« چرا علیرغم تمام مشکلات روزمره، حضور مردم در راهپیمایی 22 بهمن هر سال پر رنگ تر می شود؟ »

[شهاب منتظر]

تحلیل جامعه شناختی و خواندنی دکتر حسین کچویان از راهپیمایی 22 بهمن

« چرا علیرغم تمام مشکلات روزمره، حضور مردم در راهپیمایی 22 بهمن هر سال پر رنگ تر می شود؟ »

به گزارش خبرنگار آیه های انتظار از گروه سیاسی رجانیوز: 22 بهمن هر سال، سرنوشتی مشابه پیدا کرده است! سال به سال بر جمعیت حاضر در خیابان ها افزوده می شود و دیگر دشمن نیز امیدی به این ندارد که 22 بهمنی از راه برسد که حضور مردم در خیابانها کمتر از سال قبل باشد تا بتواند بر آن مبنا، تحلیل ها و تفسیرهای مختلفی ارائه کند.این مساله البته برای ما که داخل ایران به سر می بریم و بارها و بارها از نزدیک این جمعیت عظیم را، آن هم نه فقط در 22 بهمن، که در 9 دی 88 دیده ایم، حالتی «کلیشه ای» پیدا کرده است، گویا ما نیز غیر از دیدن چنین جمعیتی در هر سال، انتظار دیگری نداریم و برایمان «عادی» شده که علیرغم تمام مشکلات داخلی و خارجی، اوضاع معیشتی، اشتباهات بزرگ بعضی دولتمردان و ... باز هم توده های مردم از هر رنگ و لباس و شکل را آماده دفاع از اصل انقلاب ببینیم و شعارهای مرگ بر ضد ولایت فقیه، مرگ بر آمریکا، مرگ بر اسراییل و ... را رساتر از همیشه بشنویم.

[شهاب منتظر]

جالب آنکه همانگونه که جمهوری اسلامی تنها نظام سیاسی در جهان محسوب می شود که بعد از انقلابش به رفراندوم گذاشته شد و بیش از 98% مردم به آن رای دادند، همچنان تنها نظام سیاسی در جهان محسوب می شود که جشن سالگرد انقلاب خود را با حضور توده های مردمش جشن می گیرد، دقیقا خلاف جشن سالگرد انقلاب های دیگر در سراسر جهان که نهایتا با حضور جمعی از نظامیان و رژه ی آنها و تعداد محدودی از مقامات لشگری و کشوری برگزار می شود، جالب آنکه رهبر معظم انقلاب نیز 3 روز قبل در 19 بهمن در دیدار با فرماندهان ارتش با اشاره به این مسئله فرمودند:

«كدام انقلاب را شما سراغ داريد كه بعد از ده‌ها سال، با حضور مردم در خيابانها و با شعارهاى مستحكم مردم، بزرگداشت براى سالگرد انقلاب گرفته بشود؟ حالا ان‌شاءاللَّه روز بيست و دوّم بهمن خواهيد ديد [ كه‌] ملّت ايران باز هم در همه‌ى شهرها بااستحكام مى‌آيند و فرياد خواهند زد استحكام خود را و نشان خواهند داد اقتدار ملّى را.»

اما این رویداد عجیب و خارق العاده در ایران را چطور باید تحلیل کرد؟ راه حل فهم درست حضور میلیونی ملت در راهپیمایی های 22 بهمن هر سال چیست؟ چرا عوامل اقتصادی، مشکلات معیشتی، سختی های روزمره و ... هر چقدر هم باعث رنجش مردم می شود اما منجر به دلزدگی آنها از اصل انقلاب نمی شود و درست در هر برهه ای که دشمن و حتی برخی نیروهای انقلابی نیز پیش بینی حضور کمتری از مردم در صحنه را دارند، این حضور پرنگ تر می شود؟

[شهاب منتظر]

پاسخ به این سوالات را 10 سال قبل دکتر حسین کچویان استاد برجسته جامعه شناسی دانشگاه تهران در مقاله ای خواندنی مطرح کرده است،

نوشتاری که علیرغم گذشت یک دهه از نگارش آن، همچنان تحلیلی زنده برای مخاطب محسوب می شود؛ چرا که این مقاله نخستین بار بعد از راهپیمایی 22 بهمن سال 82 به نگارش در آمده که فضای سیاسی آن روزها درگیر اقدامات افراطی اصلاح طلبان تندروی مجلس ششم بود، دقیقا چند روز بعد از اتمام تحصن آنها و تهدید های ضمنی اصلاح طلبان مبنی بر اینکه چراغ حیات جمهوری اسلامی رو به افول است و به احتمال زیاد مردم دیگر حضور چشمگیر سالهای گذشته خود در راهپیمایی 22 بهمن را نخواهند داشت! اما گذر زمان نشان داد حرکت انقلاب خلاف آن چیزی است که مورد تحلیل تندروها و رسانه های بیگانه بود و از آنجایی که راهپیمایی های 22 بهمن هر سال، به معنای واقعی کلمه شگفتی ساز است.

این مقاله همچنان تازگی خود را حفظ کرده و بازخوانی مجدد آن امروز نیز خالی از لطف نیست:

[شهاب منتظر]

این حضور معمایی؛ معمای بسیجی مستمر و سراسری

در بیست و پنج سال گذشته مردم مسلمان ایران کرارا صحنه ای را که در بیست و دوم بهمن ماه امسال نیز شاهد آن بودیم، در میان بهت و ناباوری همگان چه دوست چه دشمن، خودی و غیر خودی، به تجربه در آورده اند. با اینکه همیشه این حضور نا منتظر صورت معمایی و غیر قابل فهمی داشته است، تکرار آن میرود که به آن ماهیت طبیعی و شکلی عادی ببخشد.

کسانی که با این انقلاب همراهی داشته و درگیر مشکلات، افت و خیزها، اضطراب‌ها و نگرانی‌های آن بوده‌اند، به خوبی می‌دانند که حتی تا همین امسال نیز مسئله بدین صورت نبوده است، از حضور در راهپیمایی بیست و دوم بهمن ماه خودداری کنند هیچگاه نیروهای انقلاب را در ماهها و روزهای منتهی به این روزها رها نکرده است. به همین ترتیب دشمنان انقلاب نیز بگونه ای دیگر درگیر آشفتگی های مشابه در سمت و سوی خاص خود بوده و بر روی عدم حضور مردم شرط بندی و آن را تشویق می کرده اند. به همین دلایل هر ساله پس از تکرار این حضور غامض و نافهمیدنی، این سؤال به صورت پنهان آشکار و گفته شده یا نا گفته، برای همه مطرح بوده است که چگونه چنین حادثه‌ای ممکن شده است و معنای آن چیست.

اما اکنون ما در مسیر تحول نادرست در این زمینه هستیم. از آنجا که ظرف بیست و پنج سال گذشته مردم به صورت مداوم و بدون هیچگونه تردید و بی هیچ تحول کمی و کیفی منفی بلکه با حضوری رشد یابنده، کما و کیفا؛ نشان داده اند که نگرانی های دوستان بی پایه و شرط بندی دشمنان بر روی عدم حضور آنان قماری بر روی برگی سوخته بوده است، تدریجا صورت مسئله در حال پاک شدن است و این روز، شکل معمایی، پر ابهام سؤال آفرین خود را عملا از دست داده است.

[شهاب منتظر]

تمام کسانی که در درک مجملی از شرایط تاریخی عصر حاضر و امکانات و مقدورات صحنه سیاست دارند به خوبی می دانند که راهپیمایی بیست و دوم بهمن با چه دشواریهایی روبروست. بسیج یک کشور به گونه ای سراسری تنها در شرایطی بسیار خطیر که با مرگ و زندگی مردم آن پیوند داشته باشد، امکان دارد. تنها در اوضاع احوالی کاملا غیر عادی که در عمر یک نسل تنها یک، دو یا حداکثر سه بار رخ می دهد می توان انتظار داشت که چنین بسیجی ممکن شود.

هنگامی که زندگی مسیر عادی را طی می کند و رخدادها صورت تکراری به خود می گیرند، هیچ نیرویی نمی تواند مردم را از زندگی روزمره شان کنده و در مسیر چنین بسیجی قرار دهد. زندگی روزمره انسانها را به خمودگی ، تن آسایی و درگیری در مشغله های شخصی و لذت های انفرادی شان می کشاند به نحوی که هیچ نیروی عادی نمی تواند قابلیت جداسازی آنها از این وضعیت سخت و مانا را داشته باشد.

مشکلاتی که از ناحیه امکانات و ظرفیت های سیاسی ، پیشاروی بسیج هایی همچون حضور ملی یک کشور در بیست و دوم بهمن ماه قرار دارد بواسطه شرایط تاریخی عصر حاضر- که ما نیز کما بیش متاثر از آنیم- دو چندان می‌گردد.

[شهاب منتظر]

عصر حاضر عصری است که در آن از مرگ سیاست سخن گفته شده است و این دقیقا به معنای بی میلی و عدم رغبت مردم به درگیری در سیاست های رسمی و نهادینه یا دولتی است. در جایی که مردم کماکان علاقه‌ای به این گونه سیاست از خود نشان می دهند، آنچه آنها را درگیر می کند معقولاتی کلان و انتزاعی نیست، بلکه سیاست، برنامه ها و اقدامات عملی مشخصی است که به زندگی روزمره آنها ربط می یابد. از این منظر در وضعیت کنونی عالم برای آنکه مردم به فعالیتی سیاسی علاقه‌مند گردند و در آن مشارکت نمایند سیاست باید اهداف کلانی مثل عزت و اقتدار ملی، مبارزه با خارجی، دفاع از کشور و نظایر آن را رها کرده و به جای آن به مسائلی نظیر بیکاری، افزایش دستمزدها یا کاهش مالیات ها و نظایر آن‌ها بپردازد.

از این رو اهدافی از آنگونه که بسیج بیست و دوم بهمن ماه بر پایه آن انجام می‌گیرد، از معقولاتی نیست که بخت و اقبالی برای درگیر ساختن مردم یا علاقه مندی آنها به خود داشته باشد. در واقع دقیقا از جهت قابلیتی که بیست دوم بهمن در بسیج مردم بر پایه چنین اهداف اصطلاحا کلان و انتزاعی و دور از دسترس یا بدون ربط به زندگی روزمره مردم نشان می دهد این حادثه همیشه از دید ناظران خارجی باور نکردنی و عجیب به نظر رسیده است.

سیاست در عصر حاضر نه تنها قابلیت‌های خود ر ا برای سرمایه‌گذاری بر روی اهدافی که مستقیما در زندگی روزمره و قابل فهم مردم ارتباط ندارد از دست داده، بلکه به اعتبار مسائل ایدئولوژیکی و بالاتر از آن سیاست های فرد گرایانه و حزبی که مردم را در گروه بندی های بعضا متنازع دسته بندی می کند ، امکان بسیج های ملی و عمومی ندارد.

[شهاب منتظر]

اما صعوبت انجام فراخوانی بزرگ نظیر بسیج بیست و دوم بهمن ماه تنها در همین حد خلاصه نمی شود. بسیج این روز تنها نیازمند نیرویی نیست که بر نیروی منفی روزمرگی ها، خمودگی ها و لذت های ریشه دار در زندگی عادی غلبه کند.

بسیجی چنین، صرفا نیازمند غلبه بر دغدغه های فوری و اهداف خاص گروهی، و مشکلات ناشی از توجه به اهداف عام و دور از دسترس نیست. بسیج این روز نیازمند نیرویی بس بیشتر برای غلبه بر روندهای منفی و نامطلوبی است که طبیعی عالم سیاست است.

عالم سیاست عالم تصمیم گیری و اقداماتی است که به هر حال گروهی را ناخشنود می سازد. به تاثیرات منفی روند سیاست، فسادها، زد و بند ها و آلودگی سیاسی را نیز باید افزود که گر چه در ایران کم است اما قوت آثار روانی آن به دلیل تبلیغات و رفتارهای غلط دوستان یا دشمنان زیاد است. خصوصا اینکه بواسطه سابقه تاریخی آن، این تصویر منفی، وجهی راسخ و ریشه دار و جاگیری در تاریخ فرهنگ سیاسی مردم ایران است. اگر همه‌ی این تاثیرات منفی را در شرایط خاص ایران یعنی شرایط انقلابی با بی ثباتی ها، بی برنامگی ها، تعارض ها، نزاع های بعضا ساختاری قرار دهیم، روشن خواهد شد که برای غلبه بر این نیروی باز دارنده چه نیرو و قابلیت هایی می خواهد و تا چه پایه بسیج مردمی را صعب و بلکه ناممکن می سازد.

[شهاب منتظر]

اما همین صعوبت‌ها راهپیمایی بیست و دوم بهمن ماه را به لحاظ سیاسی اقدامی پر مخاطره نیز می سازد. ماهیت مخاطره آمیز این اقدام کما بیش بر همگان روشن است و این را می‌توان از سرمایه گذاری قوی و گسترده‌ای که دشمن برای نا کام گذاشتن آن انجام می‌دهد، دریافت. با نظر به نقش و کارکردی که بسیج در حیات سیاسی انقلاب یافته است هر گونه عدم توفیقی در این زمینه مستقیما و بی‌درنگ بر مشروعیت، اعتبار و مقبولیت مردمی نظام تاثیر خواهد گذاشت. به این معنا این بسیج همچون قمار پر خطری می نماید که موجودیت یا بقاء و تداوم انقلاب و نظام را در گرو خود قرار داده است. در نتیجه به این ترتیب انقلاب با دعوت به این بسیج مشروعیت خود را در معرض آزمون بزرگی قرار می دهد که شکست در آن ولو به میزانی نا چیز تهدیدهای جدی متوجه آن خواهد ساخت.

پیدایی یک چنین وضعیتی پدیده‌ای بی‌مانند در عمر نظام های سیاسی و انقلاب است. همانگونه که هیچ انقلابی از انقلابات عصر جدید پس از انقلاب فرانسه به این ظرفیت، امکان و جرات نداشته که سرنوشت خویش را به رای مردم و انتخاب آنها متکی کند، هیچ یک از آنها و یا حتی حکومت های تثبیت شده نیز در خود جسارت و امکان پذیرش این مخاطره عظیم را نداشته که هر ساله و در نتیجه سرنوشت خود را به پدیده حضور مردمی که در بیست و دوم بهمن ما شاهد آنیم ، مشروط کند. اما این تنها بخشی از مشکل است.

شاید بخش مهمتر و حساس تر مشکل آن است که حتی اگر حکومت یا جنبشی چنین ظرفیتی در خود بیابد، قطعا از ورود در این ماجرای پر مخاطره اجتناب خواهد کرد که هر سال یک بار خود را در معرض آزمون به این بزرگی و تعیین کنندگی قرار دهد. برای درک عظمت این کار لازم است که به نکته ای مهم توجه کنیم. بسیج مردمی اقدامی نظیر فراخوان مردم به رای ریزی یا ترتیب دادن اقداماتی از این دست نیست. با اینکه بطور طبیعی انتخابات چنین نقشی در تثبیت، تقویت یا کاهش مشروعیت و مقبولیت نظام های سیاسی دارد، ماهیت آنها به گونه‌ای است که تفسیر و تعبیرهای بسیار بر می دارد.

[شهاب منتظر]

عدم شرکت مردم در انتخابات یا کاهش آراء می تواند به دلایلی در سطحی پایین‌تر از موجودیت نظام از جمله ناخشنودی مردم از احزاب یا برنامه‌های آنها ارجاع شود. به علاوه انجام انتخابات به جهات متعددی هزینه های بسیار کمتری از یک بسیج مردمی دارد، هم به جهت اینکه انتخابات با نیاز های مستقیم مردم ارتباط می یابد هم از آن رو که از لحاظ مختلف از حمله روانی مشقت و بار بسیار کمتری در مقایسه با بسیج مردمی داشته و ماهیتی کاملا عادی و عملی دارد.

البته اگر حکومت ها می‌توانستند قطعا می‌کوشیدند از آزمون انتخابات‌ها نیز طفره رفته و خود را در معرض آن قرار ندهند. به همین دلیل می توان به خوبی معنای غیر معمول آزمونی همچون بیست و دوم بهمن ماه را دریافت. همه حکومت‌ها برای افزایش مقبولیت و تثبیت و تداوم پایه های نظام سیاسی خود و مشروعیت آن نیازمند بهره گیری از خاطره‌های ملی نظیر روز استقلال و بر پایی آیین ها و جشن های ملی هستند و این کار را بنحوی انجام می دهند که کمترین هزینه را برای آنها در بر دارد. به همین دلیل در تمام دنیا این نوع مناسک آیینی و جشن های ملی یا از حضور مردم – جز به شکل محدود و آن هم به صورت تماشاچی (نظیر جشن های انقلاب اکتبردر شوروی سابق) – خالی است یا اینکه به صورتی کاملا بسته و با حضور مقامات رسمی انجام میگیرد و لذا به غیر از بعضی اقدامات عمومی نظیر اتش بازی یا مراسم رژه و نظایر آن کلیه مراسم و جشن های ملی در جهان در محیط های سر بسته و خصوصی در درون آمفی تاتر ها یا سالن هایی همانند آن جریان می یابد.

از این نیز بگذریم که در اکثر موارد کل، کار در حد ارسال یک پیام یا سخنرانی رادیو تلویزیونی رؤسای حکومت ها خلاصه و جمع و جور می شود. با این حال انقلاب اسلامی ایران که به ‌طور مطلق در هیچ زمینه‌ای، نظیر آن در میان انقلابات معاصر بشری – از چهار صد سال پیش به این طرف- نیست در این مورد نیز نمونه ای بی مانند به جهان عرضه کرده است. این روشن نیست که چگونه چنین شد اما به هر حال تقدیر تاریخی، این انقلاب را در مسیری کاملا ویژه قرار داد. انقلاب اسلامی شیوه ای را برای بر پایی جشن های پیروزی و مراسم یاد کرد سالانه انتخاب نمود که به معنای دقیق خود، یک انقلاب بود. به این معنا ، انقلاب اسلامی به جای اینکه بگونه ای مناسکی و آیینی به تجدید خاطره و یاد پیروزی و روزهای انقلاب دست بزند، هر ساله خود انقلاب را در شکلی خاص با همان سر زندگی ، حیات و جوشش تجدید می کند. بیست دوم بهمن ماه برای انقلاب اسلامی صرفا یاد آوری و تکریم انقلاب اسلامی، رخدادهای حماسی و صحنه های ایثار و شهادت مردمی که در گذشته آن را بوجود آورده اند، نیست، بلکه باز تجدید انقلاب اسلامی و بر پایی دوباره و چند باره آن است.

[شهاب منتظر]

مردم مسلمان ایران در یک تداوم تاریخی هر ساله در این روز در کنار آنانی که انقلاب را ایجاد کرده اند ، می ایستند و شانه به شانه آنها انقلاب را باز تولید می کنند و از این طریق، آن را استمرار می بخشند. آنها در راهپیمایی خود صحنه‌ای نمایشی را بازی نمی کنند، بلکه به معنای دقیق و غیر نمادین، صحنه ای دیگر از انقلاب را ایجاد کرده و بخشی دیگر از تاریخ فعال و پویای آن را می سازند. اگر انقلاب را دائمی که صرفا به لحاظ تئوریک مطرح گردیده و آرزوی انقلابیون تاریخ بوده است معنایی داشته باشد، آنچه مردم مسلمان ایران هر ساله در بیست دوم بهمن ماه به صحنه در می آورند، تنها معنای قابل تحق آن است. با این روز ، انقلابی همیشگی و مستمر امکان تحقق یافته است. یک چنین چارچوبی معنادار ترین و ممکن ترین قالبی است که می توان این روز معمایی را مفهوم و تا حدی از ابهام خارج سازد.

به‌‌‌ عبارتی، تنها در صورتی می توان فراخوان عمومی بیست و دوم بهمن ماه را در هر سال فهمید که آن را صحنه‌ی نمایشی به حساب نیاوریم. هیچ صحنه‌ی نمایشی هر قدر هم که ارزشمند به حساب آید، نمی تواند چنین حضوری راتوجیه کند. بسیج نیرویی این چنینی، انگیزه‌ها و دلایل قوی و استواری می خواهد. اگر بنا نباشد که عقل مردم را به هیچ بیانگاریم نمی توانیم آنها را بازیچه تبلیغات قلمداد کنیم.

تحقق این روز را نمی توان به قدرت رسانه‌ها نسبت داد. اگر تبلیغات و رسانه ها بطور مطلق چنین توانی داشتند، همه قدرتهای موجود عالم بایستی می توانستند صحنه‌ای نظیر بیست و دوم بهمن یا عظیم تر از آن خلق کنند چرا که بسیاری از آنها نه تنهادر این زمینه از ما کم ندارند بلکه از قابلیتها و توانایی های تبلیغاتی و رسانه ای بمراتب قوی ترو کارامد تری نیز برخوردارند.