*★▐★* علل و عوامل دوستيهاي افراطي در دوران نوجواني *★▐★*

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

نويسنده:محمد رضا شرفي





با شرمندگي بايد بگويم که مدتي است عاشق خانم دبير ادبياتمان شده ام.او آنقدر با شخصيت، متين وآراسته است که حتي هنگام درس، حواسم بيشتر به اوست تا به درسي که مي دهد.خودم در زندگي، کمبودهاي زيادي داشته ام. در واقع بايد بگويم طعم شيرين محبت را در محيط خانواده نچشيده ام.اولين بار که خانم دبير با محبت بسيار از من درس پرسيد و دست نوازشگرش را بر سرم کشيد، آنچنان مجذوبش شدم که هنوز علتش را نمي دانم و اين علاقه روز به روز بيشتر شده است.گاهي که فکر مي کنم، ممکن است روزي او را نبينم، انگار دنيا برايم به آخر مي رسد.تنها اميد من شما هستيد. بگوييد چه کنم.(1)


دوستيهاي افراطي



دوستي نوع سوم بين نوجوان ويک شخص کامل به وجود مي آيد.نقش شخص کامل را ممکن است يکي از دوستان محيط خانوادگي، بستگان و افراد کوچه ويا محل ايفا کنند و يا علاقه نوجوان، يکي از معلمان، دبيران و يا مربيان را هدف قرار دهد.مقدمه ي اين دوستي ممکن است جاذبيت فرد کامل، ويژگيهاي شخصيتي و يا پاره اي از صفات اخلاقي او باشد.

در هر حال ماهيت اين نوع رابطه در ابتدا دوستانه، پاک و بي شائبه است، ولي امکان آلوده شدن آن به مسايل ديگر وجود دارد.زماني که اين علاقه به اوج خود مي رسد، نوجوان و فرد کامل هر دو حالت سرگرداني قرار مي گيرند و مصرانه مي خواهند بدانند که اکنون چه بايد کرد؟

و ادامه اين روابط و يا قطع آن، کدام به مصلحت نزديکتر است؟

بايد توجه داشت که اين نوع گرايشهاي افراطي توأم با احساسات در نوجوانان دختر بيشتر مشاهده مي شود و متأسفانه تعداد دختران نوجواني که در نامه هايشان به اين موضوع صريحاً و يا تلويحاً اعتراف نموده اند، کم نيست و بعضاً اگر يک روز معلم و يا مربي خود را نبينند دچار احساسي تلخ همراه با نااميدي و ناکامي مي شوند و گريه مي کنند.در يک مورد دختر نوجواني در نامه اي خطاب به يکي از مربيان مدرسه نوشته بود:

اگر روزي برسد که شما را نبينم و از شما جدا شوم، خود را خواهم کشت و از اين رنج خود را خلاص خواهم نمود.

بهترين شيوه براي حل اين مسئله اين است که ابتدا توجه داشته باشيم به علل شکل گيري اين نوع دوستيها و به ويژه نحوه ي شدت گرفتن آنها و پس از آن به شيوه هاي برخورد با اين کيفيت بپردازيم.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

علل دوستيهاي افراطي

در مورد علل بروز اين نوع دوستيهاي افراطي مي توان به موارد زير اشاره کرد:

1-مجرد بودن فرد کامل (بزرگتر):

فردي که هدف علايق افراطي نوجوان قرار مي گيرد، در غالب موارد مجرد است و به هردليل هنوز تشکيل خانواده نداده است.

اگر بپذيريم که ازدواج نوعي پختگي روحي در انسان به وجود مي آورد و مضافاً به نيازهاي غريزي و رواني انسان پاسخ مثبت مي دهد، در نتيجه کمبود اين ويژگيها نزد افراد مجرد به صورت زمينه ي مساعدي بروز مي کند و آنها را مستعد جذب نوجوانان درجهت مسايل خاص و افراطي مي کند.

در اينجا يادآوري اين مطلب ضروري است که بيشتر کساني که از ازدواج سر باز مي زنند، به مرور زمان در انتخاب همسر، مشکل پسندتر و سختگيرتر مي شوند و با بالا رفتن سن، ازدواج آنها نيز بيش از پيش به تأخير و تعويق مي افتد.لذا با تشويق و ترغيب افراد کاملي که حاضر به ازدواج نيستند و ايجاد تسهيلات لازم در جهت تشکيل خانواده برايشان، مي توان سلامت اخلاقي جامعه را تضمين کرد و با توصيف واقعيتهاي ملموس زندگي، آنها را از سختيگري و اعمال سليقه ها و معيارهاي خيلي دشوارو استانداردهاي جاه طلبانه برحذر داشت.

بي مناسبت نيست که در اينجا به پاره اي از علل سختگيري و مشکل پسندي در امر ازدواج، به تأخير انداختن آن و يا فرار از اين سنت الهي، اشاره اي هر چند گذرا، داشته باشيم:

1:1-وجود الگوهاي نامناسب در امر تشکيل خانواده و ازدواج:

به عنوان مثال پدران و مادراني که از ازدواج خود راضي نيستند، نبايد پيوسته اين امر را به فرزندان خود منتقل کنند و آنها را در جريان يک تجربه ي تلخ خانوادگي و ماجراي يک ازدواج ناموفق قرار دهند و دائقه ي ايشان را براي هميشه نسبت به اين موضوع مهم و سرنوشت ساز، بدبين، خدشه دار و گريزان سازند.

1:2-وجود مقرارت سنگين دست و پاگير ازدواج و اعمال شرايط سخت براي اين مرحله از زندگي، جوانان را دلسرد و مأيوس مي کند و در آنها نوعي بي رغبتي نسبت به ازدواج به وجود مي آورد.

1:3-آموزشهاي غلط و نامناسبي که پسران ودختران در خصوص ازدواج از همسالان خود و يا برخي از رفقاي غيرموجه و مشکوک کسب مي کنند، آنها را نسبت به اين مهم، نگران و مضطرب و بعضاً متوحش مي سازد.

1:4-والدين ايده آل گرا:برخي از خانواده ها به دليل اعمال مقررات دشوار و برقراري انظباط شديد، فرزنداني تربيت مي کنند که آنها هم به نوبه ي خود سختگير و غيرقابل انعطافند و کوچکترين گذشت و اغماضي نسبت به ديگران، به ويژه کسي که مي خواهد شريک زندگي آنها شود، روا نمي دارند. از اين رو، فرزندان وقتي به سن ازدواج مي رسند، کسي را نمي يابند که از معيارهاي بسيار سخت گزينش آنها، با موفقيت عبور کند و لياقت ازدواج با آنها را داشته باشد.

1:5-والدين و وابستگي عاطفي:پاره اي از پدران ومادران تک فرزندي، تمامي آرزوها و علايق خود را در وجود او متمرکز مي کنند.حتي محروميتهاي گذشته ي زندگي خود را هم مي خواهند به وسيله ي اين فرزند جبران کنند و چون اين فرزند کانون تمامي عواطف و احساسات پدر و مادر مي شود، از اين رو يا در جستجوي فردي واجد تمام شرايط براي فرزند خود هستند و يا به او تفهيم مي کنند که اگر ازدواج کند، دل آنها را براي هميشه مي شکند ايشان را در تنهايي يأس آور و کشنده اي باقي خواهد گذاشت.

اين والدين گرچه صريحاً معترف نيستند که به فرزندخود از حيث عاطفي وابسته اند ولي رفتارشان مؤيد اين مطلب است که تحت هيچ شرايطي، حاضر به جدا شدن از فرزند خود نيستند.لذا فرزند هم در مي يابد که براي جلب رضايت آنها بايد از ازدواج صرف نظر کند شايان ذکر است که تنها خانواده هاي تک فرزندي نيستند که اين گونه عمل مي کنند، بلکه خانواده هاي چند فرزندي هم هستند که اين معادله رفتاري را با اولين و يا آخرين فرزند خويش به وجود مي آورند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

2-کمبود و خلأعاطفي:

يکي ديگر از علل گرايشهاي عاطفي، کمبود توجهات و احساسات مثبت از سوي خانواده يا اطرافيان است.براثر تجربه و تحقيق، معلوم شده است که بيشتر نوجواناني که به دام ارتباطها و کششهاي افراطي افتاده اند، دچار خلأ عاطفي از جانب يکي از اولياي خود و يا هر دوي آنان بوده اند.البته اين عامل منحصر به نوجوان و کمبودهاي او نمي شود، بلکه شامل فرد کامل هم مي شود.چنانچه شخص کامل نيز داراي تجارب عاطفي نامناسب و آزاردهنده اي باشد، به طور منطقي مي تواند عامل تشکيل محور دوستيهاي افراطي قرار گيرد، حتي در مواردي تأثير اين عامل، بيشتر ازآثار کمبودهاي عاطفي نوجوان است.

دستگاه رواني انسان به گونه اي است که اگر از حيث عاطفي مورد تهديد واقع شود، کمبود عاطفي خود را در هر جا و به وسيله ي هرکس جستجو و او را به عنوان تکيه گاه براي خود انتخاب مي کند.جستجوي تکيه گاههاي عاطفي از اين حيث، داري اهميت است که فرد را از فروپاشي شخصيتي محافظت مي کند و در برابر تهديدهاي محيطي پناه مي دهد.

حضور همزمان دو عامل، يعني کمبودهاي عاطفي نوجوان و شخص کامل، وضعيت را تشديد مي نمايد و منجر به دوستي افراطي تنگاتنگ ميان آن دو مي شود.

در دوران بلوغ، مربيان و خانواده ها، از حيث عاطفي مراقب باشند که نوجوان، ضربه هاي عاطفي سنگين دريافت نکند.چرا که جبران آن مشکل و در مواردي غير قابل جبران (برگشت)خواهد بود، لذا اگر با نوجواني اين چينن برخوردي داشته اند، سعي نمايند ضمن برقراري روابط سالم و سازنده، او را از اين حيث تأمين و تغذيه کنند تا راه براي نفوذ انحرافات عميقتر، مسدود گردد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

3-طبيعت دوران بلوغ:

علاوه بر جنبه هاي ياد شده، ماهيت بلوغ و احساسات نيرومند و رؤياهاي دور و دراز، عامل مؤثري درتکوين دوستيهاي افراطي است.قبلاً اشاره کرديم که عواطف در دوران بلوغ غني تر و سرشارتر از دوره هاي ديگر زندگي است و نوجوانان با احساسات و عواطف سنيگن، آمادگي و استعداد کامل دارد تا يکي از نقشهاي دوگانه را در ارتباط با ديگري بر عهده گيرد.متأسفانه در اين دوران، تعادل موجود بين احساسات و انديشه هاي منطقي نوجوانان بر هم مي خورد و کفه ي احساسات سنگيني مي کند و عقل را تحت تأثير قرار مي دهد.

در چنين موقعيتي آنچه بر فرد حاکم است و در تصميم گيريها دخالت مي کند، عواطف قدرتمند وي مي باشد.نوجوان به گونه اي دچار عدم تعادل عاطفي و هيجاني است که در موقع خشم و يا خوشحالي زياد، نمي تواند رفتار ظاهري خود را تحت کنترل قرار دهد و آن غالباً با فرياد و جنبش بدني زياد، همراه است.به همين دليل، اين قبيل دوستيهاي افراطي نيز، زماني محدود و مشخص دارد؛ به نحوي که شروع آن، حوالي 12 و 13سالگي و دوام آن حداکثر با 18 سالگي است.پس از آن، احساسات فرو مي نشيند و به اصطلاح «تصفيه»مي گردد.البته در مواردي معدود، پس از 18سالگي نيز، اين عوارض مشاهده شده است.منتها اين موارد نسبت به دوره ي سني ذکر شده ي بالا، کمتر و محدودتر است.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

4-محيطهاي شبانه روزي:

وجود محيطهاي شبانه روزي از قبيل پانسيونها، دانشسراها، مراکز تربيت معلم و خوابگاههاي دانشجويي، زمينه هاي مساعدي براي تشکيل اين دوستيهاي افراطي است.معمولاً اين گونه محيطها از يک سو، متضمن قطع روابط و پيوندهاي عاطفي فرد با خانواده اوست و از ديگر سو، ارتباط تنگاتنگ خاصي بين نوجوان و مربيان و سرپرستان و معلمان به وجود مي آورد.

از هم گسيختگي پيوندهاي عاطفي خانواده فرد را آسيب پذير مي سازد و او را وادار مي کند که به هر کس رو بياورد.

قرار گرفتن در حلقه هاي ارتباطي نزديک و مداوم و طولاني با مربيان و مسئولان محيطهاي شبانه روزي، ضربه ي آخر را از حيث عاطفي به فرد وارد مي کندو او را در جرگه ي اين کششها قرار مي دهد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

5-شخصيت زدگي:

پاره اي از نوجوانان به لحاظ کمبودهاي شخصيتي درخانواده، در وضع خاصي قرار مي گيرند.تحقيرها، سرزنشها و انتقادهاي شديد و مداوم، هسته ي اصلي شخصيت آنها را مورد تهديد و اضمحلال قرار مي دهد.اين نوجوانان به تدريج فاصله ي خود را با والدين بيشتر مي کنند و حتي سعي دارند که همانند سازي با والدين نداشته باشند و برخلاف شخصيت والدين، شخصيتي متفاوت و دلخواه براي خود، دست و پا کنند که البته روي بر تافتن از خانواده باعث مي شود که نوجوان الگوهايي خارج از محيط خانواده براي خود جستجو و انتخاب نمايد.

در چنين صورتي است که هر صفت و ويژگي خوب شخصيتي، مي تواند آنان را مجذوب نمايد و به اين تعلقات دامن زند و در نتيجه آنها را تحت تأثير قرار دهد.لذا کافي است که محبوب (دوست بزرگ)از يک جنبه، شخصيتي ممتاز باشد تا بتواند دلهاي نوجوانان مورد اشاره را زير نفوذ بگيرد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

6-عشق به زيبايي:

انسان فطرتاً زيباپسند و زيباگراست و مجذوب زيباييها و جلوه هاي آن در زندگي است.گرايش طبيعي انسان به زيباييها در دوران بلوغ، به صورت عشق به زيبايي در مي آيد.به ويژه نوجواناني که از طبايع حساس و ظريف برخوردارند، در معرض تأثيرپذيري بيشتري قرار مي گيرند و بعضاً آنچه را که در رؤياهاي خويش مي پروراندند، اينک در شخصيت معلم و يا مربي خويش مشاهده مي کنند.ازاين رو صرف نظر از ساير عواملي که بيان شد، اين عامل نيزبه خودي خود، مي تواند در شکل گيري اين نوع دوستيها مؤثر باشد. در اين حالت، مقدمه ي اين دوستيها پاک است و آلودگي در آن راه ندارد. ولي عواقب بعدي قابل پيش بيني نيست و در صورت گسترش و توسعه، امکان نفوذ انحرافات اخلاقي در آن وجود دارد.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

7-توجه بيش از حد به نوجوان:

برخي از نوجوانان ودانش آموزان به دلايلي از قبيل زيبايي ظاهر، جذابيت، خوش بيان بودن ويا وضعيت آراسته و درسطح خوب بودن، مورد توجه خاص و دقيق برخي از معلمان و دبيران خود قرار مي گيرند، به ويژه اگر در صحنه هاي فعاليتهاي مدرسه درخششي چشمگير هم از خود نشان دهند که اين مسئله به طور مضاعف ايجاد کشش مي کند.

به نظر من اگردختري، پسري را دوست داشته باشد، بد است ولي بدتر از آن اين است که دختري عاشق دختر ديگري شود.در اين صورت طرفي که مورد عشق قرار مي گيرد چه بايد بکند؟ (2)

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

با دوستيهاي افراطي چگونه برخورد کنيم؟

اينک به پاره اي از توصيه ها براي برخورد با مسئله ي دوستيهاي افراطي اشاره مي کنيم:

1-اولين توصيه به دوست بزرگتر، بخصوص اگر مؤنث باشد، اين است که خود را پاک و منزه نگه دارد و دامن خود را از هرگونه آلودگي احتمالي، حفظ کند.شايان ذکر است که از دوست بزرگتر انتظار خويشتن داري و کفّ نفس بيشتري مي رود تا از نوجوان گرفتار بحران بلوغ که در شرايط تحريک کننده اي قرار دارد.

2-به شيوه ي صحيح و توصيه ي آن به دوست بزرگتر اين که اگر مجرد است در اولين فرصت ممکن اقدام به ازدواج نمايد و گريبان خود را از مشکلات اخلاقي و روحي ناشي از دوران تجرد که دامنگير مجردها مي شود، برهاند و به آرامش روحي توأم با حفظ عفاف و ايمان دست يابد.

3-به نوجوان نيز توصيه مي شود که پاکي و تقوا را پيشه کند.چه اگر متوجه نداي معنويت و ارزشهاي اخلاقي باشد (که از درون او برمي خيزد) و به عظمت معنويت و پاکي دوران بلوغ آگاهي يابد، خود را آلوده به اين مسايل نمي نمايد.بايد به نوجوانان تلقين کنيم که در دوران بسيار مهم از زندگي خود قرار دارند و ارزش و منزلت آن را به خوبي درک کنند و به اين فصل مهم و درخشان زندگي را ارج نهند و اين ممکن نيست مگربا آگاهي بخشيدن و انتقال ارزشهاي دوران بلوغ که در بهترين فرصتها از طريق گفتگوهاي صميمي خانواده و مربيان با نوجوانان فراهم مي شود.

4-براي نوجواناني که در بدو ورود به دوران جواني قرار دارند (معمولاً سالهاي آخر دبيرستان)و به ويژه در خصوص دختران نوجوان يادآوري مي شود که اگر خانواده احساس کنند دخترشان نياز به ازدواج دارد، بايد در اولين فرصت ممکن مقدمات اين امر را فراهم کنند.در پاره اي از موارد با عقد کردن دختر و پسر، مي توان ايجاد الفت و رابطه ي دوستانه به شکل مطلوب و شرعي آن نمود، آنگاه ازدواج را براي مدتي به تأخير انداخت تا امکان ازدواج دختر و پسر فراهم شود.
طبيعي است دوران عقد علاوه بر آن که نيازهاي طبيعي آنان را به شکل صحيح و مطلوبي ارضا مي کند، مي تواند ضامن پاکي وتقواي دختر و پسر نيز باشد. لذا بايد خانواده ها را به اهميت ازدواجهاي ضروري و پيشگيرانه آگاه نمود و از آنان به طورجدي خواست که براي حفظ سلامت فرزندان خود و جامعه تسهيلاتي براي امر ازدواج قايل شوند و از سختگيريهاي بيجا و مقررات و تشريفات دست و پا گير و زايد که عموماً به توسعه ي فساد و بي بندوباري جامعه و جوانان منجرخواهد شد، خودداري نمايند.

[نازنین رقیه* خادمه گل نرگس*]

5-تعادل بخشي درتوجه مربيان به نوجوانان:بدون ترديد حفظ اعتدال در تمامي مراحل تدريس و يا تربيت نوجوانان، بايد مورد اعتقاد دست اندرکاران تعليم و تربيت باشد، به ويژه کساني که در دوران بلوغ با دختران و پسران (بالاخص دختران)ارتباط دارند، بايد اين تعادل را در تمامي جنبه ها که حاکي از توجه و بذل عنايت مربي يا معلم است به دقت مراعات کنند و گرنه منجر به «سوگلي پروري» يک يا چند نفر از نوجوانان خواهد شد.توجه انحصاري به يک نفر، در سايرين که اکثريت کلاس يا گروه را تشکيل مي دهند، ايجاد احساسات نامطبوعي از قبيل حسادت، حساسيت، زودرنجي، احساس وجود تبعيض و مورد بي مهري (مربي يا معلم)قرار گرفتن، خواهد کرد.

شهيد ثاني يکي از متفکران تعليم و تربيت اسلامي، ضمن توصيه هاي دقيقي که به دست اندرکاران تعليم و تربيت مي کند، مي گويد:

حتي بايد توجه داشت که معلم (استاد)نگاههاي خويش را عادلانه بين شاگردانش توزيع نمايد.(3)

طبيعي است زماني که نگاه معلم تا اين اندازه مؤثر و مورد تأکيد است، اهميت تأثير و جايگاه گفتار و رفتار معلم تا چه اندازه مي تواند کارساز باشد.لذا به همکاران فرهنگي بايد توصيه نمود که به يک نوع بازنگري در رفتارها، برخوردها،روشهاي تربيتي و شيوه هاي تدريس بپردازند تا اين وارسي رواني، امکان هر گونه بازده منفي را به حداقل کاهش دهد.

6-جايگزيني (تعويض):يکي از شيوه هاي برخورد در اين زمينه، جايگزين نمودن يک رشته فعاليتهاي ذوقي، هنري، فکري و عملي است تا بتواند خلأ به وجود آمده در زمينه هاي عاطفي و رابطه ي نامطلوب نوجوان با دوست بزرگتر را پرکند و زمينه ساز شخصيت سالمي در نوجوان شود.به طور معمول نوجواناني که به اين روابط افراطي کشيده مي شوند، در ساير زمينه ها و فعاليت هاي فوق برنامه ي مدرسه و يا خارج از مدرسه، نقشي ندارند و يا اين نقش چشمگير نيست.لذا طبيعي است که پس از ترک روابط قبلي، او را در رابطه ي جديد و غني تر قرارداد تا احساس تنهايي و بي برنامگي نکند.

امرالمؤمنين علي (ع)ضمن بيان حديثي مي فرمايد:
نفس خود را اگر مشغول ننمودي، او تو را مشغول خواهد نمود.(4)

يعني اگر برنامه هاي متنوع و سرگرم کننده اي براي نوجوان وجود نداشته باشد، به طورطبيعي امکانات فراواني جهت گرايش او به فعاليتهاي ناسالم وجود خواهد داشت و او را به سوي خود جذب خواهد کرد.

در محيطهاي آموزشي، مربيان و ستادهاي تربيتي با تدارک برنامه هاي ويژه اي براي اين قبيل نوجوانان، مي توانند آنان را در فعاليتهاي گوناگون مدرسه از قبيل مسئوليت سپاري، همکاري در اداره ي امورکلاس و مدرسه، مسابقات مختلف فرهنگي و هنري، برنامه هاي سرود و نمايشنامه و کارهاي گروهي شرکت دهند و زمينه ي مناسبي براي اين گونه افراد فراهم نمايند.به ويژه در خصوص دانش آموزي که ناگاه علايق شديد و افراطي خود را نسبت به مربي (معلم)و يا دانش آموز بزرگتر از دست مي دهد و طبيعتاً دچار حالت سرخوردگي روحي و تنهايي عميق مي شود.ضمن آن که مربيان و کادر مدرسه به نحوي او را از تنهايي خارج مي کنند و ارتباطهاي دوستي متعادل و جديدي را برايش به وجود مي آورند و او را تحت هرعنوان و به هرشکل مطلوب و ممکن در برنامه هاي مدرسه شرکت دهند تا به تدريج نوجوان خود را با وضعيت جديد تطبيق دهد و در مسيرعواطف سالم و رشيد قرار گيرد.