رزق و روزی و مسائل مربوط به آن

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

««رزق و روزی و مسائل مربوط به آن»»

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

مفهوم شناسی رزق

رزق در لغت به معناى چیزى است که از آن بهره برده مى‏شود.[۱] رزق و روزى که خداوند آن را به عهده گرفته و ضمانت نموده عبارت است از: سهم و نصیبى که باید به مخلوقات برسد تا بتوانند به وجود و بقاى خود ادامه دهند.

راغب در مفردات می گوید:

رزق گاهى به عطاء دائمى اطلاق می شود، خواه دنیوى باشد یا اخروى و گاهى به نصیب و بهره و گاهى به غذایی که وارد جوف می شود. گویند:

شاه رزق لشکر را داد و دانش روزى من شده است.[۲] خلاصه آن که رزق عطایى است که از آن منتفع می شوند خواه طعام باشد یا علم و یا غیر آن.[۳]

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

اهمیت رزق وروزی

آیات، روایات، ادعیه، نمازها و دستورات فراوانی پیرامون رزق و طلب و آداب آن وارد شده که همۀ اینها بر اهمیت رزق و روزی دلالت می نماید؛ به عنوان نمونه:


الف:خداوند متعال دربارۀ استفاده از زینت های حلال و روزی هاى پاکیزه می فرماید: «بگو: چه کسى زینت هاى الهى را که براى بندگان خود آفریده، و روزی هاى پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو: این ها در زندگى دنیا، براى کسانى است که ایمان آورده‏اند (اگر چه دیگران نیز با آنها مشارکت دارند ولى) در قیامت، خالص (براى مؤمنان) خواهد بود. این گونه آیات (خود) را براى کسانى که آگاهند، شرح مى‏دهیم».[۴]


ب: امیر المؤمنین(ع) می فرماید: «مؤمن شبانه روز خود را باید به سه قسمت تقسیم کند یکی برای عبادت یکی برای کسب روزی برای خانه و یکی برای لذت های حلال».[۵]


ج: در حدیث دیگری از آن حضرت نقل شده است که: «طلب رزق نموده و نیازهاى خود را جستجو بنمایید زیرا طالب آن به آن دست خواهد یافت».[۶]

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

: علامه طباطبایی در المیزان دربارۀ آیۀ ” فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ …”[۷] می فرماید: «منظور از” قضاء صلاة” اقامه نماز جمعه، و تمام شدن آن است. و مراد از” انتشار در ارض” متفرق شدن مردم در زمین و مشغول شدن در کارهاى روزانه براى به دست آوردن فضل‏ خدا- یعنى رزق و روزى- است.



و اگر در میان همه کارهاى روزانه فقط طلب رزق را نام برد، براى این بود که مقابل ترک بیع در آیه قبلى واقع شود، لیکن از آن جایى که ما در آیه قبلى گفتیم که منظور از ترک بیع همه کارهایى است که آدمى را از نماز باز مى‏دارد، لا جرم باید بگوییم منظور از طلب رزق هم همه کارهایى است که عطیه خداى تعالى را در پى دارد، چه طلب رزق و چه عیادت مریض، و یا سعى در برآوردن حاجت مسلمان، و یا زیارت برادر دینى یا حضور در مجلس علم، و یا کارهایى دیگر از این قبیل».[۸]

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

ه: در الدر المنثور آمده است که عبد الرزاق (در کتاب المصنف) از ایوب روایت کرده که گفت:


«مردى از بالاى تلى مشرف به رسول خدا (ص) شد، (منظور این است که از جاى خطرناکى عبور مى‏کرد)، مردم گفتند: عجب مرد چابکى است! اى کاش این چابکى را در راه خدا صرف مى‏کرد، رسول خدا (ص) فرمود:


مگر راه خدا منحصر در جنگیدن و کشته شدن است؟ آن گاه فرمود:


راه خدا بسیار است، بیرون شدن از خانه و سفر کردن براى طلب رزق حلال و فراهم نمودن هزینه زندگى پدر و مادر، راه خدا است، و نیز سفر کردن براى طلب رزق حلال جهت زن و فرزند راه خدا است، و سفر کردن و طلب رزق براى به دست آوردن قوت خویشتن نیز راه خدا است، بله کسى که براى زیادتر کردن مال(از غیر راه حلال) به سفر مى‏رود، او در راه شیطان است».[۹]

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

و: امام صادق (ع)می فرماید: «خداوند متعال، سفر کردن و به غربت رفتن را در طلب روزى دوست مى‏دارد».[۱۰]

‏در کتاب کافی از عبد الاعلى مولاى آل سام روایت شده که گفت:


«روزى تابستانى که هوا بسیار گرم بود در یکى از راه هاى مدینه به امام صادق (ع) برخورده عرض کردم: فدایت شوم آیا با آن وضعى که نزد خداى تعالى و با آن قرابتى که نسبت به رسول خدا (ص) دارى در مثل چنین روزى چرا خود را به زحمت مى‏اندازى؟ فرمود: اى عبد الاعلى به طلب رزق برخاسته‏ام تا از کسى مثل تو بى نیاز باشم».[۱۱]

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

رازقیّت خداوند متعال

رازقیت خداوند متعال به این معنا است که رزق و روزى همه موجودات را به عهده گرفته و ضمانت نموده است؛ یعنی آن سهم و نصیبى که باید به مخلوقات برسد تا بتوانند به وجود و بقاى خود ادامه دهند، به آنها می رساند. البته تعهد و ضمانت الهى و رزّاقیت و روزى رسانى اى که به ذات اقدس پروردگار نسبت مى‏دهیم با ضمانت‏ها و تکفّل‏هاى انسانى متفاوت است. اگر در قرآن کریم آمده: «رزق و روزى هر جنبده‏اى بر عهدۀ خداوند است»،[۱۲]



باید در نظر داشت کسى که رزق جنبندگان را به عهده گرفته است «اللَّه» مى‏باشد نه یک مخلوق. «اللَّه» یعنى آن کس که آفرینندۀ نظام هستى و خالق موجودات است، از این جهت تعهد الهى با تعهد مخلوقى که جزئى از همین نظام مى‏باشد و تحت تأثیر موجودات این نظام است، تفاوت دارد. «از امام علی(ع) پرسیدند اگر در خانه مردى را به رویش ببندند، روزى او از کجا خواهد آمد؟ فرمود:


از آن جایى که مرگ او مى‏آید»[۱۳]؛ یعنی خداوند سبحان قدرت دارد که در هر شرائطی روزی موجودات را به آنها برساند.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

“رازق” (اسم فاعل) از صفات خداوند بوده و صفت روزی رسانی خداوند را بیان می کند و “مرزوق” (اسم مفعول) صفت مخلوقات خداوند است که خداوند به آنها رزق و روزی می دهد.


شناختن فعل خدا و رزّاقیت او، شناخت نظام عالم است. ما خود جزو عالمیم و مانند سایر اجزاى آن وظیفه‏اى داریم. البته وظایفى هم که ما دربارۀ ارزاق و حقوق داریم و قانون خلقت یا قانون شریعت ما را به آن‏ها موظف ساخته است از شئون رزّاقیت خداوند است.


قوّۀ جذب و تغذّى که در گیاهان است، نیز جهازات تغذیه، میل‏ها و غریزه‏هایى که در جانداران است و آن ها را به سوى مواد غذایى رهنمون مى‏سازد، همه از مظاهر رزّاقیت حضرت حق است. خدا است که هر جاندارى را به وسیله مجموعه‏اى از میل‏ها و رغبت‏ها مسخّر کرده تا به دنبال هر آنچه نیاز دارد برود و براى ارضاى این میل‏ها در تلاش باشد.


همین اندیشه و تلاش و کوشش زمینه ساز رزّاقیت خداوند است و رزّاقیت او است که روزى و روزى خوار، رزق و مرزوق را عاشق یک دیگر قرار داده و در پى هم روانه کرده است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در نگاه اول و با دیدی وحدت گرایانه، تمام وجود ما و آنچه که توانایی استفاده از آن را داریم، متعلق به پروردگار هستی بخش است. این واقعیت در آیات بسیاری از قرآن به مخاطبان گوشزد شده است، از جمله:

۱٫ “لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْض”؛[۱۴]
تمام آنچه در آسمان ها و زمین است متعلق به پروردگار می باشد.
۲٫ “إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُون”؛[۱۵]
همه متعلق به خدا بوده و به سوی او بازخواهیم گشت.
۳٫ “قُلْ لِمَنْ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلَّه‏”؛[۱۶]
بگو آنچه در آسمان ها و زمین است، متعلق به کیست؟ بگو به پروردگار!
۴٫”هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی‏ مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُور”؛[۱۷]اوست که تمام زمین را رام شما گرداند پس در گوشه و کنار آن به راه افتید و از روزی او بخورید و بازگشتتان به سوی او خواهد بود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

از طرف دیگر و با نگاهی تکثرگرایانه، خداوند، انسان ها را مالک بخشی از مواهب موجود در جهان دانسته و در موارد مختلف، به صورت کلی و یا با تقسیم بندی هایی خاص این موضوع را خاطر نشان شده است.

در مواردی چون خمس،[۱۸] ارث،[۱۹] مالکیت،[۲۰] و … به نظر می رسد که پروردگار، به نوعی انسان ها را مالک بخشی از جهان مادی دانسته است. طبیعی است که بین این دو نگاه متفاوت به مالکیت که از دو منظر جداگانه بیان شده است،


تفاوتی نمی توان یافت و قرآن چه زیبا در یک آیه به هر دو نگاه اشاره کرده است:
“وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً مِنْهُ إِنَّ فی‏ ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُون”؛[۲۱]و آسمان ها و زمین را در اختیارتان نهاد که همه اش از او است.همانا در این نکته، برای انسان های دارای اندیشه، نشانه هایی است