سه نکته کلیدی برای جهاد با نفس!

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

سه نکته کلیدی برای جهاد با نفس!


همه ما علاقمندیم دارای صفات نیکوی اخلاقی و فضائل نفسانی باشیم
و نیز به دور از صفات زشت و عاری از رذائل نفسانی بوده باشیم،
به این منظور روشن است که اول باید هر دو دسته از صفات شناخته شوند
و پس از آن برای پیاده کردن دانسته ها تلاش نمود.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

در این نوشتار مختصر نام این مرحله را «تزکیه» می گذاریم که البته نامی است برگرفته از قرآن مجید.

قصد نگارنده- با اعتراف به تهی بودن خویش از فضائل و احتیاج زیاد به تطهیر درون- بیان چند نکته در زمینه عملیاتی نمودن آن دانسته هاست.

یعنی نکاتی در باره «تزکیه نفس»


1- باید دانست تزکیه نفس به هیچ وجه عملی آسان نیست که بسیار دشوار است. تا جائیکه در روایات متعددی از تلاش برای آن به «جهاد» یا «مجاهده» تعبیر شده است.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

از آن جمله است روایات ذیل که از حضرت امیرالمۆمنین (صلوات الله علیه) در کتاب «تصنیف غررالحکم» نقل شده است:

«الا و ان الجهاد ثمن الجنّة فمن جاهد نفسه مکلها و هی اکرم ثواب الله لمن عرفها»
«افضل الجهاد مجاهدة المرء نفسه»
«ثمرة المجاهدة قهر النفس»
«انک ان جاهدت نفسک حوت رضی الله»
«ان المجاهد نفسه و علی طاعة الله و عن معاصیه عندالله سبحانه بمنزلة برً شهید»؛

گونه ای از این روایات شریفه به این ترتیب است:

«به هوش باشید! همانا جهاد کردن؛ بهای بهشت است پس هر آن کس که به جهاد با نفس خود پرداخت آن را مالک شد و این ارجمندترین ثواب برای کسی است که نفس خود را شناخته است»

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

«برترین جهاد، مجاهده ای است که آدمی با نفس خود می کند»

«حاصل مجاهده، چیرگی بر نفس است»

«اگر مجاهده با نفس کنی به خشنودی خداوند دست می یابی»

«کسی که در راه انجام طاعت خداوند و دوری از گناهان مجاهدت می ورزد، در نزد خداوند منزلت انسان نیکو کار شهید را داراست»

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

2- در عین حال سرانجام این تلاش و مجاهده بسیار شیرین و گواراست. چنانکه خداوند سبحان در آیه نهم از سوره مبارکه شمس می فرماید:

«همانا رستگار شد آن کس که نفس خود را تزکیه نمود»


به نظر می رسد هر کاری که آدمیان انجام می دهند برای رسیدن به رستگاری و راحتی است. ولی متاسفانه بسیاری از ما یا رستگاری حقیقی را نمی شناسیم و یا اگر آن را می شناسیم، راه رسیدن به آن را گم نموده ایم.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

و حال آنکه خالق حکیم و رحیم ما می فرماید، راه فلاح و آزادگی و راحتی، تزکیه نفس است.

تأمّل در همان احادیث که در بند یک ذکر نمودیم به خوبی نشان می دهد، ثمره جهاد با نفس و تزکیه، چه سود بزرگ و خوشحال کننده ای می باشد.


براستی آیا رسیدن به برترین ثواب الهی و دستیابی به رضایت خداوند، باعث شادی و آسایش نیست. چنانکه در کتاب فوق الذکر از امام علی (علیه السلام) نقل می کند که:

« من مقت نفسه احبّه الله» ؛

«کسی که بر نفس خود غصبناک باشد، خدای متعال دوستش دارد.»

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

3- نکته دیگر که بسیار حائز اهمیت است آن است که آدمی باید طرق پیاده نمودن دانسته ها را بداند. ذیلاً به بعضی از این روش ها که بر گرفته از احادیث اهل بیت «علیهم السلام» است پرداخته می شود.


در حدیثی معتبر از حضرت امام صادق (علیه السلام) گزارش شده است که فرمودند:

«... انّ الله تبارک و تعالی خضّ الانبیاء بمکارم الاخلاق فمن کانت فیه فلیحمد الله علی ذلک و من لم تکن فلتیضّرع الی الله و لیسأله. قال قلت:جعلت فداک و ماهی؟ قال: الورع و القنوع و الصبر و الشکر و الحلم و الحیاء و السخاء و الشجاعة و الغیرة و البّر و صدق الحدیث و اداء الامانة» [1]

روشن است که این روایت مبارک، نیازمند تفسیر و شرح مفضّلی می باشد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

اما ترجمه گونه این چنین است:


... به راستی که خداوند (تبارک و تعالی) خصائل والای اخلاق را مخصوص انبیاء گردانید.

پس اگر کسی (از غیر انبیاء) این صفات را داراست، باید خداوند را ستایش کند
و اگر کسی فاقد آن هاست پس باید به درگاه خداوند تضّرغ کند و آن ها را بخواهد.


راوی می گوید:

عرض کردم: جانم به فدای شما آن صفات چه چیزهایی هستند.

امام فرمود:

ورع و پرهیزگاری،
قناعت کردن،
صبر،
شکرگزاری،
فرو بردن خشم،
حیا،
بخشندگی،
شجاعت،
غیرت،
نیکوکاری،
راستگویی
و ادای امانت.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

همانطور که واضح است طبق این حدیث، یک راه برای مجاهده با نفس و تزکیه آن، پناهنده شدن به ذیل عنایات ربویی است. آن هم با حالت تضّرع.

در خور توجه آنکه بعضی از لغویین گفته اند: تضّرع یعنی چیزی را با ذلّت خواستن. [2]



به راستی علت اینکه ما تا به حال برای تزکیه خود، متضّرعانه از خداوند درخواست نکرده ایم چیست؟

به نظر می رسد آبشخور این وضعیت تأسف بار، ضعف ایمان باشد که خود مسأله ای عمیق و البته محتاج بحث و تفصیل است.

شایان ذکر آن که دعای شریف "مکارم الاخلاق" که دعای بیستم صحیفه سجادیه می باشد حاوی حداقل 160 درخواست اخلاقی از خداوند متعال است که شاید بتوان همه آن ها را به 12 خصلت نیکوی مذکور در حدیث فوق ارجاع داد.

[مولاتی یا فاطمه الزهرا(س)]

اما راه بعدی برای پیروزی در جهاد با نفس و تزکیه آن:

از بعضی احادیث چنین به دست می آید که اگر آدمی خود را همانند کسانی که دارای صفت نیکوی اخلاقی هستند، بنماید، ای بسا دارای آن صفت حمیده بشود.



از امیرالمومنین (صلوات الله علیه) منقول است که فرمودند:

«ان لم تکن حلیما فتحلّم فانه قلّ من تشبّه بقوم الا و اوشک ان یکون منهم. » [3] می فرمایند:

اگر اهل حلم ورزیدن (صبر در برابر خشم خویش) نیستی، پس با تکلف، حلم بورز و خود را شبیه انسان حلیم قرار بده، چرا که کم پیش می آید کسی شبیه قومی بشود.