llı.✿. llı.✿.ıll فاطمه زهرا علیهاالسلام الگوی جاودان انسان آرمانی llı.✿. llı.✿.ıll

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

llı.✿. llı.✿.ıll فاطمه زهرا علیهاالسلام الگوی جاودان انسان آرمانی llı.✿. llı.✿.ıll








این مقاله کوششی است برای ترسیم خطوط کلی الگوی شخصیت سالم
در تطابق با وجود حضرت فاطمه علیهاالسلام که در دو بخش تنظیم شده است:

در بخش نخست، به سه محور اصلی تربیتی و وجودی حضرت فاطمه علیهاالسلام
پرداخته شده که این محورها عبارتند از: وجود آن حضرت علیهاالسلام به عنوان صاحب
ولایت مطلقه و اسرار باطنیه؛

وجود آن حضرت علیهاالسلام به عنوان تربیت ‏یافته آموزه‏ های
پیامبر صلی‏ الله‏ علیه ‏و‏آله ؛

و در نهایت، حضرت فاطمه علیهاالسلام به عنوان یک الگوی تربیتی و شخصیتی.

در بخش دوم، از منظر «فرایند رشد شخصیت»، به شخصیت و وجود آن
حضرت علیهاالسلام نگاه شده است. این بررسی در دو سطح «تعالی جهان‏بینی»
و «معیارهای شناخت شخصیت‏های متعالی» به انجام رسیده است.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

این مقاله در دو قسمت به موضوع پرداخته است:



در قسمت اول (شناخت‏های نخست)، تلاش شده است تا نگاهی اجمالی
از منظر اندیشه ترقّی و روان‏شناسی کمال به بانوی بزرگ صورت گیرد و
سه جریان اصیل تربیتی و وجودی معرفی شوند:

1. جریان وجودی او به عنوان صاحب ولایت کبرا و اسرار باطنی؛

2. جریان وجودی او به عنوان پرورده و تربیت‏یافته آموزه‏های
پیامبر صلی‏ الله ‏علیه ‏و‏آله ؛

3. جریان وجودی او به عنوان انسان راهبر.

در قسمت دوم (نگاه به حضرت فاطمه علیهاالسلام از منظر فرایند رشد شخصیت)،
به بررسی چگونگی تبلور جریان‏های عظیم وجودی در شخصیت و زندگی
بانو اشاره شده است.

این بررسی در دو سطح انجام شده است:
1. تعالی‏یابی بینش و نگرش به هستی؛
2. معیارهای شناختی شخصیت فرارونده.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

ترقّی و تعالی؛
نگاهی برگزیده به سنّت بانوی بزرگ




ترقّیِ فارغ از تبعیض جنسیتی، مطلوب اصلی زن امروز از دین است
که این، خود مبنای فلسفی همه مفاهیم مربوط به تعالی و توسعه است که باید تعریف
سزاواری از آن به دست داد.

در مفهوم پیشینی، «ترقّی» به مفهوم گرایش به تغییرات بادوام و مستمر مطلوب‏تر
در همه ابعاد، ارکان، وجه نظرها و گرایش‏های فردی و ساختار و رفتار و فرایند
اجتماعی و نیز در سیاست و اقتصاد است.

اعتقاد به ترقّی مفهومی است دارای ماهیتی نظری ـ تجربی و بر پایه گرایش
به بهینه ‏سازی انسان و جامعه بر قوانین معیّنی استوار است.

یک مفهوم درونی این عقیده آن است که عقل جزئی و ابزارانگار در خدمت
بینش آرمانی به وضعیت مطلوب و عقل کلی نگر و آرمان‏خواه و نیز تعالیم وحیانی قرار گیرد.

«ترقّی» متشکّل از تغییراتی است که در جهت معیّنی صورت می‏پذیرند و از این‏رو،
به سمت مطلوب‏تر شدن اوضاع و احوال نسبت به وضعیتی قبلی است.

ترقّی و تعالی از نگاه و تفسیر دینی و در نمونه آن سنّت فاطمه زهرا علیهاالسلام ،
«هدایت» است و فلاح و رشد، و دین اسلام «الگو و روش هدایت» به صراط مستقیم تا توحید.

قرآن کریم و سنّت (زبان و زندگی) پیامبر اکرم صلی ‏الله‏ علیه ‏و‏آله و امامان
معصوم علیهاالسلام گزارشگر آموزه‏های دیانت حق و فراخوان به بینشی عمیق و فراگیر
و کارآمد در ابعاد هدایت اسلامی هستند و هدایت دینی، که خود شامل «تربیت انسانی» است،

از سازندگی و راهبری فرد و شکوفایی قابلیت‏ها و استعدادهای انسانی به منظور
سازندگی و به ثمر رساندن بهینه قابلیت‏ها و امکانات جامعه آغاز می‏شود.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

فاطمه زهرا علیهاالسلام ؛ نشانه انسانیت و جامعه آرمانی



فاطمه زهرا علیهاالسلام انسان هادی است و پرسش ما از آن آستانه بزرگ،
ترقّی، تعالی، هدایت و فلاح برای فرد و جامعه است.

پرسش، منظر ما در شناخت سنّت بانوی بزرگ است.

فاطمه علیهاالسلام الگوی تربیت و حضور اصلاحی در جامعه،
الگوی جاودان انسان آرمانی، زن راهنما و نشانگر انسان و جامعه ایده ‏آل است.

از امام زمان علیه‏السلام نقل شده است:
«و فی ابنةِ رسولِ اللّهِ لی اسوةٌ حسنةٌ.»(2)
او الگوی حسن، الگوی صادق و سعادت‏آفرین حرکت و سلوک،
و حیات و کمال پایدار فرد و جامعه است.

پیامبر اکرم صلی‏ الله‏ علیه ‏و‏آله می‏فرماید:
«... فاقتدوا بالزهرةِ (... والزهرةُ فاطمةُ).»(3)

و امام باقر علیه ‏السلام خطاب به زنی که الگو و معیارِ روش سزاوار زندگی است،
می‏فرماید:
«اگر طالب فضیلتی، راه زهرا علیهاالسلام را پیش گیر.»(4)

حضور این الگو را، به ویژه در رویارویی با جاهلیت همواره تاریخ بشریت،
به طور مقایسه‏ای بهتر می‏توان شناخت.

آن‏گاه شناختی کلی از زهرای مرضیه علیهاالسلام و به آموزگاری او،
زینب کبری علیهاالسلام و فاطمیان و زینبیان سده ‏های پس از وی، برای دانستنی‏های
بعدی ضرورت می‏یابد.

و این‏گونه می‏توان تصویر روشن‏تری از نقش دین و سنّت
فاطمه زهرا علیهاالسلام در زندگی بشر داشت.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

فاطمه علیهاالسلام در عرصه سه جریان و سه شناخت



بانو از آن اولین هنگام که جان آدمی آگاهی‏ها را درمی‏یابد و پرورش می‏گیرد،
تحت تعلیم و پرورش آموزه‏های وحی، خانواده و بخصوص پدر قرار گرفت و بدین‏گونه
آموخت و بالید. وجود صدیقه طاهره علیهاالسلام فراگیر سه جریان وجودی است و
شناخت او در گرو شناخت این سه جریان عظیم تربیتی و وجودی او:

اول. جریان وجودی خود به عنوان صاحب ولایت کبرا و اسرار باطنی

نفس قدسی زهرای مرضیه علیهاالسلام از سرداق عالم ربوبی برای هدایت آدمیان
به این جهان آمده است.

جریان عظیم وجودی، اساس هستی ‏شناختیِ پایدار و حقّانیت و فراتر بودن وی از
زمان و مکانِ سنّت است و مبنای نظری ـ کلامی نظام تربیتی ـ اجتماعیِ قابل استنباط از
سنّت او را توضیح می‏دهد، و همین خاستگاه هستی ‏شناختی است که کلام او را، زندگی او را
مرگ او را، تنهایی‏ها و خروش‏ها، اشک‏ها و فریادها و سلوک و سیره او را الگویی می‏دارد
جاودان و جاری در همه عرصه‏های زندگی جامعه و تاریخ بشری.

فاطمه زهرا انسان هادی است.(5) در اسلام، انسان هادی پس از نفس الوهیِ
پیامبر اعظم صلی‏ الله‏ علیه ‏و‏آله ، همان کسانی هستند که در حدیث نبوی و مسلّم
«ثقلین»، عِدل و لنگه قرآن کریم قرار گرفته ‏اند.

انسان هادی ـ ناگزیر ـ معصوم است.
«عصمت» به معنای پاکیزگی از خطا و گناه است.

«علمِ صحیح» و «اختیار خلاّق» (برآمده از جوهره عبودیت) ملازم با عصمت‏ اند
و عصمت ملازم با علم صحیح و اختیار خلاّق. آیات «تطهیر» و «مباهله»
عصمت زهرا علیهاالسلام را توضیح می‏دهند.

دوم. جریان وجودی خود به عنوان تربیت ‏یافته آموزه های پیامبر

وجود فاطمه علیهاالسلام در وجهه انسانی، عرصه جریان‏های عظیم شناختی،
روحی و رفتاری است:

ـ جریان عظیم شناختی در برخورد با انسان، زندگی، هستی، خداوند، جامعه، تاریخ،
رسالت، مسئولیت، تکلیف، دنیا و آخرت؛

ـ جریان عظیم وجود او به عنوان بنده‏ای خاشع و
عارفی عاشق در اوج عرصه‏های حماسه و تدبیر؛

ـ جریان عظیم وجود او به عنوان انسانی مسئول در
ارتباط با عمیق‏ترین دغدغه‏های بالندگی انسانی؛

ـ جریان عظیم وجود او به عنوان پاسدارترین انسان از ارزش‏های انبیایی؛

ـ جریان عظیم وجود او به عنوان فداکارترین یاور و مام پیامبر خاتم؛

ـ و بسیاری جریان‏های عظیم دیگر

سوم. جریان وجودی خود به عنوان انسان راهبر

فاطمه یک زن است و خود یک هادی، یک شاهد و یک امام، یک اسوه برای هر
زنی که می‏خواهد چگونه بودن و چگونه شدن خویش را خود برگزیده باشد.

او در بینش و اندیشه و احساس و باور و انگیزه و سلوک و سیره و
رفتار وزندگی‏ اش، آموزگار چگونه بودن و چگونه شدن زن در
هر دو عرصه فردی و اجتماعی است.

در وجود فاطمه علیهاالسلام جریان عظیم انسان هادی دینی است:

ـ جریان عظیم وجودی او به عنوان دردمندترین همراه با خلق و همنشین
باورها و رنج‏های زن در تاریخ؛

ـ جریان عظیم وجودی او برای پیشنهاد زن الگو؛

ـ جریان عظیم وجودی او به عنوان مصلح‏ترین حکیم و حکیم‏ترین
حماسه و حماسی‏ترین عاشق و عاشق‏ترین تبیین‏گر حق و افشاگر باطل؛

ـ و دیگر جریان‏های عظیم شناختنی و ناشناختنی.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

انگیزه توسّل به بانو



شناخت قابلیت آدمی برای تعالی و گسترش توانایی‏های خویش، در گرو شناخت
سالم‏ترین شخصیت‏ها و بهترین نمونه‏های بشری است.

تحلیل و بررسی انواع جماعت‏های انسانی با شیوه‏های گوناگونی از قبیل
تحلیل سیره، مصاحبه، تداعی آزاد و زندگی‏نامه ‏های خود نوشت و آراء و اندیشه ‏ها
و سخنان آنان، نشان می‏دهد که همه انسان‏ها با نیازهایی شبه غریزی(6) به دنیا می‏آیند.

این نیازهای مشترک، انگیزه رشد و کمال و تحقق خود قرار می‏گیرند و انسان
را به تبدیل شدن به آنچه در توان اوست، فرامی‏خوانند. بدین‏سان، استعداد بالقوّه
برای کمالو سلامت روان از بدو تولّد، وجود دارد، اما اینکه استعداد بالقوّه آدمی تحقق
یا فعلیت می‏یابدیا نه، به نیروهای فردی و اجتماعی‏ای بستگی دارد
که «تحقق خود» را می‏پرورد یا بازمی‏دارد.

چرا ما نیازمند توسّل به بانوییم؟

باید تحلیل کرد که آدمی در سرّ سویدایِ وجودش، چه خواهش و نیازهایی دارد
که وی را برمی ‏انگیزند تا برای تأمین آن‏ها، دست در ولای فاطمه علیهاالسلام زند؟

بر کنار از نیازهای اصلی جسمانی مشترک ما با حیوانات، به عنوان مؤثرترین
عامل در شخصیت انسان، نیازهای روانی درمیانند.

انگیزه‏های انسان ـ خواه سالم و خواه ناسالم ـ نیازهای روانی اویند
و تفاوت میان آدمیان از ارضای نیازهای مزبور ناشی می‏شود.

سنّت بانو طریقه‏ای زایا و بارور برای تأمین این نیازهاست:
«اِنّا تَوجّهنا واستشفَعنا و توسَّلنا بِکِ اِلیَ اللّهِ و قدّمناکِ بینَ یَدی حاجاتِنا.»(7)

خودآگاه شدن نیازهای اصیل انسانی همراه با شناخت درست بانو، آدمی
را برمی‏انگیزد تا برای جهت ‏دهی به نیازها و جنبه‏های گوناگون زندگی، یعنی پاسخ‏های
فکری، عاطفی و حسی به مردم و موضوع‏ها و رویدادها ـ خواه در جهان و خواه در
خود ـ به او روی کند؛ نیازهایی مانند:

ـ نیاز به صیانت، فعلیت و اعتلای تمام جنبه‏های شخصیت و تحقق
خود و روند خود شدن و پرورش ویژگی‏ها و استعدادهای یکتای خود؛

ـ نیاز به حقیقت در همه عرصه‏ های هستی؛

ـ نیاز به خوبی، نیکی، زیبایی و به معناداری زندگی و پرمعنایی آن؛

ـ نیاز به تعلّق داشتن به وجودهای برتر از خود، نیاز به پیوند و ایمان و عشق
به جهان، به هستی، به خداوند و به آرمان‏های برتر و نیاز به فراروی از دوگانگی
و سرّ زندگی و فراشدن؛

ـ نیاز به فرارفتن یا استعلا از نقش فعل ‏پذیر، نیاز به آفرینندگی و خلاّقیت
زندگی خویشتن (فرزند، اندیشه، هنر، تربیت خلایق و یا کالای مادی) و از این طریق
، تأمین نیاز به آزادی و هدف‏داری؛

ـ نیاز به حس هویّت و فردیت و یکتایی؛ هویّتی که آدمی را با این احساس و
خودآگاهی و شعور که «چیست و کیست» فردیت تکامل یافته‏ای می‏بخشد، بدان‏گونه
که احساس می‏کند زندگی‏اش را با خود تدبیر می‏کند و در قلمرو فرمان خود است و دیگران
به آن شکل نمی‏بخشند و در همین جهت، نیاز به یگانگی و تمامیت؛

ـ نیاز به نظم و قاطعیت؛
ـ نیاز به عدالت و قسط؛
ـ نیاز به استغنای تمامیت و جامعیت؛

ـ نیاز به موازین و ضوابطی برای جهت‏گیری بارور و
همساز و همنوای تعاملبا همه هستی؛

ـ همه این نیازها در نیاز به رویش و رستگاری و فلاح و کمال و توبه، یکجا حضور
دارند. نیاز مداوم انسان به جست‏وجو برای خویشتن، در حقیقت، برای معنایی است
که به هستی ما منظوری ببخشد و هرچه بیشتر بتوانیم پس از گذار به خود و عبور
از دنیای بیرون، از خود فراتر رویم و در این فراسوی خود شدن،
خود را در راه آرمان‏های بالاتر ایثار کنیم.

این نیازها، هنگامی که خودآگاهند و آدمی بر تأمین آن‏ها با روشی زایا،
بارور و خلاّق عزم جزم کرده است و هنگامی که زبان بیانی
روشنی بیابد، «دعا» نامیده می‏شوند.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

ماهیت شخصیت بالنده



بزرگ بانوی اسلام تصویر روشنی از شخصیت بالنده به دست می‏دهد.

چنین انسانی اندیشه و بینش و شعور دارد، قوّه تعقّل و اندیشه و ادراکش را
پرورانده است، جهان و خود را به طور عینی ادراک می‏کند، نگاه نقّادانه‏ای به جامعه
و تاریخ خویش دارد، عمیقا عشق می‏ورزد، آفریننده است؛

حس هویّت پایداری دارد؛ با جهان در پیوند است و در آن ریشه دارد،
و حاکم و عامل خود و سرنوشت خویش است.

یک آموزه بلند بانو آن است که شخصیت سالم، رونده است، نه مانا؛
مسیر است نه مقصد؛

برای تحقق خود پیش می‏رود، هیچ‏گاه پایان نمی‏پذیرد و وضعیتی ایستا ندارد.

این هدف رو به آینده، فردا را به پس می‏راند
و همه جنبه ‏های خود را دگرگون می‏سازد و می ‏پروراند.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

نگاه به حضرت فاطمه علیهاالسلام از منظر فرایند رشد شخصیت




ابعاد و ساحت‏های وجودی انسانی، بعد فکری، روحی، رفتاری و جریان رویش
انسانی در مراحل شناختی، روحی و رفتاری تا مرحله عرفان و دعا دانسته شده
و بر این اساس، جریان آن تعالیم در این ساحت‏ها و جریان تربیتی مرور می‏شوند.

آموختگان و پروردگان این تعالیم نیز خود، آموزگار این جریان عظیم انسانی‏ اند و
هم پیش‏تر، با زندگی‏شان تبلور این آموزه ‏ها یند.

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

آموزه‏های بانوی بزرگ در وجهه تربیت و سازندگی فکری




اولین گام جریان تربیت و نخستین بعد رشد وجودی انسان، تربیت فکری و
شکل‏ گیری بر صواب آگاهی‏ها و رشد شناخت‏ها و بینش‏ها و شعورهای انسانی است که
اسوه ‏های پرورده دین، مانند بانوی بزرگ، خود آموزگار آنند؛

شناخت‏هایی که با خودآگاهی و روشن‏ بینی پیوند خورده‏اند و جهت‏ دهنده گرایش‏های
انسانی ما هستند:

اول. تعالی ‏یابی بینش و نگرش به هستی

فرایند عظیم خودآگاهی، انسان‏شناسی، خداشناسی، جهان‏شناسی، جامعه و تاریخ‏شناسی
شناخت دنیا، آخرت و قیامت، شناخت زندگی و بسیاری شناخت‏های دیگر از زمره
اولین آموزه‏های دین هستند.

خطبه آن حضرت در مسجد مدینه در برابر مهاجران و انصار در احتجاج با ابوبکر،
نمونه‏ای از اندیشه‏های آن بزرگوار است که نوع این تعالیم را در خود دارد.

زمانی که این شناخت‏ها برای آدمی شکل بگیرند، خود قلمرو پهناورتری از اشیا و
اشخاص را فرامی‏گیرد و در این جهت، خود گسترش می‏یابد.

برخی از این تعالیم، مانند:

الف. بینش‏ها و شناخت‏ها درباره خود به عنوان انسان: شرط اول برای ساخت «خود»
و تهذیب و تربیت آن، شناختن آن است. آدمی تا به نیازها، استعدادها، ابعاد و
ارزش‏های وجودی و خلقت خویش پی نبرد و تا کرامت‏ها و نقش و جایگاه رسالت و
مسئولیت خود و جریان عظیم رویش و رستگاری ممکن برای خویش را نشناسد و به
«خودآگاهی» نرسد، برای تربیت و ساختن و فعلیت بخشیدن و رویش خویش تلاش
نمی‏کند و برای بهره جستنِ بر صواب از آن‏ها همّتی به کار نمی‏بندد.

در شناخت و فهم «خود»، بانوی بزرگ برای ما آموزه‏های بلندی دارد؛
مانند:«شما بندگان خدا نگهبانان حلال و حرام و حامل دین و احکام و
امانتداران حق و رسانندگان آن به خلقید.»(8)

[نیایش*خادمه یوسف فاطمه(س)*]

ب. بینش‏ها و شناخت‏ها درباره جهان (جهان‏شناسی):



برخی از تعالیم «زن الگو»، درباره شناخت جهان است.
این آموزه ‏ها دربردارنده مباحثی مانند آفرینش جهان، پدیده‏های عالم غیب (فرشتگان و شیطان)
و سنّت‏های الهی در تدبیر عالم و آفرینش انسان و جهان و معاد و قیامت است؛ مانند:

«همه چیز را از هیچ پدید آورد و بی‏نمونه‏ای انشا کرد؛ نه به آفرینش آن‏ها نیازی داشت
و نه از خلقت آن سودی برداشت، جز آنکه خواست قدرتش را آشکار سازد و آفریدگان را بنده ‏وار
بنوازد و بانگ دعوتش را در جهان اندازد.»(9)

ج. بینش‏ها و شناخت‏ها درباره خداوند:

با بانوی بزرگ در کانونی‏ترین و بالاترین و والاترین شناخت‏ها، به شناخت خدا
و حاکم و پروردگار خویش می‏رسیم که او ما را آفریده و با ما مهربان است و بی ‏نیازمان کرده و
قدرتمان داده و بر سلوک و زندگانی ما بیناست و در ما آگاهی و عشق به خیر و خوبی ر
ا گذاشته و ما را به آدمیت و عبودیت فراخوانده است.

آدمی با این شناخت و با آن خودآگاهی، اینک در خود نیز راکد نمی‏ ماند.
از خودِ اینجایی عبور می‏کند و در جریان والایشِ خودی به شناخت خدا می‏رسد و درمی‏یابد که
تنها در او می‏توان آرام گرفت.

«گواهی می‏دهم که خدای جهان یکی است و جز او خدایی نیست.
ترجمان این گواهی دوستی بی‏آلایش است و پایندان این اعتقاد، دل‏های با بینش،
و راهنمای رسیدن به آن، چراغ دانش.»(10)