مكانهاي ديدني وسياحتي استان خوزستان

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

سلاسل دژی بدون زنجیر

سال ۱۳۵۴ بود که فهرست آثار میراث فرهنگی و آثار تاریخی و ملی ایران زمین با ثبت قلعه سلاسل (زنجیرها) شوشتر به شماره ۱۱۲۷ غنی‌تر شد. حماسه‌های ایرانی و افسانه‌های مردمی بنای شهر شوشتر را به هوشنگ، پادشاهی نسبت می‌‌دهند که در شاهنامه از او یاد شده است.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

یادگار باستانی
شوشتر به لحاظ موقعیت طبیعی‌اش همواره در طول تاریخ زندگی بشر مسکونی بوده همچنین وجود کوه‌های صعب‌العبور به عنوان حفاظ طبیعی و امتداد رشته کوه زاگرس در شمال این شهر محل و ماوای مناسبی جهت اسکان انسان پیش از تاریخ بوده است. محل‌های سکونت بی‌شماری در کوه‌های منطقه و دامنه‌های آن وجود دارد که این واقعیت، بررسی‌های باستان‌شناسی این محل‌ها و محوطه‌های باستانی را برای کشف و معرفی آثار تاریخی می‌طلبد.در حمله مغول به منطقه، آسیب‌ها و خسارات جبران‌ناپذیری به شوشتر وارد آمد اما با وجود تخریب‌هایی که در طول تاریخ بر پیکر این شهر باستانی وارد آمد هرگز اهالی شوشتر از عمران و آبادانی و ساختن بناها و حصارهای غیرقابل نفوذ دست برنداشته‌اند. نگاهی به بافت قدیم شوشتر همه چیز را به اثبات می‌رساند.وقتی که وارد بافت قدیم شوشتر می‌شویم همه چیز گویای صلابت، عظمت و بزرگی است. دیوارهای سنگی آنچنان عظمتی را به بیننده القا می‌کنند که نفس‌ها در سینه‌ها کم می‌آورند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

در بررسی حصار و دیوار دفاعی شهر به این مورد مهم بایستی توجه کرد: قلعه شوشتر (سلاسل) هرمزان ساسانی هنگام تصرف شهر در آن مستقر شد زیرا عظمت برج و بارو و خندق این قلعه به حدی بود که لشکر اسلام قادر به تصرف این قلعه نبود و سرانجام با همکاری محلی‌ها و پس از اتمام آذوقه ساکنان قلعه، هرمزان خود را تسلیم سپاه اسلام کرد. عظمت و تصرف‌ناپذیری این قلعه تا دوره قاجاریه نیز آن را مقر حاکم‌نشین ساخته بوده است.
در عصر پهلوی به دلیل از بین رفتن قدرت‌های محلی و منطقه‌ای و وادار کردن آنها به اطاعت از حکومت مرکزی امنیت در منطقه و شهر باعث گردید که اهالی دیگر ترسی از هجوم غارتگران نداشته باشند و در نتیجه شهر رو به توسعه و عمران نهاد تا جایی که بنیان حصار شهر نیز در معرض خطر قرار گرفت و بخش اعظم آن در گسترش شهرنشینی از بین رفت.
متاسفانه در چند دهه اخیر به دلیل شرایط اقتصادی و سیاسی (دفاع مقدس حتی) شوشتر از مرکزیت خارج شده اما می‌توان اذعان کرد که شوشتر می‌تواند به عنوان یک قطب فرهنگی، اقتصادی مجددا به گردونه حیات ناب خودش بازگردد.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

خانه تاریخی "تیزنو" دزفول

بدنه بافت قدیم دزفول را خانه‌ها و بناهای آجری تشکیل می‌دهد که صرف نظر از شکل و اندازه از هویتی خاص تبعیت می‌کنند؛ هویتی آجری با نوع معماری خاص منطقه دزفول یعنی شهری با زبان آجری.

به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) از خوزستان خانه تاریخی تیزنو به شماره 2573 در ردیف آثار ملى ایران به ثبت رسیده و یکی از بزرگترین و زیباترین خانه‌های محله قلعه است که در ضلع شرقی میدان اصلی این محله واقع شده است. پیکره اصلی خانه متعلق به دوره صفویه است که تغییرات عمده‌ای در دوره قاجار و اوایل پهلوی به خود دیده است. محله قلعه قدیمی‌ترین محله شهر دزفول بوده که در اصل به خاطر همجواری با قلعه نظامی که به خاطر حفاظت از پل ساسانی ساخته شده بود به این نام شهرت یافته است.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

خانه تیزنو دزفول برگرفته از هویت غنی معماری دزفول با مصالحی از آجر و خشت و به شیوه یک ایوانه اصفهانی ساخته شده است. ورودی بنا در مجاورت حوزه علمیه معزی قرار گرفته است. و ورود به خانه از ضلع غربی بنا و از سمت مرکز محله قلعه صورت می‌گیرد (با احداث خیابان ساحلی این مرکزیت از بین رفته است.) در دو طرف سر در ورودی سکوهای کوچکی به نام خواجه نشین قرار دارد که برای استراحت رهگذران خسته و یا نشستن کسی که جهت باز شدن در به انتظار مانده مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

پس از عبور از سردری بزرگ و زیبا وارد فضای مسقفی به نام "هشتی" می‌شویم که به عنوان فضای تقسیم کننده عمل می‌نموده به نحوی که از سمت چپ آن به بیرونی (قسمت پذیرایی از مهمانان) و از سمت راست آن به اندرونی‌ می‌رسیم. به علاوه هشتی به دلیل ایجاد محرمیت مانع دید مستقیم رهگذران از بیرون به فضاهای داخلی می‌شود. زیر سقف عرق چین هشتی رسمی بندی (کاربندی) شده است و این رسمی بندی‌ها از نوع دوازده ضلعی هشت و نیم هشت پرکار می‌باشد. کف‌سازی هشتی از جنس قلوه سنگ رودخانه‌ای می‌باشد. اندرونی یا حیاط اختصاصی بنا معمولا جهت سکونت اهالی خانه مورد استفاده قرار می‌گرفته که در حال حاضر ورودی آن از سمت هشتی مسدود و در تملک شخص دیگری است.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

بعد از گذر از هشتی به فضای بیرونی خانه می‌رسیم؛ حیاطی زیبا که در نگاه اول چشم هر بیننده‌ای را خیره به آجرکاری‌های دورتادور آن می‌کند که معماران زیردست دزفولی با ظرافتی خاص طرح‌های شگفت و زیبایی را با آجرهای تکامل یافته دوره صفویه خلق کرده‌اند. نمای زیبای خانه با قوس‌های رومی و پنج و هفت با وجود تنوع خود تقارنی زیبا و شکوه خاصی را به نمایش گذاشته است.

فضای اصلی خانه درونگرا بوده و دارای یک ایوان اصلی در طبقه همکف و دو ایوان فرعی در طبقه اول است. کف‌سازی حیاط با استفاده از آجرهایی با ابعاد 3،20،20 صورت گرفته است. بنا دو طبقه بوده و طبقه همکف آن به واسطه چهار پله از سطح حیاط بالاتر می‌باشد. در جلوی ایوان اصلی و اتاق‌های طبقه همکف صفه قرار دارد.

در نماهای داخلی و بیرونی این بنا در قسمت بالای طاق‌ها با استفاده از آجر خوون‌چینی‌های زیبا و ظریفی با طرح‌های متنوع اجرا گردیده که نظر هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. نمای ایوان اصلی با ارسی مسدود شده بود که تابش نور خورشید به قطعه شیشه‌های رنگی ارسی تلألو زیبایی را در ایوان به وجود می‌آورده است. در دو طرف ایوان اصلی اتاق‌های کوچکی قرار دارد که به آن‌ها "غلام گردش یا گوشوار" گفته می‌شود.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

ورود به ایوان اصلی از طریق این اتاق‌های کوچک صورت گرفته است. بعدها به دلیل سکونت چندین خانواده فامیلی در این خانه از آن‌ها به عنوان مطبخ‌های خانوادگی نیز استفاده شده و ارسی ایوان از میان برداشته شده است. از دیگر فضاهایی که در اکثر خانه های قدیمی دزفول دیده می‌شود وجود دو نوع زیر زمین است؛ شبستان و شوادان. شبستان این خانه که نسبت به سطح حیاط حدود 150 سانتیمتر پایین‌تر می‌باشد دارای سه ورودی است که به واسطه چند پله ارتباط آن با حیاط برقرار می‌شود. شبستان با مصالح بنایی ساخته شده؛ دیوارهای آن باربر بوده و وزن دیوارهای طبقات فوقانی را به زمین منتقل می‌نماید. نورگیری شبستان از طریق روزن‌های متعدد و کوچکی صورت می‌گیرد که در نمای صفه مشاهده می‌شوند. اختلاف سطح طبقه همکف با حیاط این امکان را فراهم می‌کند تا نورگیری شبستان به آسانی انجام شود. شیب‌دار بودن کف این روزن‌ها موجب انعکاس نور به شبستان شده به نحوی‌ که تمام فضاها را روشن می‌کند.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

شوادان بنا نسبت به شبستان در سطحی بسیار پایین تر قرار گرفته است. شوادان‌های دزفول حفره‌هایی دست کند می‌باشد که در دیوارها و سقف آن از هیچ نوع مصالح بنایی استفاده نشده و فقط در کف‌سازی و ساخت پله‌های آن آجر به کار رفته است. شوادان‌ها یکی از ویژگی‌های خاص و ویژه معماری دزفول است که کاربری‌های متنوعی داشته است از جمله کار تهویه هوا و خنکی ساختمان را بر عهده داشته به این صورت که شوادان دریچه‌ای در بیرون خانه برای ورود هوا داشته و با توجه به عمق شوادان و رطوبت موجود در آن هوای در شوادان خنک شده و این هوای خنک از طریق کانال‌هایی در بخش‌های مختلف ساختمان توزیع می شده است. علاوه بر آن به عنوان محلی خنک و آرام در تابستان‌ها مورد استفاده قرار گرفته همچنین این شوادان‌ها به خانه‌های همجوار راه داشته است و به این صورت ارتباط نزدیکی میان همسایه‌ها وجود داشته است.

[مریم منتظر*خادمه مولای منتظران*]

شیب موجود در سقف پلکانی که ارتباط حیاط با صحن شبستان را برقرار می‌کند نیز با مصالح آجری تزیین و به این وسیله از ریزش سنگ‌های بستر طبیعی زمین نیز جلوگیری می‌نموده‌اند. لازم به ذکر است حفر شوادان به دلیل استحام زیاد بستر طبیعی زمین در دزفول که از سنگ کنگلومرا است میسر شده است. گفتنی است کنگلومرا سنگی رسوبی است که وجود ذرات گل و آهک در لابه‌لای آن مانند ملات بسیار مستحکمی عمل نموده که این ذرات را به هم متصل می‌نماید. در دو طرف حیاط راه پله‌هایی با پله‌های بلند قرار دارد که ما را به طبقه اول ساختمان هدایت می‌کنند، در طبقه اول صفه‌هایی آجر فرش شده قرار دارد که در گذشته در فصولی که هوا مساعد بوده از آن به عنوان محلی برای استراحت و دور هم نشینی استفاده می‌شده است. در حال حاضر نیز با توجه به نزدیکی خانه تیز نو به ساحل زیبای رود دز و موقعیت خاص قرارگیری آن در شهر دزفول منظره‌ای چشم‌نواز و دل‌انگیز را در جلو دید بازدیدکنندگان به نمایش می‌گذارد.

دلیل نام‌گذاری این خانه تاریخی به اسم تیزنو نام مالک آن بوده است. در حال حاضر خانه تیزنو تغییر کاربری داده و به عنوان اداره میراث فرهنگی دزفول از آن استفاده می‌شود و یکی از جاذبه‌های گردشگری دزفول محسوب می‌شود. گردشگرانی که از دزفول دیدن می‌کنند می‌توانند لذت مهمانی جشن آجرها را در آن به نظاره بنشینند.