرح مي كنند». (15)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

د) پاكيزگي و آراستگي

رعايت بهداشت فردي، نقش مهمّي در زندگاني امام باقرعليه السلام داشت. هر چند در آن دوران امكانات بهداشتي و پزشكي بسيار محدود بود،

امام در همان روزگار بسيار بدان اهميت مي داد و رعايت آن را به پيروان خويش نيز سفارش مي كرد.


ــ امام، همواره محاسن و ناخن هاي خود را حنا مي كرد، (16) لباس هاي تميز مي پوشيد، (17) و ناخن هايش را كوتاه مي كرد

و مي فرمود: « ناخن هاي خود را كوتاه كنيد؛ زيرا آنها محلّ جمع شدن شيطان هستند ». (18)


ــ امام عليه السلام پيرايشگري مخصوص خود داشت كه موهاي سر و صورت ايشان را اصلاح مي كرد (19)

و اصحاب، امام را همواره با موهايي مرتّب و پيراسته مي ديدند. (20)


ــ همچنين به مسواك زدن اهميت بسياري مي داد و مي فرمود:

« اگر مردم مي دانستند كه مسواك زدن چه فوايد مهم و فراواني دارد، آن را، حتّي در بستر خواب نيز از خود جدا نمي كردند.» (21)


ــ امام، همواره در محيطهاي عمومي با لباس هاي برازنده و تميز حاضر مي شد (22) ؛ به گونه اي كه نزديكان در مورد ايشان مي گفتند: ظاهر او بيشتر به جوانان مي ماند . (23)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

3. امام و خانواده

خانواده، به عنوان اوّلين و پايدارترين نهاد جامعه، بيشترين اهميت را در شكل گيري شخصيت و روحيات فردي اعضاي آن برعهده دارد

و بزرگ ترين نقش را در سالم سازي جامعه ايفا مي كند. بنيان خانواده بر پايه محبّت اعضا به يكديگر، بنا نهاده شده است؛

به گونه اي كه مي توان محبّت را مهم ترين عامل در بهداشت و سلامت روحي و رواني خانواده به شمار آورد.


الف) ايجاد پيوند عاطفي با همسر


يكياز نكات ارزنده و جالب توجّه زندگاني امام باقرعليه السلام در اين راستا،اهتمام امام در جلب محبّت افراد خانواده و فراهم آوردن لوازم تحكيم خانواده است.


« حسن زَيّات بصري » به همراه يكي از دوستانش به حضور امام (ع) شرف ياب مي شود تا براي پرسش هاي خود پاسخي از امام دريافت كند.
ويپس از ورود به اتاق امام با صحنه اي روبه رو مي شود كه تعجّب او و همراهشرا برمي انگيزد. او امام و اتاقش را در حالتي بسيار آراسته مشاهده مي كند. به هر حال، پرسش هايش را مطرح مي كند و پاسخ مي شنود. هنگام برخاستن و خارج شدن، امام به او مي فرمايد:« فردا همراه دوستت نزد من بيا ».

روز بعد به منزل امام مي آيند، ولي ايشان را در اتاقي خاكي كه فقط حصيري در آن پهن بود، پشمينه بر تن يافتند.

امام به او فرمود: « اي برادر بصري! اتاقي را كه ديشب مشاهده كردي، اتاق همسرم بود و اسباب و اثاثيه اي هم كه در آن بود،

به او تعلّق داشت. او خودش را براي من زينت كرده بود و من هم بايد خود را براي او زينت مي كردم. بنابراين، گمان بد به دل

خويش راه مده».

او گفت: «فدايت شوم! سوگند كه در مورد شما بدگمان شده بودم، ولي اينك خدا بدگماني را از دلم بيرون كرد

و دريافتم كه حقيقت، همان است كه شما فرموديد ». (24)


آشكاراست كه امام براي جلب رضايت و خشنودي همسر خود بسيار تلاش مي كرد تا باارتباط عاطفي بيشتر، بنيان خانواده خويش را استحكام بيشتري ببخشد.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

4. اخلاق اجتماعي

الف) دستگيري از نيازمندان جامعه

كمك به محرومان، نيازمندان و ستمديدگان جامعه، اصل بزرگي در زندگاني امام باقرعليه السلام بود و برطرف كردن نيازهاي مادّي و روحي آنان را

مهمترين فعاليت هاي اجتماعي خود به شمار مي آورد. امام، آنان را دور خود جمعمي كرد، سخنانشان را مي شنيد و دردهايشان را آرامش مي بخشيد.

امام صادق عليه السلام در اين باره مي فرمايد:

« روزي نزد پدرم رفتم، در حالي كه مشغول تقسيم هشت هزار دينار به نيازمندان مدينه بود و يازده غلام را آزاد ساخت ». (26)

امام روزهاي تعطيل، به ويژه جمعه ها، را به دستگيري و انفاق به مستمندان اختصاص مي داد و ديگران را نيز به آن برمي انگيخت.


در روايتي ديگر از امام صادق عليه السلام آمده است:

« با وجود اين كه پدرم از نظر بنيه مالي ضعيف تر از ساير افراد خاندانش و نيز مخارج زندگي اش بيشتر از بقيه بود،

ولي در هر روز جمعه به نيازمندان كمك مي كرد، حتّي اگر كمك او به اندازه يك دينار بود و مي فرمود: پاداش صدقه

و كمك به نيازمندان در روز جمعه برتري دارد؛ همان گونه كه روز جمعه نسبت به ديگر روزهاي هفته داراي برتري است ». (27)
ويژگي برجسته امام در دستگيري از مستمندان اين بود كه هرگز آنان را « سائل؛ گدا » خطاب نمي كرد و همواره به ديگران مي فرمود:
« آنان را به بهترين نام هايشان صدا بزنيد ». (28)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ب) زندگي مردمي

امام باقرعليه السلام در اين باره اهتمام ويژه اي داشت و ديگران را نيز ازآموزه هاي سودمند اخلاقي خود در اين زمينه بهره مند مي كرد.

«زُرارة بن أعين» روايت مي كند:

«روزي امام باقرعليه السلام براي شركت در مراسم تشييع جنازه فردي از طايفه قريش حضور يافت. من نيز به همراه ايشان شركت كردم.

مردي به نام « عطاء » نيز با ما بود. در اين هنگام، زني از تشييع كنندگان شروع به شيون و فرياد كرد. عطاء به او گفت: يا ساكت شو

يا همگي باز مي گرديم، ولي زن همچنان فرياد مي زد و مي گريست. عطاء [ناراحت شد ]و بازگشت. من به امام رو كردم و گفتم:

عطاءبازگشت [چه كنيم؟ ]امام فرمود: به راه خودت ادامه بده، اگر بنا باشد بهخاطر ديدن يك اشتباه از ديگران (داد و فرياد زن) عمل شايسته اي

را كنار بگذاريم، حقوق برادر مسلمان خويش را به جا نياورده ايم.

پساز تشييع، جنازه را بر زمين نهادند و امام بر آن نماز گزارد. سپس شخصي(گويا صاحب عزا) جلو آمد و ضمن سپاس گزاري از امام، عرض كرد:

خداوند، شما را رحمت كند. ديگر بازگرديد، پياده روي براي شما دشوار است. ولي امام از بازگشتن، طفره رفت. پيش آمدم و به امام گفتم:

از شما خواستند كه بازگرديد، پرسشي دارم كه مي خواهم در مورد آن توضيح بدهيد.

امامفرمود: به كار خودت ادامه بده؛ زيرا ما با اجازه او نيامده ايم تا حال بااذن او بازگرديم، بلكه ما به خاطر برتري و پاداشي كه تشييع

و خاك سپاري مؤمن دارد، آمده ايم و هر اندازه كه انسان به تشييع و ديگر مراسم ادامه بدهد، از خداوند پاداش مي گيرد ». (29)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

ج) احترام به مالكيت اجتماعي

ضرورت احترام به حقوق مالي و دارايي هاي مردم، حتّي اقليت هاي ديني، از مسائلي است كه اسلام به آن توجّه ويژه اي دارد.

اسلام، صرف نظر از رعايت حقوق مسلمانان، رعايت حقوق ديگر كساني را كه با مسلمانان زندگي مي كنند، ضروري مي داند

و حتّي تجاوز به حقوق مالي و دارايي هاي فرقه ها و گروه هايي را كه معصومين آنها را لعن و نفرين كرده اند، بر نمي تابد

و مالكيت آنها را محترم مي شمارد.

« ابو ثمامة » در اين باره مي گويد:

«روزي خدمت امام باقرعليه السلام رسيدم و عرض كردم: فدايت شوم! من قصد دارم در مكّه اقامت گزينم و ساكن آنجا باشم،

ولي به يكي از پيروان فرقه مُرجئه (30) بدهكارم و به او مديون هستم، حال مي خواهم نظر شما را بدانم.

امام (ع) در پاسخ فرمود: نزد طلبكار خود بازگرد و طلبش را بپرداز و به گونه اي زندگي كن كه وقتي به ديدار پروردگارت شتافتي،

از سوي كسي دِيْني برگردن تو نباشد؛ زيرا مسلمان هرگز خيانت نمي كند ». (31)

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

د) خوش رويي

اسلام، اهميت زيادي به خوش خُلقي و برخورد نيكو با مؤمنان داده و آن را يكي از ارزش هاي والاي اخلاقي مي داند.

امام باقرعليه السلام مي فرمايد:

« لبخند مرد به روي برادر مؤمنش بسيار پسنديده است و سِتُردن غبار (اندوه) از چهره او حسنه است

و خدا به چيزي برتر از شاد كردن دل مؤمن پرستش نشده است ». (32)

امام از زبان جدّ بزرگوارش رسول اكرم صلي الله عليه وآله اين روايت را براي مردم مي خواند كه:

«هر كس مؤمني را شاد كند، مرا شاد كرده و هر كس مرا شاد كند، خداي را خشنود ساخته است.» (33)

امام از شاد كردن ديگران خشنود مي شد و گاه اطرافيان را به شوخي هاي ستوده و در حدّ اعتدال - كه موجب سرور و خوشحالي

افراد مي شود - تشويق مي كرد و به آنها مي فرمود:

«همانا خداوند آن كس را كه در ميان جمعي شوخي [ستوده ]مي كند، دوست مي دارد؛

در صورتي كه مزاح او آميخته با سخنان ناروا نباشد» .(34)