آب شنگولي يا حميم جهنم؟!

[سابحات]

آب شنگولي يا حميم جهنم؟!


نويسنده: روح الله حبيبيان





نقل شده است كه در اواخر عمر آيت اللّه العظمي بروجردي، پزشكي حاذق از اروپا براي معالجه ايشان به ايران آمد كه در ضمن معاينه و تجويز دارو توصيه كرد ايشان از سركه بيش تر استفاده كنند تا حال شان بهبود پيدا كند.

آيت اللّه بروجردي بعد از شنيدن اين توصيه كه معمولاً اطباء ديگر بيان نمي شود پرسيدند مگر سركه خاصيت مهم و قابل توجهي براي درمان هم دارد؟ كه پزشك معروف تأييد كرده و تأثير زياد سركه براي سلامتي را گوشزد نمود!

در اين هنگام آيت اللّه بروجردي با حالي عجيب فرمودند الان مي فهمم چرا اين قدر در روايات ما بر خوردن سركه توصيه شده است.

انصافاً داستان هاي بسياري از دستورات ديني و توصيه هاي ائمه(ع) به ما، مانند همين ماجرا است. يعني ابتدا كه نگاه مي كنيم مي پرسيم حالا اين مسأله چقدر اهميت داشت كه در روايات تا اين حد به آن توجه شده؟! اما قدري كه عقل مان بيش تر مي شود و مسائل را بهتر درك مي كنيم مي فهميم حق همان بوده و اين تأكيدها و توجه هاي خاص بي دليل نيست.

مثلاً همين داستان مشروبات الكلي؛ وقتي انسان به آيات متعدد قرآن و روايات مربوط به آن نگاه مي اندازد متعجب مي شود كه مگر اين گناه چقدر زشت تر و زيان بارتر از ساير گناهان است كه بسيار شديد و غليظ تر از ساير انحرافات و آلودگي ها به آن توجه شده و با تعابير مختلف و هشدارهاي سخت از نزديك شدن به اين گناه نهي شده است.

اما با قدري تأمل در اوضاع و احوال جامعه و وضعيت آلودگي بشر در همه جوامع متمدن و نيمه متمدن و متوحش به اين زهر ماري و هزاران آفت و انحراف و آلودگي و فسادي كه در نتيجه اين صفت شيطاني دامن گير جوامع مختلف شده، انسان به عمق نگاه شريعت اسلام پي مي برد و حق مي دهد كه قرآن «شراب» را پليد و عمل شيطان بنامد(1) و يا رسول خدا در مذمت شراب و شراب خوار بفرمايد: « اگر شراب خوار مريض شد به عيادتش نرويد، اگر مرد جنازه اش را تشييع نكنيد، اگر به چيزي شهادت داد شهادتش را نپذيريد، اگر
قصد ازدواج داشت به او دختر ندهيد و چيزي به او امانت ندهيد...»(2)

در هر صورت چه بخواهيم و چه نخواهيم، امروز جامعه آلوده به اين نوشيدني پليد شده و ما هم از آثار و تبعات آن به دور نيستيم و در برخي موارد سؤالاتي در خصوص اين مسأله براي ما پيش مي آيد.

در اين شماره سعي مي كنيم به برخي از اين موارد بپردازيم:

[سابحات]

مشروب چيست؟


از نظر لغت به هر چيز نوشيدني مشروب گفته مي شود. ام در اصطلاح مشروب يا شراب يا خمر يا عرق و يا به تعبير لات و الوات آب شنگولي، به مايعاتي گفته مي شود كه به واسطه فرايند شيميايي خاصي كه در نحوه تهيه آنها رخ مي دهد نوعي حالت مست كنندگي براي فردي كه آن را بنوشد ايجاد مي كنند و چون اين خاصيت به شكل طبيعي به الكل موجود در اين مايعات بر مي گردد، اين مايعات مشروبات الكلي يا به اختصار مشروب ناميده مي شوند.

مشروب از مواد گوناگوني توليد مي شود. مانند انگور، كشمش، گندم، جو، خرما و...

اما امروز كمپاني هاي بزرگ در سطح دنيا هزاران نوع مشروبات الكلي را با تركيب ها و اسانس هاي گوناگون توليد كرده، روانه بازار مي كنند كه به مشروبات صنعتي معروفند. اما همه اين مايعات چه سنتي و آلوده به انواع كثافات باشد و چه صنعتي و بهداشتي و همراه با هزار نوع استاندارد و مارك معتبر، در حقيقت و ماهيت يك چيز بيش تر نيست؛ همان تعبير عوامانه خودمان «زهر ماري»!! و بلكه اين مايعات از زهر هر ماري بدتر و كشنده ترند.

[سابحات]

خوردن يا نخوردن مسأله اين است!


اما حكم شرعي انواع مشروبات الكلي چيست؟ اين سؤالي ست كه براي خيلي ها پيش مي آيد و در مواردي دست و دل شان مي لرزد كه يك بار هم كه شده با توجيه و كلك شرعي لبي تر كنند تا ببينند اين مايع مرموز چيست كه اين همه عالم اسير آن هستند!

خيال همه اين افراد كم تقوا و سست ايمان را راحت كنيم كه از نظر همه مراجع همه انواع مشروبات الكلي با هر اسم و عنواني كه باشند و با هر درصد الكلي كه داشته باشند، چه مست كننده باشند و چه نه، چه با آب مخلوط شده باشند و چه نه، چه يك لب چه صد لب، چه سنتي چه صنعتي، چه به قصد هوس راني و خوش گذراني و چه به قصد سلامتي، چه در عروسي و چه در عزا، چه با احتمال ضرر رساندن به ديگران و چه بدون احتمال اين مفاسد در هر صورت از بزرگ ترين گناهان كبيره است و چنين فردي «شارب الخمر» محسوب مي شود كه تا 40 روز نمازش مورد قبول نخواهد بود و در حكم كافر به حساب مي آيد و مورد لعن شديد پيامبر رحمت خواهد بود و....

قاعده فقهي مسأله آن است كه اگر مايعي به خودي خود مشروب و مست كننده محسوب مي شود يا هر نوع فرآوري و تغيير ماهيتي كه بر سر آن بيايد از حرام بودن خارج نمي شود و در نتيجه اگر براي فردي چنين مايع مست كننده نباشد يا به نحوي با آب رقيق شود كه هيچ كس را مست نكند يا آن قدر كم خورده شود كه اثري نداشته باشد در هر حال طبق روايات صريح معصومين(ع) و فتاواي فقها قطعي مراجع باز هم حكم شراب را دارد. بعلاوه كه چنين مايعي در هر حال نجس محسوب مي شود و نوشيدن مايع نجس هم به خودي خود حرام است.

[سابحات]

حتي به دستور پزشك؟


از گذشته تا حال اين مسأله مشهور و معروف بوده كه مشروب براي درمان برخي از بيماري ها كارايي دارد و ديده مي شود كه هنوز برخي از پزشكان در پاره اي موارد به بيماران خود توصيه مي كنند براي درمان برخي بيماريهاي گوارشي يا بر طرف نمودن گرفتگي عروق و مانند آن از شراب استفاده كنند و همين امر زمينه مي شود تا برخي افراد خود را مجاز به هم نفس شدن با پياله هاي گوناگون بدانند و با خيال راحت و توجيه عامه پسند، زهر ماري را سر بكشند و با قيافه اي حق به جانب بگويند: «چه كنم كه دكتر گفته؛ و الّا ما كجا اين نجسي ها كجا»؟!

در خصوص اين مسأله از منظر اخلاقي بايد گفت درمان يك چيز است و شفا چيزي ديگر و بر اساس روايات خداوند شفا را در چيز حرام قرار نداده است هر چند يك چيز پليدي مانند شراب تا حدي در درمان بيماري هم كمك بكند.

بعلاوه به هيچ وجه نمي توان گفت كه درمان يك بيماري منحصراً در نوشيدن شراب است و هيچ داروي شيميايي يا مايع طبيعي ديگر جايگزين آن نخواهد بود به عنوان مثال در بسياري از موارد چه بسا سركه به مراتب اثرات درماني بهتري نسبت به شراب داشته باشد. البته اسلام همواره در همه قوانين خود راهكارهاي استثنايي و نگاه عقلاني و منطقي خود را دارد و در نتيجه در مواردي اجازه مصرف شراب را داده است اما در وضعيتي كه اين سه شرط تحقق يافته باشد:

1. يقين داشته باشد اگر شراب نخورد و بيماري اش را به حال خود بگذارد او را خواهد كشت يا نزديك به مرگ خواهد كشاند (بيماري فوق العاده خطرناك باشد نه يك ناراحتي معده معمولي)

2. يقين داشته باشد به وسيله شراب بيماري اش معالجه مي شود.

3. يقين داشته باشد درمان بيماري اش منحصر به شراب است.(3)

مطمئناً اين يقين ها تنها در صورتي به وجود مي آيد كه عده اي از پزشكان متخصص و خبره و در عين حال مؤمن و متدين بر لزوم مصرف شراب تأكيد كرده باشند كه در آن صورت هم، تنها به مقدار لازم و ضروري مي توان از آن استفاده كرد، و الّا با نظر هر پزشك معمولي كه چه بسا خود هم اهل لب تر كردن است نمي توان به اين گناه كبيره تن در داد. به قول شاعر: «نه هر كه نمره نظام پزشكي دارد، دلبري داند»

[سابحات]

ماء الشعير هم حكم شراب را دارد؟

ماء الشعير يا همان «آب جو» نامي است كه براي دو مايع كاملاً متفاوت به كار برده مي شود؛ يك قسم آن همان آب جو معروف است كه از زمان قديم تا حال يكي از معروف ترين انواع شراب ها به حساب مي آيد كه يقيناً مست كننده، نجس و حرام است، اما قسم ديگر آب جو مايعي است كه با فرايند شيميايي مشخص از جو به دست مي آيد و فرمول تهيه آن با آب جو نوع اول كاملاً متفاوت است. در نتيجه هر چند اين مايع هم از جو گرفته مي شود اما اساساً خاصيت مستي و تخديري ندارد، بلكه خواص درماني خوبي هم داراست.


به همين خاطر اين قسم دوم كه به نام «آب جو اسلامي» هم معروف است پاك و حلال است و به همين خاطر در داخل كشور به انواع گوناگون توليد مي شود. البته بايد توجه داشت انواع نوشيدني هاي مشابه كه توليد كشورهاي خارجي هستند را به آساني نمي توان مصرف نمود. زيرا در كشورهاي ديگر آب جوي حرام به وفور و در مدل هاي مختلف توليد و مصرف مي شود و به صرف تأييديه وزارت بهداشت و اداره استاندارد كشور توليد كننده نمي توان يك آب جو خارجي را از قسم دوم دانست و قل قل سر كشيد!

به همين نسبت ديگر انواع مشروب هاي مست كننده سنتي كه هنوز در برخي منطق به اسم هاي گوناگون شناخته مي شود مانند «فقاع» نجس و حرام هستند. مگر آن كه يقين داشته باشيم چيزي كه تهيه شده ماهيتي غير از آن مشروب معروف دارد و اساساً مست كننده نيست؛ هر چند نامي مشابه همان مايع قديمي داشته باشد.

[سابحات]

تكليف عطر، ادكلن، لوازم بهداشتي آميخته با الكل


فارغ از بحث حرمت نوشيدن مايعات الكلي، اصل نجاست اين مايعات خود داستان مفصّلي ست و سؤالاتي كه در مورد استفاده از خود الكل يا مواد آرايشي و بهداشتي و... كه داراي الكل هستند براي خيلي ها وجود دارد كم نيست.

در اين باره مي توان گفت الكل به عنوان يك مايع ضد عفوني كننده كه به شكل صنعتي و طبي در بازار موجود است و به خودي خود مست كننده نيست و به واسطه ماده اي كه از آن گرفته مي شود وضعيت متفاوتي دارد.

گاهي الكل از برخي مايعات گرفته مي شود كه خود آن مايعات مست كننده هستند. در اين صورت اين الكل هم نجس است، اما اگر از مايع مست كننده گرفته نشده مانند بسياري از الكل هاي سنعتي كه از چوب يا چغندر و مانند آن به دست مي آيد، در اين صورت به خودي خود نجس نيستند. همچنين اگر ندانيم كه اين الكل از مايع مست كننده ساخته شده يا نه در حكم طهارت است.

به همين نسبت همه موارد آرايشي و بهداشتي و عطرها و ادكلن هايي كه از الكل هاي پاك تهيه مي شوند هم پاك هستند. البته ظاهراً تنها آيت اللّه بهجت(ره) الكل موجود در عطرها و ادكلن ها را بنا بر احتياط نجس مي دانستند.(4)

[سابحات]

حكم آنچه تو انديشي...


در آخر هم بد نيست به اين نكته اشاره كنيم كه در رعايت شرعي تنها معيار و قاعده تسليم بودن در برابر فرامين الهي است و هر چند حكمت هاي پيدا و پنهان اين دستورات بر كسي پوشيده نيست. اما نبايد تصور كرد كه چون مثلاًٌ در روايات يك دليل حرمت شراب زايل نمودن عقل- كه بالاترين نعمت خداوند به بشر است- بيان شده نبايد تصور كرد كه اگر مشروب به نحوي مصرف شود كه مست كننده نباشد پس ديگر حرام نيست؛ بلكه معيار و قاعده، تنها و تنها دستوراتي است كه از جانب شارع به ما رسيده است كه هر نوع نزديك شدن به اين وادي را به شدت نهي كرده است و در روايت معروف پيامبر 10 گروه مرتبط با شراب و شراب خواري را لعن فرموده. حتي باغباني كه درخت انگور را براي توليد شراب مي كارد يا كسي كه بار انگور را براي اين هدف به مقصد مي رساند و...(5)


اين روايات تنها به هدف شدت پرهيز و اجتناب ما از ورود در اين وادي بيان شده اند و بس. بر اساس همين قاعده عام و طبق روايات موجود حتي نشستن بر سر سفره اي كه در آن شراب وجود دارد و محسوب شدن در زمرة افراد آن سفر حرام است؛ هر چند انسان تنها از غذاي حلال آن سفره تناول كند.
بله تنها اصل و معيار در اين زمينه تسليم بودن دربست در برابر دستورات دين است.


به قول حافظ:


در دايره قسمت ما نقطه تسليميم
حكم آنچه تو انديشي، رأي آنچه تو فرمايي


************

منابع:
1. مائده (5)، آيه 90.
2. كافي، ج6، ص 395.
3. امام خميني، تحرير الوسيله، ج2، ص 162، مسأله 35.
4. استفتاءات آيت اللّه بهجت، ج1، ص 105، مسأله 348.
5. ثواب الاعمال، ص 527.
نشريه ديدار آشنا- ش117