*** تحليل حيات طيبه از ديدگاه قرآن كريم***

[عهد آسمانى]

تحليل حيات طيبه از ديدگاه قرآن كريم

منبع:http://www.manaviatenovin.com/%D8%B9...-11-11-32.html




حيات طيبه رهاورد سير الي الله است که اولياي خدا با پيمودن مسير بندگي و پاسداري از پيمان فطري و ميثاق ملکوتي به آن رسيده و از ثمرات آن بهره مي برند. حيات طيبه در عالم «عندالله» و در تحت ولايت حق تعالي براي اولياي خدا تحقق مي يابد. معيار برخورداري از آن ، درجه ي ايمان و زمينه سازش بردباري در جهاد با هواهاي نفس و نفسانيات است.
در مقابل حيات طيبه حيات دنيا در عالم موهوم دنيا و تحت ولايت شيطان صورت بندي شده و با معيار شرک و در اثر غلبه هوس ها و نفسانيت بشر را گرفتار مي کند.

[عهد آسمانى]

قرآن کريم آخرين و کامل ترين کتاب آسماني است که خداي تعالي براي هدايت انسان ها فرو فرستاده و از اين روي هر آن چه به کمال و نيک بختي آدميان مربوط مي شود د راين کتاب مقدس فرو گذار نشده است. اما از آن جا که قرآن براي عالميان آمده و اکثر مردم متوسط الحال و در مراحل اوليه ي هدايت اند، حقايق مربوط کمال نهايي و اوج کاميابي معنوي و ابدي به وصورت رموز و اشارات در سراسر آيات قرآن کريم پراکنده و پنهان گرديده و براي کشف آنها بايد و منظري بلند پايه بر نگارستان آيات قرآن گشوده و از افق اعلي اسرار اوج عروج و معراج آدمي را مطالعه کرد.
يکي از اين اسرار قرآني و حقايق عرفاني حيات طيبه ي اولياي خداست که تنها يک بار در قرآن مجيد به صراحت از آن سخن به ميان آمده ، اما در جاي جاي قرآن اشاراتي به لطايف درک اولياي حق بر آن رفته و سيماي زيباي آن در حجاب حکمت و جدل ترسيم شده است.
حيات طيبه زندگي پيراسته از هر ناپسندي اولياء الله است که در محضر او و در مقام قربش دنيا و آخرت صديقين را گشايش ابديت جمع کرده و آن چه را سزاوار جود و کرم رب العالمين است ، بهره ي آنها ساخته .
واژگان حيات طيبه در آيه ي 97 سوره ي نحل وارد شده و ما در اين پژوهش مي کوشيم با درنگ و ژرف کاوي آيات پيرامون آن يعني آيه هاي 95 تا 100 اين سوره ي مبارک ابعاد حيات طيبه را آفتابي کرده و در پرتو ساير آيات قرآن کريم اشارات اين چند آيه بر حيات طيبه را به تفصيل بازخواني کنيم.

[عهد آسمانى]

طرح مسأله

« وَ لا تَشتَرَوا بِعهدِ اللهِ ثمناً قَليلاً انـَّما عنداللهِ هوَ خيرٌ لکُم إن کُنتُم تَعلَمون * ما عندَکُم ينفذُ و ما عندَ الله باقٍ وَ لنَجزينَ الذَّينَ صَبروا أجرَهُم بأَحسَنِ ماکانوا يعمَلون * مَن عمَلَ صالحاً مُن ذَکَرٍ أو أُنثي وَ هوَ مومنٌ فَلنُحيينَّهُ حيوةً طيبةً وَ لَنَجزينَّهُم بِأحسَنُ ماکانوا يعملون* فإذا قَرَأت القُرآن فَاستَعذ بِاللهِ مِن الشَّيطان الرَّجيم * إنَّه لَيسَ لَه سُلطانٌ عَلَي الذينَ أمنوا وَ عَلي رَبَّهُم يتَوکّلون * اِنَّما سُلطانَه عَلَي الذَّينَ يتوَلّونَه وَ الذَّينَ هُم بُه مُشرِکون» پيمان خدا را به بهاي ناچيزي مفروشيد ، زيرا آن چه نزد خداست – اگر بدانيد- بدرستي که براي شما بهتر است * آنچه پيش شماست تمام مي شود و آنچه پيش خداست پايدار است و قطعاً کساني را که شکيبايي ورزيدند به بهتر از آنچه عمل مي کردند ، پاداش خواهيم داد* هر کس از مرد يا زن کار شايسته کند و مومن باشد ، قطعاً او را بازندگي پاکيزه اي ، حيات مي بخشيم . و مسلماً به آنان بهتر از آنچه انجام مي دادند ، پاداش خواهيم داد* پس هنگامي که قرآن مي خواني از شيطان رانده شده به خدا پناه آور * زيرا او برابر کساني که ايمان آورده اند و بر پروردگارشان توکل مي کنند، تسلطي نيست * تسلط او فقط بر کساني است که وي را به سرپرستي برگيرند و بر کساني که به خدا شرک مي ورزند. (نحل / 95 تا 100).
توضيح اين که ميان انسان و خداوند تعالي عهد و پيماني است که پاسداري از آن درهاي معنوي را گشوده و آدمي را به نزد خدا يا عالم عنديت مي رساند، عالمي که پايدار و هميشگي بوده و زندگي و شادماني و برخورداري در آنجا هرگز تباه نمي شود.
راه يافتن به عالم عندالله پاداش صبر و بردباري مومناني است که عهد و پيمان خدا را نشکسته و به بهاي ناچيز نفروخته و به نتيجه اي بهتر از عملشان رسيدند.
اين نتيجه و پاداش بهتر از عمل که در اثر عمل صالح مشروط به ايمان نصيب هر زن و مردي مي شود، حيات طيبه است . زندگي پاک از هر گونه نابودي و کمبودي که ناکامي و بيم و اندوه را در آن راه دارد. پس براي چنين سعادتي بايد به وحي الاهي دست آويز شده و از وسوسه هاي شيطان گريخت . زيرا شيطان بر مومنان اهل توکل هيچ نفوذي ندارد.

[عهد آسمانى]

در برابر زندگي پاک الاهي، زندگي فرومايه اي زير نفوذ و سلطه ي شيطان براي کساني است که شرک ورزيده و فرمانبر شيطان هستند.
يکي از محورهاي اساسي اين آيات « حيات طيبه » است که در باره آن نظريات مختلفي مطرح شده است. مرحوم طبرسي در تفسير بزرگ مجمع البيان برخي از آنها را بدين ترتيب بيان کرده اند:
رزق و روزي حلال
زندگي شرافتمندانه همراه با قناعت و خشنودي
بهشت پر طراوت و زيبا و زندگي خوش در آن جا
زندگي خوشبختانه در بهشت برزخي
در تفاسير ديگر «عبادت توأم با روزي حلال » و « توفيق بر اطاعت فرمان خدا و مانند آن » را نيز افزوده اند .
همه ي اين موارد ممکن است که صحيح باشد ، اما بخشي از واقعيت را بيان کرده اند و هيچ کدام با آيات قبل و بعد به تحليل و تبيين حيات طيبه نپرداخته است.
در اين پژوهش مي کوشيم تا مفهوم حيات طيبه را در بستر آيات پيشين و پسين و نيز با تفسير قرآن به قرآن واکاويده و از چراغ فروزان کتاب الاهي بر زواياي تاريک معرفت مان در اين باره ي پرتو اندازيم.

[عهد آسمانى]

پیمان خداوند
در آیات مورد بحث از سوره ی نحل پاسداری و پایبندی به عهد الاهی کلید ورود به عالم عندیت و برخورداری از بهره ی ماندگار و جاودان عندالله معرفی شده است . « وَلا تَشتَرَ وَ بِعَهدِ اللهِ ثَمَنَاَ قَلیلاً انَّما عندَاللهِ خَیرٌ لکُم إِن کُنتُم تَعلمَون» پیمان خدا را به بهای ناچیز و متاع کم ارزش نفروشید که تنها آنچه نزد خداست برای شما نیکو و پسندیده است، اگر بدانید.( نحل/ 95)
این پیمان همان است که خدای تعالی پس از آفرینش حضرت آدم (ع) و ذریه ی او، از همه انسان ها گرفت و آنها را شاهد این عهد قرار داد. « و إِذ اَخَذَ رَبُّک مِن بَنی آدَمَ مِن ظهورِهِم ذرّیتَهم وَ أشهَدُ هُم عَلی اَنفُسهِم ألَستُ بِرَبَّکم قالوا بَلی شَهِدنا ...» به یاد آور زمانی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، ذریه آنها را برگرفت و آنها را گواه خویش قرار داده ، فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم ؟ گفتند: آری ، گواهی می دهیم . (اعراف/ 172)
در این معاهده، میثاق گیرنده خداوند و میثاق دهنده انسان بوده و شاهد بر این میثاق نیز خود انسان است . « اشهد هم علی انفسهم » خدا انسان را شاهد بر خود وی قرار داد و به او گفت : ببین که بر ربوبیت خدا و به عبودیت خویش میثاق می بندی . شاهد بودن انسان ، یعنی مشاهده کردن حقیقت خود که همان ربط وجودی است و شهود ربط وجودی عین اطلاع از این است که تمام ذات و هستی او وابسته به وجود خداوند و برای خداست. به بیان دیگر وقتی در آن عالم که عندالله بود انسان خود را مشاهده کرد، همه ی هستی خود را از آن خدا دید و عبد بودن خود و ربوبیت خداوند را مشاهده کرد . در روایات نیز آمده است که همه انسان ها هنگام عهد سپردن خدا را دیده و شناخته بودند .

[عهد آسمانى]

حضرت آيت الله جوادي آملي اين عهد را عهد فطري انسان با خدا دانسته و خداگرايي فطري را ثمره ي اين شناخت و پيمان فطري بر شمرده اند .
ولي علامه طباطبايي اين عهد و پيمان را بر جنبه ي ملکوتي انسان تطبيق کرده و فرموده اند « ملکوت همه چيز آن روي باطن اشياء است که به سوي پروردگار بوده و مشاهده ي آن ملازم با يقين است همانطور که از سخن خداوند فهميده مي شود « و کَذلِکَ نُري اِبراهيمَ مَلَکوتَ السَماواتِ وَ الارضِ وَ ليکونَ مِنَ الموقنينَ » اين چنين ملکوت آسمان ها و زمين را به ابراهيم نشان داديم تا از اهل يقين باشد ( انعام / 75) ... نه از جهت شيئيت مادي که شناخت خواص اشيا را نتيجه مي دهد ، بلکه از جهت وجودي آن ها که غير مستقل و مربوط و محتاج به پرودگاري است که او را و همه چيز را تدبير مي کند و او پروردگار جهانيان است . انسان ها پيش از حضور در اين عالم پست مادي در ملکوت به سر مي بردند و در حضور خداوند ، او را با همه ي عظمت و جلال و جمال مشاهده کرده و به ربوبيت اش شهادت دادند.
اعتراف و شهادت به ربوبيت خداوند يکتا بعد ديگري دارد و آن پيمان و عهد بر بندگي نکردن غير خداست . اين حقيقت در قرآن کريم اين طور بيان شده « اَلَم اَعهَد اِلَيکُم يا بَني آدَمَ اَن لا تَعبدُ وَ الشَيطانَ إنَّه لَکُم عَدُوٌّ مُبين وَ اَنِ اَعبُدوني هذا صِراطٌ مستقيمٌ » اي فرزندان آدم آيا از شما پيمان نگرفتم که شيطان را اطاعت نکنيد ، او به يقين دشمن آشکار شماست و فقط مرا بپرستيد که اين راه راست و مستحکم است ( ياسين/ 60)
روي ديگر سکه ي توحيد در ربوبيت حق تعالي ، توحيد در عبوديت انسان نسبت به مالک و مولاي خود است. قرآن کريم مردم را در نسبت با اين عهد در مرحله ي نخست دو دسته معرفي مي کند عده اي که آن عهد ديرين را يادآور شده و راه عبوديت و فرمانبري ربّ را پيش مي گيرند« ... إِنَّما يتَذکَّرُ اولوالاَلبابِ الذَّينَ يوفونَ بِعَهدِ الله وَ لا ينقضونَ الميثاقَ وَ الذّين َ يصِلونَ ما اَمَرَ الله بِه أَن يوصَل ... » فقط خردمندان يادآور مي شوند آنها که پيمان خدا را پاس داشته و ميثاق را نمي شکنند . کساني که آنچه را خداوند به پيوستنش فرمان داده ، مي پيوندند و عمل مي کنند ...( رعد/ 19 – 20)

[عهد آسمانى]

اما گروهي ديگر که پيمان الاهي را شکسته و خود را تباه کرده ؛ در زمين به فساد مي پردازند و بندگي شيطان را بر مي تابند « وَالذَّينَ ينقُضونَ عَهدَ الله مِن بَعدِ ميثاقِه وَ يقطَعونَ ما امر الله به أن يوصلَ و يفسِدونَ في الاَرضِ » کساني که عهد خدا را پس از پيوستن فروشکسته و آنچه را خداوند به پيوستنش فرمان داده ، مي گسلند و در زمين فساد مي گسترند. ( رعد/ 25 )
گروه دوم نيز به نوبه ي خود به دو دسته تقسيم مي شوند : کساني که مجال و فرصتي براي اصلاحشان وجود دارد و دسته اي ديگر که چنين رخصتي براي خود باقي نگذاشته اند . د رنهايت مردم سه دسته اند صادقين که بر پيمان الاهي استوارند و راستي مي ورزند، منافقيني که پيمان شکسته ولي فرصت پيوستن به صادقين را دارند و خداوند به سوي آنها توبه کرده و رحمت مي آورد و دسته آخر منافقين تيره دل، که راهي براي بازگشت و روزنه اي براي جذب نور رحمت و هدايت ندارند . خداي تعالي اين سه گروه را چنين معرفي مي فرمايد: « مِن المومِنينَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدوا اللهُ عَلَيهِ فَمِنهُم مِن قَضي نَحبَه وَ مِنهُم مِن ينتَظرُ وَ ما بَدّلوا تَبديلاً ليجزي اللهُ الصادقينَ بِصدقِهم وَ ُيعَذِّب المُنافقين إِن شاءَ أو يتوبَ عَلَيهِم إِن اللهَ کانَ غفوراً رَحيماً » از ميان مومنان مردماني هستند که به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا کردند. برخي از آنان به شهادت رسيدند و برخي ازآنها در انتظاربوده و دگرگون نمي شوند تا خداوند راستگويان را به پاداش راستي شان رسانده و دورويان پيمان شکن را اگر بخواهد مجازات کند يا با رحمت به سوي شان باز آيد . براستي که خدا آمرزنده و مهربان است . (احزاب / 23 و 24)
راستي در بندگي و پاسداري از پيمان الاهي و نباختن آن در برابر بهاي اندک شرط اول ورود به عالم عنديت و رسيدن به حيات طيبه است .

[عهد آسمانى]

بهره و بهای اندک دنیا
خداوند تعالی در قرآن مجید پیش از آن که حیات طیبه را به عنوان جزای نیکوی پاکان و پارسایان معرفی کند فرمود: « وَ لا تَشتَروا بِعَهدِ اللهِ ثَمناً قَلیلاً انَّما عِندَاللهِ هوَ خَیرٌ لَکُم إِن کُنتُم تَعلَمون» پیمان الاهی را به بهای ناچیز نفروشید فقط آن چه نزد خداست برای شماا نیکو و پسندیده است اگر بدانید(نحل / 95)
در این آیه شریفه دو چیز در برابر هم قرار گرفته یکی « ثمن قلیل» بهای ناچیز و دیگری « عندالله » که باید این هر دو کاویده و شناسایی شود.
با مروری بر آیات قرآن به روشنی معلوم می گردد که « ثمن قلیل» وصف دنیاست . که به عنوان متاع و با تاکید بیشتر به عبارت « متاع قلیل» معرفی شده است . زیرا لغت شناسان متاع را بهره و فایده ی محدود و فناپذیر دانسته اند . دنیا که همواره در دگرگونی و در نهایت فانی شونده است متاع و بهره ای اندک بوده و هم از این رو خدای تعالی به رسول خود می فرماید: « قُل مَتاع ُالدُّنیا قَلیل» بگو بهره ی دنیا ناچیز است . (نساء/ 77) و گاهی ان را با پایداری و ابدیت آخرت مقایسه کرده و می فرماید « فَما مَتاع الحیاةُ الدُّنیا فی الاخِرَةِ الاّ قَلیل» پس بهره ی دنیا در برابر آخرت هیچ نیست مگر اندکی ( توبه / 38) و هشدار می دهد که زیان رسانی شما به خودتان سرگرمی به همین بهره ی اندک دنیاست، اما مشکل اصلی ما این نیست که دگرگون پذیری و فنای دنیا را نمی بینیم و از دست رفتنی بودن و سرآمدن مهلت آن را نمی دانیم بلکه با این همه، پیمان ملکوتی و فطرت الاهی خود را به بها و بهره ی اندک دنیا می فروشیم . پس باید پرسید که چرا فریفته ی این متاع ناچیز شده و بهره های پایدار و برازنده و ارزنده ی عند الاهی را فراموش می کنیم؟
قرآن کریم در پاسخ به این سوال، زندگی دنیا را که در برابر حیات طیبه قرار دارد ، بازی و لعب معرفی کرده است . « وَ ما هذِهِ الحَیاةِ الدُّنیا الاِ لَهو وَ لَعِب ...» این زندگی دنیا چیزی نیست مگر سرگرمی و بازی (عنکبوت / 64) « بازی عمل یا مجموعه ی اعمالی است که برای هدفی خیالی نظمی خیالی پیدا کرده است ، مثل بازی کردن کودکان» و لهو کاری بی هدف و بی فایده است.

[عهد آسمانى]

مردم در اوهام و خیالات خود زخارف و لذت های فانی دنیوی را بزرگ و پایدار تصویر کرده و در نتیجه از خدا و قیامت غافل می شوند . و شیطان با راهکارهای متعددی به این فریب کاری نفس دامن زده و آن را در نفس اولیاء و دوستانش تقویت و تثبیت می کند. چند نمونه از راهکارهای شیطان عبارت است از
تسویل : چیزی را از جایگاه راستین بیرون بردن و نیکو جلوه دادن
« الَّشیطانُ سَوَُّل لَهُم » شیطان برای آنها تسویل می کند( محمد/ 25)
تزیین : آراستن و زیبا جلوه دادن چیزی که ناقص و معیوب است . « زُینَ لَهُم الشَیطان» شیطان بریا آنها تزیین می کند ( انعام / 43 و انفال / 48 و نحل / 63 و نمل /24 و عنکبوت / 38)
تمنیه : برانگیختن میل برای رسیدن به خواسته ای در آینده و به بیان دیگر برانگیختن آرزو « ... وَ یمَنّیهم وَ ما یعِدُهُم الشَیطان الاِ غروراً» ... و آرزوهای آنها را بر می انگیزد و وعده شیطان غیر فریبکاری نیست ( نساء / 119)

[عهد آسمانى]

غرور: غفلت از چیزی در اثر چیز دیگر .
« وَ ما یعِدُهُم الشَیطان الاِ غرورا » و شیطان وعده نمی دهد مگر فریبکارانه ( اسراء / 64 و نساء / 119)
با این اسباب انسان نواقص دنیا را با این که می بینید ، گویا ندیده و در اثر تسویل و تزیین و تمنیه و غرور شیطان و هوس های نفسانی خود به دنیا روی آورده و به حیات دنیا سرگرم می شود و دنیا در حقیقت همین سرای سست موهوم و خانه ی تار عنکبوتی که برای منافقان و کافران شکل می گیرد. پس دنیا مذموم که جولانگاه شیطان است ، این عالم طبیعت نیست بلکه عالم موهوم و پندارینی است که وسوسه های شیطانی به کمک هواهای نفسانی برای هر کس می سازد. اما حیات طیبه در عالم عندالله برای صادقین تحقق پیدا می کند.