عوامل كاهش و افزایش ايمان

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

عوامل كاهش و افزایش ايمان

از نظر فقهى ، كفر بر دوقسم است : اعتقادى و عملى ، كفر اعتقادى بى اعتقادى به اصول عقايد است كهيا از ابتدا وجود ندارد و يا پس از اعتقاد ، زايل مى شود كه از آن به «ارتداد» تعبير مى ‏كنند. گاهى نيز اعتقاد قلبى ندارد اما در ظاهر ، اعتقادواقعى ‏اش را بروز نمى ‏دهد. در اين صورت ، در اعتقاد گرفتار كفر باطنى مى‏شود. البته كفر باطنى با اسلام ظاهرى قابل جمع است.
آنچه در اين بحث مد نظر است كفر عملى است : ارتكاب گناه يا ترك واجب.چ
در اين زمينه دو دسته روايات داريم :
دسته اول ، رواياتى است كه گناه را زايل كننده ايمان مى ‏دانند ، از باب نمونه :

1.محمد بن حكيم از امام كاظم (ع) روايتى بدين مضمون نقل كرده است :
گفتم آيا گناهان كبيره موجب خروج بنده از دايره ايمان مى ‏گردد.
فرمودند : بلى و نه فقط كبائر كه صغائر هم باعث خروج از منطقه ايمان است.

2. « قال رسول الله (ص) لا يزنى الزانى و هو مؤمن و لا يسرق السارق و هومؤمن » (1)
رسول الله (ص) فرمودند : زنا نمى ‏كند زناكار در حاليكه او مؤمن است و سرقتنمى‏ كند سارق در حاليكه او مؤمن است.
3. روايت ديگرى را عبيد بن زراره نقل كرده است.
مى ‏گويد «ابن قيس» (ظاهرا ابو حنيفه بر امام باقر (ع) وارد شده ‏اند) روكرد به حضرت و گفت : ما كسانى را كه مسلمان هستند و پيرو مكتب ما هستند ،به دليل معاصى خارج از ايمان نمى ‏دانيم.
«فقال له ابو جعفر (ع): يا ابن قيس اما رسول الله (ص) فقد قال: لا يزنىالزانى و هو مؤمن و لا يسرق السارق و هو مؤمن » (2)
امام باقر (ع) فرمودند : اما رسول الله زناكار را در حين زنا و دزد را درحين دزدى ، مؤمن نمى‏ دانند.
از اين دسته از روايات برداشت مى‏ شود كه گناه ، قاطع ايمان است.
اما دسته دوم : از زوال موقت يا تضعيف ايمان به سبب گناه سخن مى‏ گويد ، ازجمله :
1. مرحوم مجلسى روايت مفصلى را در بحار نقل مى ‏كند كه قسمتى از آن را ذكرمى ‏كنيم :
شخصى به نزد على (ع) آمد و گفت : گروهى گمان مى‏ كنند كه بنده نمى ‏تواندزنا كند و مؤمن هم باشد. دزدى كند ، شرب خمر نمايد ، رباخوارى كند ، خونحرامى را بريزد و در عين حال مؤمن باشد.
فرمود : آنچه را كه دوستت گفته است ، راست است. «سمعت رسول الله (ص) يقول والدليل عليه كتاب الله » (3) از رسول الله (ص) اين مطلب را شنيدم كه روحايمانى از گناهكار مفارقت مى ‏كند. و دليل آن هم كتاب خداست.»
2.در روايتى ديگر «ابن ثيابه» مى‏ گويد در خدمت امام صادق (ع) بوديم. بهايشان گفته شد : ديده ‏ايد زناكارى را و حال آنكه آن مؤمن باشد ؟ « فقالعليه السلام: لا » (4) فرمودند : خير ، ايمان از وى سلب مى ‏شود.
3.در روايتى «ابن بكير» از امام باقر (ع) نقل مى ‏كند كه حضرت از قول رسولخدا (ص) نقل مى ‏فرمودند :
«اذا زنى الرجل فارقه روح الايمان» (5) هنگامى كه شخص زنا مى ‏كند، روحايمان از وى جدا مى ‏شود.
4.در روايت ديگرى فرموده ‏اند :
«فاذا فرغ من العمل فان تاب يعود اليه الروح» (6) پس هنگامى كه از گناهفارغ شده و توبه كرد روح ايمان بسوى او باز مى‏ گردد.

مقصود روايات اين نيست كه چنين شخصى از نظر فقهى كافر مى ‏شود و نجس است. بحث ، بحث باطنى است.
اين روايات دو معنا مى ‏تواند داشته باشد : احتمال اول اين كه : مؤمن باارتكاب گناه ، نزول درجه پيدا مى‏ كند. با عمل حرام ايمانش تضعيف مى ‏شود ودر سراشيبى سقوط قرار مى ‏گيرد .

احتمال دوم كه مصيبت بالاترى است ، مسئله «قطع و وصل» است. يعنى در حالارتكاب حرام رشته ايمان قطع مى‏ شود و اگر موفق به توبه شد ، وصل مى ‏شود. قطع ايمان بر اثر گناه قطعى است ، اما وصل دوباره ايمان مسلم نيست.

چه بسا انسان عاصى موفق به توبه نشود و آيا كسى مى ‏تواند مطمئن باشد كه پساز توبه به حالت قبلى ‏اش باز مى ‏گردد؟ !
در گذشته، عمل را لازمه ايمان دانستيم.گفتيم كه نمى ‏شود عسل باشد و شيرينىنداشته باشد .در اينجا هم مى ‏گوييم :
آيا مى ‏توان تصور كرد گناه كه ظلمت است باشد و در عين حال نورانيت درونىهم وجود داشته باشد ؟! محال است. اگر بخواهيم حمل به صحت هم كنيم بايدبگوييم مرتبه ايمان در گناهكار نزول پيدا مى ‏كند.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

عوامل افزايش ايمان :

1.تفكر در صنع الهى :

و آن سير فكرى است كه ايمان را تقويت مى ‏كند.
على (ع) عادت داشتند كه در دل شب به آسمان بنگرند و بر اختلاف شب و روز ونشانه‏ هاى خدا فكر كنند.
يكى از اهل معرفت را مى ‏ديدم كه در نيمه شب هاى زمستان غالبا در حجره راباز مى ‏كرد و به ايوان مى‏ رفت و به آسمان نگاه مى ‏كرد و با خود زمزمهمى‏ كرد و بعد به نماز شب مى ‏ايستاد. بارها خود من اين عمل را از وىمشاهده كرده بودم. شب مردان خدا ، روز جهان افروز است


2. توجه به نعم الهى :

تذكر به نعمت ‏هايى كه خداوند در اختيار انسان قرار داده است ، موجب افزايشايمان مى‏ گردد.
تفكر در الطافى كه حق تعالى در طول زندگى به انسان داشته است ، رشته ودادبا حق را مستحكم مى ‏كند.

3.محبت به اولياى خدا :

پيوند قلبى با اوليا و دوستان خدا، ايمان را محكم مى ‏كند.به نسبتى كه محبتافزايش يابد، ايمان رو به تزايد مى ‏گذارد.
به يك معناى دقيق مى ‏توان گفت كه اصولا به دليل رشته محبت به اوليا ،انسان مى ‏تواند به كمال ايمانى برسد. اين طريق ، تاثير مستقيم بر افزايشايمان آدمى دارد و حقيقت ايمان چيزى جز محبت به اوليا نيست.

امام باقر (ع) به «فضيل بن يسار» فرمودند :
به حقيقت ايمان نمى ‏رسيد تا آنكه در شما سه خصلت پديد آيد : مرگ را برزندگى و فقر را بر ثروت و مرض را بر صحت ترجيح دهيد.
فضيل مى‏ گويد : «چه كسى اين طور است؟» حضرت مى ‏فرمايد :
همه شما !! كدام چيز پيش شما محبوب تر است؟ اينكه بميريد اما دوستى ما راداشته باشيد يا زندگى كنيد در حالى كه ما از شما خشمگين باشيم. فضيل مى‏گويد : عرض كردم : به خدا سوگند مرگ با محبت شما براى ما خوش ‏تر است.
حضرت فرمود : هم چنين است فقر و بى نيازى ، مرض و تندرستى.
فضيل بلافاصله پاسخ مى‏ دهد : «اى و الله» (7) به خدا قسم ، همين طور استكه مى ‏فرماييد.

4. عمل صالح :

در تمام مقامات معنوى ، «قوس نزول و صعود» مطرح است. ابتدا انسان از طريقعقل يك معناى عالى و والا را ادراك مى ‏كند. آنگاه كه تصديق عقلى بر روى دلاثر گذارد ، دلبستگى پديد مى ‏آيد كه از آن به ايمان تعبير مى‏ كنند. ايندلبستگى نزول مى ‏كند و حالتى نورانى براى نفس پيدا مى ‏شود و اين حالت براعضا و جوارح اثر مى ‏گذارد.در كلمات برخى بزرگان آمده است كه مقامات معنوىمركب است از معرفت ، حالت و عمل. اين سخن اشاره به قوس نزول دارد. ازمرتبه تفكر شروع شده و به مرتبه عمل منتهى مى ‏شود.
عوالم وجود هم اين چنين است. عوالم وجود از جبروت به ملكوت وسپس ناسوت تنزلمى ‏يابند.
جبروت ، عالم عقل است ، ملكوت عالم نفس است و ناسوت عالم ماده است.
در كنار قوس نزول ، قوس صعود وجود دارد. اين بار عمل انسان صعود پيدا مى‏كند و بر نفس اثر مى ‏گذارد و حالت نفس ، ايمان را تقويت مى‏ كند. بنابراين ، همان طور كه عمل لازمه ايمان است ، بر ايمان نيز منعكس مى ‏شود.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

بنابراين ، از عوامل مهم تقويت ايمان «عمل صالح» است.
سؤال مهم در اينجا اين است كه چه اعمالى پايه ‏هاى ايمان را تحكيم مى‏كنند.

1.گوش دادن به سخن محبوب :

انسان از سخن معشوق و محبوب لذت مى ‏برد.تا وقتى كه ترنم معشوقبه گوش عاشقمى ‏رسد ، اين محبت و پيوند و ايمان تازه مى ‏ماند و از گزند زوال در امانخواهد بود.

2.سخن گفتن با محبوب :

راز و نياز و گفتگو با وى ، پيوند محبت را تحكيم مى ‏كند.

3.ياد محبوب :

آنگاه كه محبوب را مؤثر حقيقى بدانيم در جميع كارها به ياد او خواهيم بود ودر هر عملى به او تكيه مى‏ كنيم.
همچنين براى استحكام پيوند قلبى با خدا، بايد از دائره تأثير جاذبه‏ هاىغير الهى خارج شد. يعنى محبت غير خدا را از دل بيرون كرد.
در سوره انفال آمده است : «انما المؤمنون الذين اذا ذكر الله وجلت قلوبهم واذا تليت عليهم آياته زادتهم ايمانا و على ربهم يتوكلون» (8) همانا مؤمنانكسانى هستند كه آنگاه كه ياد خدا مى‏ شود دلهايشان از فرط محبوب مى ‏لرزد وآنگاه كه سخن محبوب را مى ‏شنوند، بر ايمانشان افزوده مى‏ گردد و برپروردگارشان توكل مى‏ كنند.

بنابراين مؤثرترين عمل براى تشديد ايمان ، تلاوت قرآن است.

كسانى كه نماز را بر پاى مى دارند. آيه شريفه به مرحله راز و نياز عاشق بامعشوق و جذب اشاره دارد.
«و مما رزقناهم ينفقون» (9) از آنچه روزيشان كرده‏ ايم انفاق مى ‏كنند.
اين آيه شريفه به عامل دفاعى اشاره دارد :
رزق ـ به معناى عام ـ شامل تمام نعمتهايى مى ‏شود كه خدا در اختيار انسانقرار داده است و انفاق رد كردن و بر گرداندن تمام الطاف و نعم به حق تعالىاست. لذا ، در كنار ايمان و عمل ، مسئله انفاق مطرح است. انفاق پس از نماز ،مستحب است.
انفاق بعد از عمل از اين نظر ضرورت دارد كه پيوستن منهاى گسستن ، خطرناك ياناممكن است.
مانند نمازگزارى كه دلش در گرو تعلقات مادى است ، اين انسان در خطر استلهذا اين لازمه ورود در دايره جاذبه الهى و بريدن از جاذبه‏ هاى ديگر است. همسر رزق است ، فرزند رزق است : پدر ، مادر ، برادر ، دوست ، مال ، جاه وامثال اينها رزق هستند و هر يك به تناسب ، انفاقى دارند.
على (ع) فرمودند : « الايمان شجرة اصلها اليقين و فرعها التقوى و نورهاالحياء و ثمرها السخاء » (10)
ايمان درختى است كه اصلش يقين و شاخه ‏اش تقوا ، شكوفه ‏اش حيا و ميوه‏ اشجود و سخاوت است.

مقصود از تقوا در اين روايت تنها پرهيز از گناه نيست. اين تقوا ، احتراز ازشبهات و مكروهات را نيز در بر مى ‏گيرد. انسان زندگى مادى خود را تداوممى‏ بخشد ، اما لذاتش پيوند با خداوند است.

حيا كه در روايت به شكوفه درخت (نور) تشبيه شده است ، شامل همه اقسام حياست، حيا از خود ، خدا و مخلوق.
جود و سخاوت نه تنها در خصوص امور مالى بلکه درباره همه چيز است. شايد دراينجا سخاوت مرادف انفاق باشد چرا كه سخا ، ملك ه‏اى است كه انسان همتىبلند مى‏ بخشد و امور مادى را در ديدگان او تحقير مى ‏كند.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

عوامل بقا و زوال ايمان :

امام صادق (ع) از امام حسين (ع) و آن حضرت از امير المؤمنين (ع) نقل مى‏فرمايند :
از على (ع) پرسيدند ، چه چيز موجب ثبات ايمان است ؟
فرمود : ورع
چه چيز باعث زوال آن است ؟ فرمودند : طمع (11)

مشابه همين مضمون را در روايت ديگرى ، «ابان بن سويد» از امام صادق (ع) نقلكرده است. روشن است كه در اين گونه روايات بحث اعتقادى منظور نيست. چون بابودن اعتقاد ايمان هم هست و اگر اعتقاد از دست برود ، ايمان هم زايل مى‏شود.
در اين روايت ، ثبات و زوال ايمان از نظر عملى و به عنوان بحث اخلاقى ونفسانى مطرح است. ورع و طمع در فضايل و رذايل اخلاقى محسوب هستند.
اين روايت ، اشاره به معناى دقيقى دارد. تثبيت ايمان زمانى ميسر است كه بعداز پرهيز از حرام ، از شبهات هم پرهيز شود (ورع) و زوال آن به اين است كهنه تنها از شبهات كه از حرام نيز پرهيز نشود (طمع)
طمع ، هواهاى نفسانى را لباس تحقق مى ‏دهد و هيچ حد و مرزى هم نمى‏ شناسد. انسان طمع كار ، به حرام و شبهه ، لباس شرعى مى ‏پوشاند و به آسانى «اصالةالحلية و اصالة البرائة» جارى مى ‏كند و از اين رهگذر نفس را به گناه مى‏آلايد.
يكباره مى ‏بينيم با مسلمانى روبرو هستيم كه در عمل ، لا ابالى‏ گرىگريبانش را گرفته است. آنچه مى ‏خواهد انجام مى ‏دهد و براى كارهايش توجيهشرعى هم مى ‏تراشد.
طمع ، انسان را در دو جنبه مسخ مى ‏كند. بعد معنوى و بعد انسانى. در اينروايت مسخ معنوى حاصل از طمع مطرح شده است.
توضيح آنكه آدمى با هر چيزى انس بگيرد ، به آن محبت پيدا مى ‏كند. هر قدرانس انسان با خدا بيشتر شود ، محبتش افزون ‏تر و هر قدر با غير خدا مأنوسباشد ، از محبت و علاقه او به خدا كاسته مى ‏شود. طمع ، انس انسان با غيرخداست.
بسيارند كسانى كه خدا را قبول ندارند اما به دليل سماحت و سخاوت انسانى ،به يك سلسله ارزشها و فضايل انسانى پايبندند.
طمع كار ارزش هاى انسانى را براى رسيدن به خواسته‏ هايش پايمال مى‏ كند.

پى ‏نوشت ها :
1. همان ، ص .416
2. وسايل ، ج 15، ص .325
3. بحار الانوار ، ج 69، ص .63
4. همان ، ص 179، البته جمله «صدق اخوك» در اين مأخذ نيست.
5. همان ، ص 197: «ايزنى الزانى...»
6. وسايل ، ج 15، ص .324
7. با اين عبارت يافت نشد. مضمون آن : همان، ج 20، ص .310
8. معانى الاخبار باب معنى حقيقت ايمان ، ص 189، و نيز بحار الانوار، ج 72،ص .40
9. سوره انفال ، آيه .2
10. سوره بقره ، آيه .3
11. غرر الحكم ، ج 2، ص .47
12. وسايل ، ج 16، ص 25