۞۩* مفاهیم " منت " از دیدگاه قرآن *۩۞
منت از ریشه "منن" از کلمات اضداد به شمار میرود و لذا معانی متعدد و متفاوتی را از جمله: قطع کردن، نقص واردکردن، حساب کردن، قوت دادن، تضعیف نمودن، نعمت بخشیدن، نعمت محدود و احسان کردن برای آن ذکر کرده اند؛ که در این میان معانی "قطع کردن" را میتوان به عنوان معنای جامع و مورد اتفاق اکثر لغویین برای این واژه دانست. اما برخی اصل آن را از "من" دانسته، به معنی سنگی که با آن وزن میکنند، که بعداً در نعمت سنگین استعمال شده است.
منت در اصطلاح قرآنی، به صورتی اطلاق میگردد که شخص احسان کننده، احسان خود را به رخ احسان شده، بكشد؛ مثلاً بگوید: این من بودم كه چنین و چنان احسانى به تو كردم، و یا به صورتی عمل نماید كه حاكى از همین سخن بوده و نعمتش مكدّر شود و از نظر او بیفتد که از آن به "منت قولی" نیز تعبیر میکنند. اما منت در مورد خداوند، در اصطلاح قرآنی به معنی نعمت بخشی است که از آن به "منت فعلی" تعبیر میکنند.
منت از منظر قرآن
یکی از صفاتی که قرآن کریم، آن را نکوهش کرده و مؤمنین را از ارتکاب آن نهی نموده، إظهار و ابراز نعمت، پس از بخشش آن است؛ چرا که بروز این صفت قبیح در اعمال انسان، نشانگر وجود صفات خطرناک دیگری است که به عنوان ریشه های این صفت مطرح گردیده و در صورت شیوع این صفت در رفتار انسان، اثرات بسیار زیانباری را به دنبال خواهد داشت که آگاهی از آنها موجب نجات از هلاکت است؛ لذا قرآن با آگاهی دادن به مؤمنان، آنها را از این صفت بر حذر داشته و عوامل و آثار آن را یادآوری مینماید که در ذیل به آن اشاره میگردد.
واژهی منت و مشتقات آن 25مرتبه در قرآن تکرار شده که 11مورد از آن مربوط به منت خداوند بر بندگان بوده و 8 مورد از آن مربوط به منتهای بندگان و یا نهی بندگان از منت نهادن بر دیگران است که نشان از اهمیت این موضوع دارد.
اقسام منت
منت از لحاظ تحقق خارجی، دارای دو قسم فعلی و قولی میباشد:
1. منت فعلی:
یکی از اقسام منت، منت فعلی است که به تحقق إنعام و احسان در خارج به صورت فعلی و حقیقی گفته میشود؛ مثل اینکه شخصی بدیگرى نعمت زیاد و ارزشمندى بدهد که میگویند: فلانی بر فلانی منت گذاشت. لذا این قسم از منت، نه تنها قبیح نیست بلکه پسندیده نیز میباشد، و منتهای خداوند بر بندگان نیز از این قسم میباشند:
«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِین ...»2. منت قولی:«خداوند بر مؤمنان منت نهاد [= نعمت بزرگی بخشید] ...»
این نوع منت، به اظهار نمودن نعمت سابق و به رخ کشیدن آن به صورت زبانی اطلاق میگردد که از نظر قرآن امری قبیح بوده و از آن نهی شده است؛ زیرا اولاً منافات با اخلاص و تقرب داشته و ثانیاً بندگان در انعام استقلال ندارند؛ بلکه تفضّل و توفیقى است که خداوند به آنان عنایت فرموده و ثالثاً آنچه بخشیده، از خود او نیست، بلکه از آنِ خداست و از سویی موجب تحقیر و شرمندگى طرف مقابل شده و ثواب ان را ضایع میکند. در مَثَل گویند: «المنّة تهدم الضّیعة» (منّت خوبى را از بین میبرد). البته، در یک مورد دارای قبح نبوده و استثنا شده که اگر شخصی به کفران نعمت بپردازد، جهت متوجه کردن او، منت جایز و نیکو میگردد. در مَثَل گویند: «اذا كفَرت النّعمة حسُنَت المنّة» (اگر نعمت كفران شود، منت نیكو است).
نقل قول
