وضعيت زنان بعد از انقلاب

[نرگس منتظر]

وضعيت زنان بعد از انقلاب
زن ايراني با ظهور انقلاب اسلامي تحول يافت و تحول آفريد؛ هر روز به سوي رشد و كمال تازه‌اي راه يافت و در كوره انقلاب آبديده و استوار شد. زنان مسلمان و متعهد كشورمان براي پيشبرد اهداف انقلاب اسلامي در صحنه‌هاي سياسي ــ اجتماعي، بسيار فعال و سازنده قدم برداشتند و حركتهاي اجتماعي عظيمي با مشاركت آنان شكل گرفت.
اندكي پس از اضمحلال حكومت پهلوي و استقرار نظام جمهوري اسلامي ايران، امريكا كه پايگاه عظيم سياسي، اقتصادي و نظامي خود را از دست داده بود، درصدد برآمد تا دوباره ردپايي براي خود در ايران اسلامي بيابد و به‌همين‌دليل جنگ عليه ايران را با تحريك رژيم بعث عراق برانگيخت. در آن شرايط، تنها نوزده‌ ماه از حاكميت نظام نوپاي جمهوري اسلامي مي‌گذشت. تحولات و دگرگونيهاي عظيم ناشي از انقلاب، تغيير در سيستم اجتماعي ــ نظامي كشور و ساير عوامل دروني موجب شده بودند نظام اسلامي هنوز از قوام، ثبات، قوت و قدرت سياسي ــ نظامي كافي بي‌بهره باشد. در چنين شرايطي بود كه شهرها و مرزهاي ايران به‌طور گسترده مورد تهاجم و تجاوز دشمن قرار گرفت.
در اين جنگ نابرابر كه استكبار با استفاده از آخرين تجهيزات نظامي و تكنولوژيك خود، رژيم عراق را مجهز كرده بود و با محاصره نظامي اقتصادي ايران اسلامي، فشارهاي بيشتري را وارد مي‌نمود، هزار مركز آموزشي، اقتصادي و فرهنگي ايران تخريب و هزاران نفر از جوانان، پيران، زنان، مردان و كودكان كشور به شهادت رسيدند.
رژيم بعثي عراق با حمله به ايران نه‌تنها جان و مال، بلكه ناموس و آزادي مردم را مورد تجاوز قرار مي‌داد و لذا همه مردم براي دفاع به جبهه‌هاي جنگ گسيل شدند.
در اين زمان ارتش و ساير نيروهاي نظامي به واسطه عدم آمادگي نمي‌توانستند به‌تنهايي در مقابل متجاوز مقاومت كنند و به ناچار نيروهاي مردمي، بومي و غيربومي با حداقل امكانات راهي مرزها شدند تا فقدان نيروهاي منظم نظامي جبران شود.
با آغاز جنگ تحميلي فصل ديگري از حيات و حضور زنان آغاز گرديد. زنان چون كوهي استوار در برابر مصائب، شدائد و پيامدهاي جنگ مقاومت نمودند و عليرغم دشواريهاي فراوان و توطئه‌هاي بسيار استكبار براي خارج‌نمودن زنان از ميدان سياسي اجتماعي، از عزت، شرف و منزلت كشورشان دفاع كردند. زنان مسلمان ايران در هنگام جنگ، با ساختن سنگرهاي دفاعي، حضور در مساجد براي فراگيري آموزشهاي نظامي، شركت در مراكز پشتيباني و تداركات، خدمات‌رساني به نيروهاي رزمي، تشويق و ترغيب فرزندان، همسران، پدران و برادرانشان براي شركت در ميادين جنگ و حتي حضور مستقيم در برخي جبهه‌هاي شهري و...، دفاع قهرمانانه‌شان را به منصه ظهور رساندند و رسالت و اصالت خود را به جهانيان نشان دادند. فرزنداني كه به هنگام خردسالي در آغوش پرمهر اين مادران در صف تظاهرات شركت مي‌كردند و شاهد حق‌طلبي آنان بودند، در زمان جنگ به مرداني با صداقت و خلوص‌نيت تبديل شدند و حماسه‌آفريني در جبهه‌هاي نبرد حق عليه باطل را برعهده گرفتند.
زنان با حماسه‌آفريني‌هاي خود زبان گوياي انقلاب بودند. آنها با حضور اسلامي خود در ابعاد مختلف و با داشتن روحيه اسلامي، جبهه‌هاي نبرد را پرشور نگه داشتند و در پرتو مقاومت و ايثارگريهاي آنها و صبر و شكيبايي در برابر دشواريها و شهادتها، نه‌تنها پيروزي را رقم زدند، خود به قهرمانان دفاع مقدس تبديل شدند.
اهم فعاليتهاي ايشان در زمان دفاع مقدس را چنين مي‌توان برشمرد: 1ــ امداد و پشتيباني و رساندن وسايل و مهمات به رزمندگان 2ــ تهيه دارو و درمان براي مجروحان و نيز پرستاري از آنها 3ــ تشويق و تهييج مجاهدان 4ــ به‌دست‌گرفتن سلاح و نبرد مستقيم با دشمن.[xx]
مقاومت و فداكاري زنان بزرگ كشورمان در طول جنگ تحميلي چنان بزرگ و اعجاب‌آميز است كه قلم و بيان از ذكر آن عاجز بلكه شرمسار است.[xxi]
حال بايد بررسي كنيم كه با اين همه فداكاري و نقش زنان در به‌ثمررسيدن انقلاب اسلامي، چه سهمي از اين پيروزي نصيب آنها شد، در چه زمينه‌هايي رشد يافتند و جايگاهشان در برنامه‌هاي توسعه كجا است؟

[نرگس منتظر]

جايگاه زنان در برنامه‌هاي توسعه
مفاهيم توسعه، عقب‌ماندگي و درحال‌توسعه، همگي در چارچوب نظم جديد جهاني ناشي از جنگ جهاني دوم مطرح شدند. سازمان ملل متحد براي اولين‌بار دهه 1970ــ1960 را به توسعه اختصاص داد و شاخص اندازه‌گيري آن، درآمد ناخالص ملي سرانه تعيين شد. در اين دهه زنان به‌عنوان عوامل نامرئي در پروسه توسعه، كلا مورد توجه برنامه‌ريزان نبودند.[xxii]
در دومين دهه، يعني در دهه 1980ــ1970 كه نخستين ارزيابي‌ها از عملكرد دهه قبل به عمل آمد، دنيا با اين واقعيت مواجه شد كه ميزان موقعيتها در جهت توسعه بسيار كم بوده و نرخ رشد جمعيت، بيكاري و نابرابري درآمد فردي به‌سرعت در حال افزايش است. ازاين‌رو براي اولين‌بار در سال 1975 زنان جهان اسماً از نامرئي‌بودن بيرون آمدند. در سومين دهه، يعني در دهه 1990ــ1980، با ايجاد شكافهاي عميق اقتصادي ميان كشورهاي توسعه‌يافته صنعتي با كشورهاي درحال‌توسعه و توسعه‌نيافته و نيز بروز اختلافات طبقاتي شديد در هركدام از اين جوامع، گرسنگي افزايش يافت و براي اولين‌بار به توليد زنان و توانايي آنها براي تامين درآمد توجه شد؛ به‌طوري‌كه سازمان ملل دهه مذكور را دهه زن ناميد و حركتهايي در سطوح بين‌المللي در اين زمينه صورت گرفت كه از جمله مي‌توان به ايجاد مراكز تحقيقاتي و مراكز برنامه‌ريزي اقتصادي بين‌المللي درخصوص فعاليتهاي زنان اشاره كرد.[xxiii]

نقش زنان در توسعه اقتصادي
يكي از اصول اوليه و بديهي در امر توسعه همه‌جانبه، اين است كه هر كشوري بايد در اولين گام اين واقعيت را بپذيرد كه استفاده و بهره‌برداري از تمام توان نيروهاي انساني، شرط اساسي توسعه و پيشرفت است. اين گام در صورتي مستحكم خواهد بود كه اين حقيقت را از ياد نبريم كه زنان نيمي از نيروهاي انساني هر جامعه هستند و بايد در امر توسعه از استعدادها و توانمنديهايشان به نحو مطلوب بهره‌برداري گردد.
زنان به‌عنوان نيمي از منابع انساني، نه‌تنها موضوع و هدف هر نوع توسعه‌اي هستند بلكه اهرم موثري در پيشبرد اهداف توسعه اقتصادي و اجتماعي به‌شمار مي‌روند.
تجهيز اين منبع مهم و به‌كارگرفتن صحيح و مطلوب آن، نه‌تنها نيل به اهداف توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي را آسانتر مي‌كند بلكه از نظر تحقق هدفهاي مربوط به توزيع عادلانه‌تر درآمدها و بالابردن سطح رفاه خانواده‌ها تاثيرات مثبتي بر جاي خواهد گذاشت.[xxiv] براي دستيابي به توسعه، مشاركت فعالانه زنان امري ضروري است. مراكز تحقيقاتي و علمي بين‌المللي ميزان مشاركت زنان و نقش آنان را در ساختارهاي اقتصادي، از شاخصهاي اساسي نوسازي و توسعه اقتصادي به‌شمار مي‌آورند.[xxv] اما ازآنجاكه توسعه تنها جنبه اقتصادي ندارد و توسعه انساني مهمتر و يا حداقل مكمل توسعه اقتصادي تلقي مي‌گردد، سازمان ملل متحد در گزارش سال 1993 اين سازمان ميزان اشتغال زنان، ميزان باسوادي و نيز حضور آنان در رشته‌هاي مختلف علمي، و نيز ميزان كرسي‌هاي اشغال‌شده در پارلمان و ديگر نهادهاي كشور از سوي زنان را از جمله شاخصهاي توسعه معرفي كرده است.[xxvi]

[نرگس منتظر]

آموزش زنان در نظام جمهوري اسلامي
محور كليدي تطور و پيشرفت جوامع در دورانهاي مختلف تاريخ، تحول و تعالي انسانها از طريق پرورش معنوي و آموزش مستمر آنان در زمينه‌هاي مختلف آموزشي اعم از علمي، فني و حرفه‌اي مي‌باشد.
عليرغم ظهور روزافزون نوآوريهاي متعدد و تازه تكنولوژيك، اكثر كشورهاي جهان سوم يا هنوز پيوندهاي وابستگي‌شان در زمينه‌هاي مختلف به دنياي غرب را نگسسته‌اند و يااينكه گامهاي موثري در اين زمينه برنداشته‌اند. جوامع مختلف براي حركت در جاده پيشرفت، به تسليح خود در زمينه‌هاي علمي نياز دارند و در اين زمينه بايد تمام افراد جامعه، اعم از زن و مرد و در مقاطع سني مختلف، در جايگاه ويژه جدول آموزشي قرار گيرند.
در زمينه آموزش، بايد گفت وضعيت زنان در جمهوري اسلامي به گونه‌اي رضايت‌بخش بهبود يافته است. محروميت زنان در امر‌ آموزش پيشينه‌اي ديرباز دارد اما با تلاشهاي صورت‌گرفته در سالهاي اخير، امكانات لازم براي تسهيل سوادآموزي زنان و دختران فراهم آمده است.
براساس آمار رسمي كشور كه از سوي مركز آمار ايران در سال 1370 منتشر شد، در اين سال از پنجاه‌وشش‌ميليون نفر كل جمعيت كشور، حدود بيست‌وهشت‌ميليون آن را زنان تشكيل مي‌دادند؛[xxvii] به‌عبارت‌ديگر زنان نيمي از جمعيت كشور را به خود اختصاص داده بودند و با توجه به اين مهم، گسترش آموزش در مقاطع مختلف تحصيلي و در ميان بي‌سوادان، به‌ويژه گروه زنان، از اصول مهمي است كه بايد همواره مورد توجه قرار گيرد.
براساس گزارش سازمان نهضت سوادآموزي، 8/56 درصد از جمعيت ده‌ سال به بالاي كشور در سال 1355 بي‌سواد بودند و اكثر اين تعداد را زنان تشكيل مي‌دادند اما اين رقم در سال 1370 به كمتر از سي‌وهفت‌درصد كاهش يافت. به‌عبارتي‌ در آغاز پيروزي انقلاب اسلامي بيش از نيمي از جمعيت ده سال به بالاي كشور بي‌سواد بودند، اما به‌رغم افزايش جمعيت، در سال 1374 نسبت بي‌‌سوادي به ميزان يك‌ونيم‌برابر كاهش يافت.[xxviii]
در مجموع نسبت باسوادي زنان از سي‌وپنج‌ونيم درصد در سال 1355 به بيش از شصت‌وهفت درصد در سال 1370 و هفتاد درصد در سال 1375 ارتقاء يافته است.
براساس آمار اعلام‌شده از سوي سازمان نهضت سوادآموزي، از سال1360تا 1373 بر اثر تلاشهاي اين سازمان بيش از هفده ميليون نفر در مناطق مختلف كشور با گذراندن دوره‌هاي مقدماتي و تكميلي باسواد شده‌اند كه دوازده‌ميليون‌ودويست‌وش� �ت‌هزار نفر از اين آمار را زنان و پنج‌ميليون و دويست‌وچهل‌وسه‌هزار نفر را مردان تشكيل مي‌دهند.[xxix]
تحصيل دختران در مقاطع ابتدايي، راهنمايي و مراحل آموزش عالي نيز از مواردي است كه بايد در بحث آموزش و پرورش مورد توجه قرار گيرد. بررسيهاي به‌عمل‌آمده از سوي برخي متخصصان امور اجتماعي، نشان مي‌دهد در سالهاي اخير شوق به تحصيل و ميزان موفقيت در آزمونهاي مختلف علمي در ميان دختران افزايش قابل‌ملاحظه‌اي يافته است. در سال تحصيلي 74ــ1373 بيش از هفده‌ميليون نفر دختر و پسر دوره‌هاي مختلف اعم از كودكستان، ابتدايي، راهنمايي، دبيرستان و دانشسراهاي تربيت معلم را گذرانده‌اند و از اين ميان، بيش از هشت‌ميليون نفر دانش‌آموزان و دانشجويان دختر هستند.[xxx]
بنابر آمار موجود، در ‌سالهاي تحصيلي 68ــ1367 تا 73ــ1372، به‌طور متوسط سي‌درصد دانشجويان دانشگاهها و مراكز آموزش عالي دولتي را دختران تشكيل داده‌اند. در فاصله سالهاي مذكور، تعداد فارغ‌التحصيلان نسبت به سالهاي گذشته دركل 7/13 درصد افزايش داشته است.
درصد باسوادي زنان با منافع اقتصادي ــ اجتماعي كشورها رابطه‌ تنگاتنگ دارد.
يك ملت بي‌سواد كه قابليتهاي انساني آن توسعه نيافته باشد، هميشه توسعه‌نيافته باقي خواهد ماند.
منافع غيرمالي تعليم و تربيت دختران عبارتند از:
1ــ تحصيل زنان سبب كاهش مرگ و مير كودكان مي‌گردد 2ــ تحصيل زنان دفعات بارداري را كاهش مي‌دهد. زنان تحصيل‌كرده خواهان فرزند كمتر هستند و بهتر مي‌توانند به سطح باروري دلخواه خود دست يابند 3ــ تحصيل زنان مرگ و مير مادران را كاهش مي‌دهد 4ــ تحصيل زنان، توانايي و درك آنان در حفظ منابع طبيعي و محيط زيست را به‌نحو موثري افزايش مي‌دهد.[xxxi]
عليرغم آنچه گفته شد، مطابق آمارهاي موجود، هنوز هم درصد باسوادي زنان نسبت به مردان دركل پايين‌تر است. دلايل عمده اين امر عبارتند از:
1ــ موانع فرهنگي ــ اجتماعي. والدين از اين واقعيت آگاهند كه مزد حاصل از مهارتهاي زنان كمتر از مردان است و همين مساله آنان را از سرمايه‌گذاري براي ارتقاي كودكان دختر بازمي‌دارد 2ــ عدم تكافوي سرمايه‌گذاري دولتي 3ــ فقدان آينده روشن 4ــ منعكس‌نشدن جداگانه و مستقل فعاليتهاي زنان در آمارهاي ملي.[xxxii]
آموزش و نظام آموزشي، حاصل سياستها و راهبردهاي يك جامعه براي هدايت امر تعليم و تربيت از ابتدايي‌ترين سطوح تا عالي‌ترين مقاطع تحصيلي مي‌باشد؛ بنابراين اولين گام در جهت استفاده بهينه از تمامي نيروهاي انساني و رفع معضل بي‌سوادي و برطرف‌كردن موانع موجود، ايجاد امكانات و شرايط مساوي در امر آموزش افراد جامعه ــ اعم از زن و مرد ــ مي‌باشد.

[نرگس منتظر]

پي‌نوشت‌ها :
[i]ــ فرزانه مافي، آشنايان ناآشنا، دبيرخانه كنگره بررسي نقش زنان در دفاع و امنيت، 1376
[ii]ــ صحيفه نور، مجموعه رهنمودهاي امام‌خميني(ره)، ج17، تهران، مركز مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، 1361، ص127
[iii]ــ اين زن در شهر تبريز، در محيطي روستايي زاده شد. او در خيابانهاي تبريز عليه تصميم ناصرالدين‌شاه‌ دست به مبارزه مسلحانه زد. به منظور اعتراض به تصميم شاه، بازار تبريز به مدت چندين روز تعطيل شد. نيروهاي حكومتي تجار را وادار به گشودن بازار كردند. ليكن بعد از چند ساعت «گروهي از زنان مسلح سر رسيدند درحالي‌كه دنباله چادرهايشان را دور كمر خويش گره زده بودند با سلا‌حهايشان بازار را وادار به تعطيل مجدد كردند.» اين گروه توسط زينب‌پاشا رهبري مي‌شدند. فرهنگ و توسعه، سال 6، اسفند 1376
[iv]ــ اقتباس از كتاب «زن» نوشته دكتر شريعتي، تهران، چاپخش، 1368
[v]ــ نسرين مصفا، مشاركت سياسي زنان در ايران، وزارت امورخارجه، 1375
[vi]ــ محمدرضا پهلوي، پاسخ به تاريخ، به كوشش شهريار ماكان، انتشارات شهرآب، 1371
[vii]ــ منصوره اتحاديه، بيداري زنان، مجموعه مقالات اولين سمينار مشاركت اجتماعي زنان، 1378
[viii]ــ پاسدار اسلام، س 7، ش74
[ix]ــ پيام زن، س3، 6 شهريور 1363
[x]ــ مرتضي مطهري، پيرامون جمهوري اسلامي، قم، صدرا، 1374
[xi]ــ به نقل از اميد انقلاب، ش26، 24/11/60
[xii]ــ صحيفه نور، همان، ج4، صص104ــ103
[xiii]ــ همان، صص60ــ59
[xiv]ــ همان، ج16، صص127ــ125
[xv]ــ مرتضي مطهري، همان.
[xvi]ــ صحيفه نور، همان، ج5، صص154ــ153، 15/12/57
[xvii]ــ مرتضي مطهري، همان.
[xviii]ــ فاطمه صفري، الگوي اجتماعي زن مسلمان، سازمان تبليغات، 1374
[xix]ــ صحيفه نور، همان، ج16، صص127ــ125
[xx]ــ مجموعه مقالات و سخنرانيهاي اولين سمينار زن و دفاع مقدس، اهواز، آذرماه 1374
[xxi]ــ صحيفه نور، همان، ج16، صص127ــ125
[xxii]ــ ياد ايام، ماهنامه اداره كل تبليغات دولت، ارديبهشت 1375
[xxiii]ــ همان.
[xxiv]ــ ماهنامه زن روز، ش1437ــ1438
[xxv]ــ ميترا باقريان، مقدمه بررسي ويژگيهاي اشتغال زنان در ايران، تهران، سازمان برنامه و بودجه.
[xxvi]ــ گفت‌وگو با خانم دكتر خديجه سفيد، سلام، 17 آذر 1373
[xxvii]ــ ياد ايام، ماهنامه اداره كل تبليغات دولت، بهمن 1373
[xxviii]ــ همان.
[xxix]ــ همان.
[xxx]ــ ماهنامه پيام زن.
[xxxi]ــ ماهنامه زن روز، شماره 1437 ــ 1438
[xxxii]ــ همان.
مجله زمانه48
دكتر محمدرحيم عيوضي
عضو هيات علمي دانشگاه بين‌المللي امام‌خميني(ره
)