(...◕✿◕◕✿◕ مصداق های زیبایی در نگاه قرآن کریم ◕✿◕◕✿◕...)

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

روح که نفخه خداوند جمیل است، زیبا و زیباطلب است، با زیبایی آشنایی دیرینه دارد و آن را راه رسیدن به اصل و وطن حقیقی خود می‏داند و با ارتباط با زیبایی واقعی، نه تنها آرام می‏گیرد، بلکه پیوند ناگسستنی خود را با خالق زیبا برقرار می‏کند.در این مقاله سعی بر آن است، با سیری در آیات و روایات، مصداق‏های زیبایی، اعمّ از مادی و معنوی و ارتباط آن‏ها با یکدیگر بررسی شود.

مقدمه

در آموزه ‏های دینی، روح نفخه ذات الهی است، خود را وابسته به او می‏داند و با هر موجودی که نشانی از او داشته باشد، انس و آرامش می‏ گیرد، بهترین نشان الهی، صفت جمال است که ان اللّه جمیل.

در منظر معارف اسلامی، علاوه بر این‏که جهان تجلی زیبایی خداوند است، بلکه مصداق‏ هایی بارز از زیبایی در صورت ماده و معنی معرفی شده‏ اند تا روح خداجو و زیبا آشنا، نه تنها احساس غربت نکند و راه وصول به اصل خود را فراموش ننماید، بله در عالم کدر و خشن ماده احساس لطافت و آرامش کند.

در این مقاله، ضمن معرفی گونه‏ هایی از مصداق‏ های زیبایی در نگاه آیات و روایات، به رابطه زیبایی مادی(محسوس)و غیرمادی (معنوی)به صورت گذرا پرداخته شده است تا هم میزان توجه معارف اسلامی به زیبایی معلوم شود و هم الگویی برای زیباطلبان عرصه هنر ارائه شود، تا با الهام گرفتن از آن‏ها، با دیدی توحیدی به خلق آثار هنری بپردازند.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

الف)زیبایی‏های مادی (محسوسات)

1.زیبایی انسان‏ها

در فرهنگ زیباشناسی قرآن، علاوه بر زیبایی روحی انسان که خلیفه الهی است، به زیبایی جسمی و اندامی انسان‏ها هم توجه شده است.در معارف قرآنی، به زیبایی زن‏های دنیوی و زن‏های بهشتی‏ (حوریان)اشاره شده است.مثلا در مورد نهی طلاق و ازدواج مجدد فرموده است:«و لو اعجبک حسنهن»(احزاب، 51):گرچه زیبایی زن‏ها موجب تعجب و خوشایند تو باشد.در این آیه، به زیبایی بعضی از زن‏ها در حد تعجب‏ انگیز اشاره شده است.در آیه دیگر، در مورد زنان بهشتی می‏فرماید:«فیهن خیرات حسان» (الرحمن، 71):در بهشت زنان زیبا که وجود آن‏ها خیر است، وجود دارند.«و حور عین کامثال اللؤلؤ المکنون».(واقعه، 23):حوران چشم درشت و سیاه چشم(زیبا) چون مروارید.و آیات دیگری از این نمونه که در قرآن وجود دارند.

در فرهنگ قرآنی، علاوه بر این که زن به عنوان یکی از جلوه ‏های زیبایی خلقت و حوری بهشتی معرفی شده، به جنبه‏ های احساسی و عشق‏ آفرینی او نیز توجه شده است. در حقیقت این نظریه مکتب جمال را تأئید می‏ کند که:عشق زاییده زیبایی است و این زیبایی شوق به زندگی مشترک(ازدواج)و پیوستگی را که نهایت اشتیاق و با هم بودن است، برمی‏ انگیزد.یعنی سهم زیادی از این تمایل مرهون زیبایی است.

در مورد زیبایی مردها در قرآن، سوره یوسف که به عنوان احسن القصص توصیف شده، جریان بریدن زن‏ها دست خودشان را در مقابل مشاهده زیبایی حضرت یوسف، فرموده است:«فلما راینه اکبر نه و قطعن ایدیهن و قلن حاش اللّه ما هذا بشرا»(یوسف، 32): چون آن زن‏ها یوسف را دیدند، او را فوق العاده بزرگ(زیبا)دانستند و دست‏های خود را بریدند(بدون توجه)و با تعجب گفتند:پاک است خدا، این‏[یوسف‏]بشر نیست!

در حدیثی فرمود:«ان اللّه خلق آدم علی صورته»(رازی، 650): خداوند آدم را به صورت خود آفرید. به هر حال، انسان چه زن و چه مرد، یکی از مظاهر و مصداق‏های زیبایی معرفی شده است.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

2.نگاه قرآن به زیبایی آسمان

یکی دیگر از مصداق‏های زیبایی در قرآن، آسمان‏ها هستند که با مناظر زیبا و پرجاذبه نیلگون و پر از ستاره خود، چشم هر زیباطلبی را مجذوب خود می‏ کنند و به هنرمندان، درس هنرنمایی و زیباآفرینی می‏ دهند: «افلم ینظروا الی السماء فوقهم کیف بنیناها و زینّاها»(ق، 6):آیا به آسمان بالای سرشان ننگریسته‏اند که چگونه آن را ساختیم و به زیبایی آراستیم؟

«انا زینا السماء الدنیا بزینة الکواکب»(صافات، 6):ما آسمان دنیا را زیبا نمودیم و با ستاره‏ ها تزئین کردیم.این آیات به این نکته جالب اشاره می‏ کند که خداوند در ذات انسان غریزه زیباجویی و زیبایابی قرار داده و بهترین اثرهای هنری و زیبایی را به عنوان نسخه شبیه به اصل به وجود آورده است.آن‏گاه به این غریزه خفته هشدار می‏ دهد که بنگرد و ضمن الگوگیری، به عظمت و خلاقیت هنرمندانه او پی ببرد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

3.نگاه قرآن به زیبایی جانداران

در اندیشه زیباشناسی قرآن، حیوانات از مظاهر زیبایی در خلقت هستند که به زیبایی آن‏ها اشاره شده است:«و لکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون»(نحل، 6):برای شماست در آن زیبایی، هنگامی که صبحگاهان جانداران را به چرا می‏برید و در شامگاهان آن‏ها را به جایگاه‏های خود برمی‏ گردانید.

علامه جعفری می‏ فرماید:نکته بسیار قابل توجهی که در تذکر به این زیبایی وجود دارد، این است که‏ زیبایی در حال دو نوع حرکت که جانداران به طور انفرادی یا دسته جمعی از خود نشان می‏ دهند، محصول کیفیت حرکت آن‏ها می‏ باشد، حرکت صبحگاهی که به مراتع و دشت‏های سرسبز می‏ روند و حال پویندگی در ادامه حیات خود را بروز می‏ دهند.و حرکت شامگاهی که برای استراحت و آرامش و دیدار و انس که با آشیانه‏ ها و بچه‏ های خود انجام می‏ دهند(جعفری، 125).

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

5.نگاه قرآن به زیبایی رنگ‏ها

زیباآفرینی رنگ‏ها از دیگر نمودهای زیبایی در فرهنگ زیباشناسی قرآن است.زیبایی رنگ‏ها چه به صورت فرد و چه به صورت ترکیب مورد توجه است.

«الم تر ان اللّه انزل من السماء ماء فاخرجنا به ثمرات مختلف الوانها و من الجبال جدد بیض و حمر مختلف الوانها و غرابیب سود»(فاطر، 27): آیا ندیدی که خداوند فرستاد از آسمان آب را، پس بیرون آوردیم از آن میوه‏هایی با رنگ‏های مختلف و زیبا و از کوه‏ها نیز جاده‏هایی آفریده شد، سفید و سرخ و رنگ‏های مختلف و گاه به رنگ کاملا سیاه.این نقاش چیره‏دست با یک قلم و یک مرکب (آب)انواع نقش‏ها را ابداع کرده است که بینندگان را مجذوب و شیفته خود می‏کند!در مورد رنگ زرد می‏فرماید:«قالو ادع لنا ربک یبین لنا مالونها، قال انه یقول انها بقره صفراء فاقع لونها تسر الناظرین»(بقره، 65):گفتند، بخواه از پروردگارت تا بیان کند رنگ آن گاو را؟گفت آن گاوی است زرد خالص که رنگش مسرور می‏سازد بینندگان را.«کانه جمالت صفر»(مرسلات، 34):به رنگ شتران زرد.

رنگ زرد نشاطآور است و چشم گیر، و رنگ سبز آرامش دهنده‏ ترین رنگ‏ها و علامت زندگی، رویش، صلح و جاودانی است.در قرآن به رنگ سبز توجه بیش‏تری شده و این رنگ از زیبایی‏ها و رنگ‏های لباس بهشتیان معرفی شده است.

«و یلبسون ثیابا خضرا من سندس»(کهف، 30):می‏ پوشاند جامه ‏های سبز از دیبای نازک.

«عالیهم ثیاب سندس خضر و استبرق»(دهر، 21):بر اندام بهشتیان لباس‏هایی است از حریر نازک سبز رنگ و از دیبای ضخیم.

از رنگ سبز به عنوان یک رنگ زیبا و دلنشین زیاد سخن به میان آمده است؛حتی تکیه‏ گاه‏ها بهشتیان با رنگ سبز معرفی شده است.

«متکئین علی رفرف خضر و عبقری حسان»(الرحمن، 76)تکیه می‏کنند بر بالش‏های سبز و بساط قیمتی زیبا. و در روایات، به استفاده از رنگ سیاه و مشکی برای رنگ کردن موها، تأکید شده است؛برای جوان و زیبا نشان دادن انسان.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

.نگاه قرآن به مصنوعات هنری و زیبای بشر

از منظر زیباشناسی قرآن، زیبایی‏های هستی چه طبیعی باشند و چه مصنوعات دست بشر، به خداوند نسبت داده شده‏ اند.چون آثار زیبای بشری برخواسته از روح زیباطلبی است که در انسان نهاده شده است که آن بعد الهی است.پس تمام زیبایی‏ها و مظاهر آن، مورد تأئید و تشویق قرآن هستند.این‏که آثار هنری و زیبایی در مسیر انحراف باشند، به حقیقت زیبایی ارتباطی ندارد.بلکه یک نوع سوء استفاده از هنر و زیبایی است که خیانت است و مورد مذمت و نهی قرآن است.

قرآن می‏فرماید:ما امکانات را در اختیار قرار دادیم تا شما مصنوعات زیبا را استخراج کنید.

«و هو الذی سخر البحر لتاکلوا منه لحما طریا و تستخرجوا منه حلیه تلبسونها»(نحل، 14):خداوند تسخیر کرد دریا را تا بخورید از آن گوشتی تازه و تهیه کنید لباس‏ها و پوشاندنی‏های زیبا.

در مورد شکل صورت‏های ساخته شده در زمان حضرت سلیمان می ‏فرماید:«یعلمون لو ما یشاء من محاریب و تماثیل و جفان کالجواب و قدور راسیات»(سباء، 14):اجنه برای سلیمان(ع)آنچه که از محراب‏ها تمثال‏ها و کاسه‏ هایی مانند حوضه‏ ها و دیگ‏ هایی بزرگ و ثابت می‏ خواست، می‏ ساختند.منظور از محراب‏ ها به گفته طبرسی: جایگاه‏های عبادت بوده است و گفته شده است که قصرها و مساجدی بوده که مردم در آن‏ها عبادت می‏کردند (طوسی، 8/328).

ابن عباس می‏گوید:اجنه برای سلیمان(ع)صورت‏های پیامبران و پارسایان را در مساجد تصویر نمودند تا مردم به آن‏ها تماشا کنند و به عبادت خداوند تشویق شوند(همان).پس می‏توان گفت، آیه تأئیدی است بر آثار هنری ساخت دست بشر که برای تشویق و رسیدن به جمال مطلق الهی باشد.

شما در زمین‏ها«تتخذون من سهولها قصورا» (اعراف، 74): قصرها می‏سازید.«و مما یوقدون علیه فی النار ابتغاء حلیه او متاع زبد مثله» (رعد، 17):و از آن فلزاتی که در آتش برای زینت آلات یا کالا ذوب می‏کنید. در این آیات، به آثار هنری زیبای بشری، از قبیل قصرها و زیورآلات و نقاشی‏ها و صورت‏ها اشاره شده است؛گرچه در تصویر صورت‏های دارای روح، باید به فتوای مراجع عظام توجه کرد که در جای خود مورد بررسی قرار گرفته است.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

ب)زیبایی‏های معنوی

زیبایی‏های معنوی و معقول، به دلیل سنخیت و نزدیکی با روح انسان، از عالی‏ ترین درجات پرجاذبه زیبایی مورد تأکید و تشویق دین هستند و در قرآن به آن‏ها توجه خاصی شده است؛به مراتب بیش‏تر از زیبایی مادی.لذت از زیبایی معنوی، برای انسان‏های صاحب کمال که از درک عقلانی و ایمانی بیش‏تری برخوردارند، قابل وصف نیست و انسان‏های در راه مانده، از درک آن‏ها عاجزند.در ذیل به نمونه‏ هایی از آن‏ها اشاره می‏ شود.

1.صبر و استقامت

«فاصبر صبرا جمیلا»(معراج، 5):شکیبایی نما، شکیبایی زیبا. علامه جعفری می‏فرماید:چه بزرگ و زیباست آن روح که در برابر حوادث و انگیزه‏ های بی‏اساس و غیرمنطقی خود را نمی‏ بازد و تلخی صبر و بردباری، قیافه او را که مانند پرده‏ای روی روحش کشیده است، درهم و برهم‏ن کند و تبسم با عظمت او را مبدل به گرفتگی عبوسانه ننماید. تبسم در هنگام شکیبایی، گشادگی روانی در مقابل عوامل و انگیزه‏ های کوبنده، همان زیبایی معقول است که هیچ تماشاگری را هر اندازه هم که تماشایش طولانی بوده باشد، سیر نمی‏ کند.
حالت تحمل و بردباری در راه هدف‏های والای زندگی، در برابر ناگواری‏ها و ناملایمات، هیچ‏گونه نمود نقاشی و ترسیمی و مناظر طبیعی ندارد، ولی از آن زیبایی برخوردار است که هرگونه زیبایی را معنی و محتوا می‏ بخشد(جعفری، 127).

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

2.زیبایی عقل

عقل یکی دیگر از مصداق‏ های زیبایی معنوی است که صاحب آن از جمال و زیبایی معقول برخوردار است.
امام حسن عسگری(ع)فرمود: «حسن الصوره جمال ظاهر و حسن العقل جمال باطن»(مجلسی، 1/ 23):زیبایی صورت جمال ظاهری است و زیبایی عقل جمال باطنی. «لا جمال ازین من العقل»(همان، 84):هیچ جمالی زیباتر از عقل نیست.فهم و بینش کمال، از موهبت‏های زیبای الهی است که موجب سعادت و خیر و وصول به حقیقت و جذب زیبایی‏ها می‏شود. عقل اولین نعمتی است که خداوند خلق کرد.قال ابو عبد اللّه(ع):«ان اللّه خلق العقل و هو اول خلق» (کلینی، 1/23):خداوند عقل را خلق کرد و آن اولین مخلوق است. در همین حدیث، امام برای عقل 75 لشگر(خصلت)شمرده است که هر کدام به تنهایی یک زیبایی معنوی هستند.در حدیثی دیگر، امام صادق(ع)فرمود:«العقل الذی جعله اللّه زینه لخلقه»(همان، 33): خداوند عقل را زینت خلقش قرار داد.

3.زیبایی علم

در نگاه زیباشناسی دین، یکی از مظاهر و نمود زیبایی علم است.امام علی(ع)می‏فرماید:«العلم جمال» (غرر الحکم، 54):دانش زیور و زیبایی انسان است.

شاهکارهای شگفت‏انگیز رفتاری و صنعتی و هنرآفرینی ‏ها، از برکت وجود علم هستند و علم حیات‏ بخش است.علم لباس زیبایی است که بر اندام انسان پوشیده می‏شود و اعمال او را زیبا می‏ گرداند و انتخابی زیباگرانه دارد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

4.نیت زیبا

اندیشه و نیت زیبا در اعمال و رفتار نسبت به خدا و هستی یکی دیگر از زیبایی‏های معنوی است.نیت زیبا حاکی از دید مثبت و زیباگرانه نسبت به جهان اطراف انسان است.

امام علی(ع):«حسن النیه جمال السرائر»(غرر و درر، 1/382)نیت خوب، زیبایی سیرت‏هاست.

5.زیبایی عفو و اغماض

ذوق و شهود و احساس زیبایی‏جویی آدمی نمی‏ تواند صحنه زیبای چشم‏ پوشی از انتقام را ترسیم کند.آیا زیباتر از صحنه عفو و گذشت سراغ دارید.عفو و گذشت از انتقام جویی، چنان زیبا است که اگر حیات انسانی را نیاراید، او طعم هیچ ‏گونه زیبایی برونی را نخواهد چشید.امام علی(ع) می‏فرماید:«احسن افعال المقتدر العفو»(غرر الحکم):از زیباترین افعال قدرتمند، عفو و گذشت است.خداوند می‏فرماید:«فاصفح الصفح الجمیل»(حجر، 85):«با عفو و بخشش که زیباست از لغزش‏های مردم درگذر.»

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

6.زیبایی جدایی از ناپسندی‏ها

جدایی و مفارقت‏های هدایت‏گونه از منحرفان و تبهکاران و صحنه‏ ها و مکان‏ هایی که با روح الهی انسان سازگاری ندارند، جلوه‏ هایی از زیبایی‏ های استقلال و اصالت روح زیباطلب انسان هستند که با این هجرت و جدایی، خود به دنبال اصلاح و ایجاد تغییر در طرف مقابل و کشانیدن او به زیبایی‏هاست.

«و اصبر علی ما یقولون و اهجرهم هجر اجمیلا»(مزمل، 10):به آنچه می‏گویند بردبار باش و از آنان دوری گزین؛دوری و جدایی زیبا.

علامه جعفری می‏فرماید:روح چنین شخصی از نوعی زیبایی عالی برخوردار است که خود بیش از همه از آن زیبایی لذت می‏برد این آرمان معقول نشان دهنده آن کمال زیباست که با وجود آمدن یک نفرت و انزجار، روح خود را مبدل به خزان نمی‏ کند که هم طراوت و سرسبزی و شاخ صارهای روح خود را از بین ببرد و هم روح آن کس را که از او جدا شده است(جعفری، 128).

توجه به جمال مطلق و لذت بردن از آن، هدف و نهایت عشق‏ ورزی است.شاید برای همه انسان‏ها، رسیدن به این هدف، بدون مقدمه و واسطه ممکن نباشد، ولی می‏ شود از مقدمات و مراتب نازل زیبایی شروع کرد و با استمداد از حس کمال‏ طلبی، به مراتب عالی زیبایی یعنی به کمال مطلق رسید.بو علی سینا رابطه این دو را بدین صورت بیان کرده است:«اللّه هو جمال السرمدی و فی طبیعه الجمال تکون الرغبه فی الحب» (مشکواه، فصل 5/10):خداوند جمال دائم و نهایی است و در طبیعت زیبایی نهفته است که موجب رغبت و محبت به خداوند می‏شود.

بنابراین جمال مادی وسیله عروج است نه هدف.سیر و سلوک جمالی، مراحلی دارد که بایستی پله پله طی شوند.یکی از اصول مکتب جمال این است که زیبایی‏ های مادی و زمینی و مجازی، نه تنها سزاوار عشق‏ ورزی هستند، بلکه اگر کسی از این پل ها عبور نکند، به مقصد حقیقی نخواهد رسید.یعنی زیبایی مراتبی دارد.عده‏ای در زیبایی‏ های مقدمی و محدود و ناقص توقف می‏ کنند و عده ‏ای دیگر از آن‏ها می ‏گذرند و به هدف‏ های عالی زیبایی‏ های معنوی می‏ رسند؛جایی که چهره و جمال الهی را مشاهده می‏ کنند.در قرآن شریف، عشق‏ ورزی به زیبایی‏ های دنیوی به عنوان وسیله، به رسمیت شناخته و تأئید شده است.یک نمونه از این عشق ‏ورزی مجازی و پسندیده بین زن و مرد است و در فرهنگ قرآن، قصه«آدم و حوا»و«یوسف و زلیخا» و«سلیمان و بلقیس»و عشق‏ ورزی به انسان‏های دیگر، مثل عشق«یعقوب به یوسف»یا عشق«حوریان به مؤمنان»مطرح شده است.این عشق‏ های محسوس و مادی، نهایتا به عشق معنوی و به مرحله عشق الهی صعود می‏ کنند.