نزول قرآن و رؤياى هفت حرف

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

دكتر صبحى صالح مى‏گويد:

مراد از لفظ هفت، بيان كثرت نيست، بلكه حصر در عدد معين است؛ آن‏چنان كه اكثر علما فهميده‏اند. ... و اكثر دانشمندان، آن چنان كه ابن‏حبان مى‏گويد، معتقدند عدد سبعه، محصور در عدد معين و خاص است.(11)

از اين رو ديدگاه قاضى عياض و ديگران، در مراد از عدد سبعه در صورت صحت سندى و دلالتى روايت سبعة احرف، قابل قبول نيست؛ زيرا با جمع زيادى از روايات باب سبعة احرف كه گذشت، تعارض دارد؛ مانند روايت ابن‏عباس:

إن رسول‏اللَّه(ص) قال: أقرَأنى جبريلُ على حرفٍ فراجعتُه فلمْ أَزَلْ أستزيده فيزيدنى حتى‏ انتهى‏ إلى‏ سبعةِ أحرفٍ؛

پيامبر(ص) فرمود: جبرئيل مرا بر يك حرف قرائت نمود. مراجعه كرده همواره طلب افزايش نمودم و آن هم افزايش داد تا به هفت حرف رسيد.(12)

در هر حال، طلب افزايش پيامبر، حرف به حرف، دليلى است كه عدد سبعه مفهوم حقيقى خود را دارد و اصل اولى، معناى واقعى هر عددى است؛ مگر آن كه دليلى يا قرينه‏اى بر خلاف آن باشد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

امام ابوالفضل رازى، زرقانى و صبحى صالح

امام ابوالفضل رازى، صاحب كتاب‏(13) معانى أنزل القرآن على سبعة احرف، وجه ديگرى را در معناى احرف سبعه پسنديده است كه زرقانى هم به آن معتقد شده مى‏گويد:

آنچه را ما بر گزيديم -در پرتو نور توفيق الهى- از بين آرا، همان است كه امام ابوالفضل رازى در لوايح آن را بيان نموده است. او مى‏گويد: كلام از هفت شكل (حرف) از اختلاف خارج نيست:(14)

1 . اختلاف اسم از جهت افراد وتثنيه و جمع و تذكير و تأنيث؛ مانند وَالَّذينَ هُمْ لِأماناتِهِم وعَهْدِهِم راعُونَ، كه كلمه <امانات» به شكل مفرد هم قرائت شده‏است.(15)

2 . اختلاف در تصريف افعال به شكل ماضى، مضارع و امر؛ مانند آيه شريفه رَبَّنا بِاعِدْ بَينَ أسفارِنا؛ كه فعل باعِدْ به شكل امر باعِدْ و ماضى باعَدَ و بَعِّد نيز خوانده شده است.(16)

3 . اختلاف در وجوه اعراب؛ مانند آيه شريفه و لا يُضارَّ كاتِبٌ و لاشهيدٌ. به‏فتح و ضم <را» در كلمه يُضارّ(17).

4 . اختلاف به نقص و زياده؛ مانند آيه شريفه و ما خَلَقَ الذَّكَرَ وَ الاُنثى، كه الذكر و الانثى بدون كلمه <ما خلق» هم خوانده شده است‏(18).

5 . اختلاف به تقديم و تأخير؛ مانند آيه شريفه جاءَتْ سَكْرَةُ المَوْتِ بِالحَقِّ، كه به شكل <جاءت سكرة الحق بالموت» نيز قرائت شده است.(19)

6 . اختلاف در ابدال و جايگزينى؛ مانند آيه شريفه كَيفَ نُنْشِزُها، كه ننشرها، نيز با حرف <را» به‏جاى <زاء» نيز خوانده شده است‏(20).

7 . اختلاف در لغات (لهجات)؛ مانند آيه شريفه وَ هَلْ أتاكَ حديثُ مُوسى‏، كه به فتح و اماله كلمه اتى و موسى نيز خوانده شده است.(21)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

زرقانى، وجه پيش‏گفته را بهترين وجه دانسته و آن را مستند بر استقراى تام در قراآت ذكر مى‏كند، و دكتر صبحى صالح نيز بر آن معتقد است.(22) با اين همه از جهات ذيل قابل مطالعه و بررسى است:

1 . هيچ دليلى از روايات نبوى بر آن نيست. تنها دليل آن استقرا بود كه به تنهايى كافى نيست و نيازمند به دليل و مؤيد ديگرى است.

2 . نخستين مرحله نزول كه بر حرف اول بوده است، بر كدام يك از وجوه هفت‏گانه مورد نظر، نازل شده است؟ و همين طور در نزول‏هاى دوم و سوم و...؟

3 . هفت وجه ياد شده با يكديگر تداخل دارند. زيرا اختلاف اسما و افعال، خود يك وجه به حساب مى‏آيد.

4 . وجوه مذكور با معناى برخى از روايات سبعة احرف، مبنى بر هفت بطن و تبديل جواز كلمات با يكديگر منافات دارد.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ابن جزرى

ابن جزرى (م 833ه'.ق) معتقد است كه معناى سبعة احرف، وجوه هفت‏گانه ديگرى است. وى مى‏گويد:

همواره فهم حديث براى من مشكل بود و به آن فكر مى‏نمودم و بيش از سى‏سال در آن تأمل كردم؛ تا اين كه خداوند راهى را براى من گشود كه ان‏شاءاللَّه راه صواب خواهد بود.(23)

ابن جزرى در توضيح وجوه هفت‏گانه مى‏گويد:

من قراآت را چه صحيح و چه شاذ و ضعيف و منكر را مورد بررسى قرار دادم و تمام آنها از نظر اختلاف به هفت وجه بر مى‏گردد، كه وراى آن هفت وجه، متصور نيست. آن هفت وجه بدين قرار است:(24)

1 . اختلاف در حركات، بدون تغيير در معنا و صورت؛ مانند <البخل» كه به چهار شكل در حركت خوانده شده است.

2 . اختلاف در حركات، با تغيير در معنا؛ مانند فتلقّى آدَم مِنْ ربّهِ كلماتٍ، با رفع آدم و نصب كلمات و بر عكس.

3 . اختلاف در حروف با تغيير در معنا فقط؛ مانند تبلو و تتلو.

4 . اختلاف در حروف با تغيير در صورت فقط؛ مانند الصراط و السراط.

5 . اختلاف در حروف با تغيير در صورت و معنا؛ مانند منكم و منهم.

6 . اختلاف در تقديم و تأخير؛ مانند فَيقتلون و يُقتلون.

7 . اختلاف در زيادى و نقصان؛ مانند اوصى و وصىّ.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

فصل چهارم: قراآت و حروف سبعه (1)

از جمله مباحثى كه پيوند و ارتباط نزديكى با روايت سبعة احرف دارد، بحث قراآت‏است. بدين خاطر ضرورى مى‏نمايد براى روشن شدن چگونگى پيوند و ارتباط آنها با يكديگر، نخست معناى قرائت، پيدايش قراآت و جايگاه و منزلت آنها بررسى شود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

عبداللَّه بن عامر دمشقى

عبداللَّه بن عامر دمشقى يحصبى، (م 118 ه'.ق) مقرى و امام اهل شام در قرائت‏(7) بود. او قرآن را بر مغيرة بن شهاب مخزومى و أبوالدرداء قرائت نمود و مغيره بر عثمان بن عفان، و او بر پيامبر(ص) قرائت كرد. عجلى و نسائى وى را ثقه دانسته‏اند. اودو راوى به‏نام‏هاى هشام بن عمار (م 245 ه'.ق) و عبداللَّه بن احمد دمشقى (م‏242ه'.ق) معروف به ابن ذكوان داشت. عبداللَّه بن عامر از نزديك‏ترين قراى سبعه به عهد تابعين است و خود مى‏گويد: <پيامبر رحلت فرمودند، در حالى كه من دو سال سن داشتم.»(8)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

فصل سوم: بررسى و نقد برخى از ديدگاه‏هاى دانشمندان اهل‏سنت و مستشرقان درباره حديث سبعة احرف

مبحث اول: ديدگاه‏هاى دانشمندان اهل سنت و نقد آن

معناى روايت سبعة احرف در ميان دانشمندان اهل سنت، معركه آراست. شايد آنها در هيچ مسأله‏اى همانند روايت سبعة احرف، چنين دچار اختلاف آرا نشده‏اند. محمد بن احمد انصارى قرطبى، صاحب تفسير الجامع لأحكام القرآن، دانشمند قرن هفتم هجرى در مقدمه تفسير خود مى‏نويسد: <دانشمندان در معنا و مراد از احرف سبعه، 35 قول ذكر كرده‏اند.»(1)

زركشى هم به نقل از ابوحاتم بن حبان بُستى مى‏گويد: <در مورد روايت سبعة احرف 35 قول ذكر شده است.»(2)

سيوطى معتقد است كه اختلاف آرا تا چهل قول نيز رسيده است.(3) آراى دانشمندان اهل سنت، آن چنان زياد بوده است كه فهم اصل روايت را مشكل كرده و بحث درباره آن پيچيده و براى برخى جاى لغزش شده است. زرقانى مى‏گويد:

از آن جهت كه در موضوع سبعة احرف، اقوال فراوانى نقل شده، بحثى پرلغزش و هولناك است؛ زيرا كثرت آرا بر چهره حقيقت سايه و حجاب‏افكنده است تا آن‏جا كه براى برخى از علما موجب لغزش شده است. جمعى هم از اظهار نظر درباره آن، خوددارى نموده و آن را حديثى مشكل خوانده‏اند.(4)

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

ابن جزرى معتقد به تواتر قراآت است و لذا با توجه به اين كه روايت سبعة احرف را دليلى و توجيهى بر قراآت مى‏داند، وجوه مذكور را ترسيم مى‏نمايد. لذا سخن و نظريه او به دلايل زير قابل ترديد است:

1. او با برداشت شخصى خود از قراآت، چنين وجوهى را ترسيم نموده هيچ دليلى نبوى بر چنين معنايى از سبعة احرف وجود ندارد.

2. وجوه مذكور با هم تداخل و بر هم انطباق دارند. لذا تغيير و عدم تغيير معنا، خود موجب انقسام نمى‏شود؛ زيرا لفظ در هر دو يك‏سان است.

3. اگر موارد اتفاق را در برابر موارد اختلاف، وجه جداگانه‏اى بدانيم، وجوه هفت‏گانه به هشت وجه مى‏رسد.(25)

4. وجوه مذكور با روايت نزول قرآن بر هفت بطن و جواز تبديل كلمات با يكديگر در آخر كلمه تعارض دارد.

5. نخستين مرحله نزول بر كدام يك از وجوه هفت‏گانه بوده است؟ و همين‏طور مرحله دوم و سوم و ...؟

6. اختلاف عمر و هشام بن حكيم در كدام از موارد هفت‏گانه بوده است؟

7. وجوه هفت‏گانه با روايت نزول قرآن بر سه حرف و ... چگونه سازگارى دارد؟

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

رافعى

دانشمند معروف اهل سنت، مصطفى صادق رافعى، معتقد است كه مقصود از سبعة احرف، لهجات است. چون هر قومى در اداى كلمات، لهجه خاصى را داراست براى مثال: عده‏اى حرف <قاف» را <كاف» تلفظ مى‏نمايند. هم‏چنين در حروف ديگر كه بر اساس لهجات، متعدد شده‏اند. مقصود از عدد سبعه هم، نه عدد واقعى، كه بيان كثرت است. او در اين مورد مى‏گويد:

آنچه ما از حديث (سبعة احرف) مى‏فهميم، اين است كه مراد از احرف لغاتى است كه موجب اختلاف لهجات مى‏شوند؛ با هدف توسعه و تسهيل هر قومى بر لحن و لهجه خويش، تا بر اساس آن قرائت نمايد.(28)

شاهد بر وجه مذكور يعنى لهجات، اختلاف عمر و هشام بن حكيم است: هنگامى كه آن دو در لحن و لهجه آيه‏اى، اختلاف كردند، پيامبر(ص) هر دو را تصويب نمود و فرمود: <قرآن بر هفت حرف نازل شده است.» اختلاف در <حتّى حين» و <عتى حين» و <يُوسف» و <يؤسف» نيز ناشى از اختلاف در لهجه‏هاست. غير از رافعى از ظاهر كلام برخى ديگر از علماى اهل سنت، مانند شيخ شهاب‏الدين ابو شامه همين وجه (اختلاف در لهجه وگويش) استفاده مى‏شود.

[رعنا ریاحی*خادمه قرآن*]

اما اين وجه نيز با مشكلاتى چند روبه‏روست؛ از جمله:

1 . اين وجه، با رواياتى كه سخن از هفت بطن مى‏گويند، منافات دارد.

2 . با تخاصم عمر و هشام بن حكيم نيز منافات دارد. زيرا آن دو يك لهجه و يك‏لغت داشتند. چون هر دو متعلق به‏قريش بودند.

3 . اگر مقصود از سبعة احرف، لهجات باشد چرا عمر، ابن مسعود را از قرائت <عتى حين» به جاى <حتّى حين» منع نمود؟ در حالى كه اختلاف آنها در لهجه بود.(29)

4 . هيچ دليل روشنى بر تعيين لهجات از پيامبر(ص) وجود ندارد.

5 . روايات دال بر نزول قرآن بر لغت خاص با قول به لهجات منافات دارد.

6 . لازمه اين وجه، اين است كه قرائت قرآن بر لهجه‏هاى گوناگون مجاز باشد، درحالى كه خلاف سيره مسلّم تمام مسلمين است.(30)

7 . استدلال بر روايت اختلاف عمر و هشام بن حكيم، صحيح نيست؛ زيرا در روايت مذكور روشن نشده است كه اختلاف در كجا و در چه آيه‏اى رخ داد.