از عشق و محبت تا سبک زندگی

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

در آموزه‌های وحیانی اسلام بنیاد خانواده می‌بایست بر عشق و مودت درونی و مهر و محبت بیرونی استوار باشد. به این معنا که زن و شوهر زمانی می‌توانند خانواده را به هدف دست‌یابی به آرامش ایجاد کند که عواطف و احساسات بر آنان حاکم باشد و در رفتار و کردار خویش مهرورزی و نمایش آن را، اصالت بخشند.

اما زمانی که خانواده، دچار بحران عواطف و عشق می‌شود در اینجا سخن از عشق و عاطفه گفتن شاید نادرست و بی‌معنا باشد. از این‌رو می‌بایست به مساله و جنبه‌های دیگری پرداخت که عبارت از حقوق زن و شوهر است.

در نوشتار حاضر تلاش شده است که مساله زناشویی از دو منظر عقل و احساس بررسی و آموزه‌های قرآنی در این حوزه بازخوانی و تحلیل گردد که در آغاز به مساله حقوق خانواده اشاره و سپس به بنیادهای خانواده پرداخته می‌شود. با هم آن را از نظر می‌گذرانیم:

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

حقوق زن و شوهر در آموزه‌های وحیانی

شاید سخن گفتن از حقوق شوهر برای کسانی که نگاهی فمینیستی و زن گرایانه داشته باشند سخت و دشوار باشد؛ زیرا اینان بر این باورند که از آغاز حضور انسان در زمین زنان مظلوم تاریخ بشریت بوده‌اند و حقوق آن‌ها از سوی مردان تضییع شده است و هرگونه سخن گفتن از حقوق شوهر و مردان به معنای تثبیت استثمار زنان و بهره کشی از آنان می‌باشد. این گونه نگرش به مساله موجب می‌شود تا زن و مرد در مقابل هم قرار گیرند و از مکمل هم بودن بیرون روند و در جناح رقیب و دشمن قرار گیرند که می‌بایست به هر وسیله و ابزاری بر او چیره شد. نگرش دشمن بودن زنان و مردان نسبت به هم آثار زیانباری در جامعه و زندگی بشریت به جا می‌گذارد و انسان را از مسیر کمالی دور می‌سازد. این در حالی است که از نظر قرآن هیچ تفاوت معناداری میان زن و مرد از نظر ماهیت نیست و مردان و زنان از نظر ماهیت همانند هم می‌باشند و هر دو از نفس یگانه‌ای برخوردار هستند. از این رو کیفر و پاداش آنان در آخرت یگانه است هر چند که در دنیا به اسباب گوناگونی چون فیزیک بدنی و تفاوت‌های جسمانی، در حدود و تعزیرات تساوی در برخی از موارد نیست.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

از نظر قرآن زن و مرد مکمل یکدیگر هستند و اقتضای مکمل بودن آن است که تفاوت‌هایی داشته باشند تا بتوانند نیازهای یکدیگر را برآورده سازند. این نیازها همانند انگیزه‌ها و نیازهایی که مازلو، روان شناس معروف درباره انسان‌ها گفته است می‌تواند فیزیکی و جسمانی و یا علاقه و عشق و اعتماد سازی و شکوفایی و مانند آن باشد. از این رو تفاوت‌های معناداری در این حوزه مطرح می‌شود که ارتباطی به حقیقت و ماهیت اصل وجود مرد و زن ندارد بلکه متاثر از مقتضای زوجیت است. تعبیر قرآن از مرد و زن به زوجیت و جفت از همان آغازین لحظات آفرینش انسان بیانگر آن است که در آفرینش زن و مرد، مکمل بودن لحاظ شده است.

بنابراین سخن گفتن از حقوق شوهر همانند سخن گفتن از حقوق زن، مساله‌ای است که برای تثبیت استعمار و استثمار زنان از سوی مردان نیست، بلکه بیان بهترین شیوه‌های زندگی است. که در حقیقت سبک زندگی درست و کامل را می‌نمایاند.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

​

سبک زندگی و بیان حقوق

مسئله دیگر آن که بیان حقوق هر یک از زنان و شوهران به معنای آن نیست که سبک کامل زندگی در این مطالب گفته می‌شود؛ زیرا حقوق چنان که گفته شده بیان ضوابط و مقررات و قوانین عقلی و عقلایی و شرعی برای ایجاد ارتباط سالم و منطقی است و هرگز به معنای شیوه و سبک زندگی خانوادگی و زناشویی نیست؛ زیرا حقوق و قوانین براساس اصول و مبانی عقلی و عقلایی تبیین می‌گردد تا از تجاوز هر یک از دوسوی معادله به دیگری باز دارد. آن چه زندگی را به کمال می‌رساند و شیوه‌های برتر را می‌نماید اصولی فراتر از اصول عقلانی و یا عقلایی است که از خاستگاه عواطف و احساسات به مفهوم روان شناسی آن برخاسته است.
زمانی از حقوق و قوانین سخن به میان می‌آید که هر یک از دو سو ناتوان از برقراری ارتباطی سالم بر اساس عواطف و احساسات باشند. از آن جایی که گاه عواطف و احساسات که بنیاد خانواده بر آن نهاده می‌شود تضعیف و یا سست می‌شود و برخی از دو سوی معادله به دیگری تعدی و ظلم می‌کنند، تبیین حقوق مطرح می‌شود تا هر یک بدانند در این حالت که عواطف و احساسات کاهش یافته و سست گشته است چگونه می‌توانند خانواده را برپا نگه دارند تا در آینده تحت تأثیر عواطف انسانی و زناشویی به مرتبه پیشین بازگردند. بنابراین سخن گفتن از حقوق هر یک از زن و شوهر؛ به معنای مدیریت بحران و یا جلوگیری از آن می‌باشد تا احساسات و عواطف از میان رفته دوباره پدیدار گردد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

بهترین سبک زندگی

بهترین و کامل‌ترین شیوه سبک زندگی خانوادگی آن است که براساس عشق و علاقه و احساسات برپا شود و مدیریت گردد؛ زیرا هدف از ایجاد خانواده و بستن پیمان زناشویی، دست یابی به آرامشی است که به طور طبیعی تنها از این راه به دست می‌آید. از این رو در آیات قرآن، همواره سخن از زوجیت برای دست یابی به آرامش مطرح است و حکمت و علت ایجادی زن و شوهر و زوجیت را دست یابی آن دانسته است. براین اساس در آموزه‌های اسلامی و وحیانی همواره بر احسان تأکید می‌شود. احسان در مفهوم قرآنی مرتبه تعامل و برخورد ارتباطی با دیگری برپایه عواطف و احساسات است و این که براساس اصول عقلی و عقلایی رفتار نشود. از این رو ایثار که به معنای ازخودگذشتگی است امری پسندیده تلقی می‌شود درحالی که براساس اصول عقلی و عقلایی انسان زمانی که خود نیازمند است؛ از چیزی نمی‌گذرد و عقل حساب‌گر و عرف عقلایی سنجش‌گر حاضر نمی‌شود که از خود برای دیگری مایه بگذارد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

عشق و عاطفه

به هرحال ازنظر آموزه‌های وحیانی قرآن و اسلام، بهترین و کامل‌ترین شیوه زندگی خانوادگی بنیان گذاری آن براساس احسان و عواطف و عشق و احساسات است و بیان حقوق متقابل زن و شوهر تنها برای حفظ و نگه داری خانه و خانواده از بروز بحران و یا جلوگیری و یا بازدارندگی از آن در شرایطی می‌باشد که عواطف واحساسات در میان زوج کاهش یافته است و به گونه‌ای می‌بایست این بنیاد هم چنان برای بقای شرایط زندگی خانوادگی به ویژه برای کودکان و پرورش و تربیت آنان حفظ شود. بنابراین هرگاه احسان و عواطف نتوانست حضور یابد و به کار خود ادامه دهد آن گاه است که عقل و عقلا گام در میدان می‌گذارند و به مدیریت بحران می‌پردازند تا شرایط تعدیل شود و خانه و خانواده از بحران رهایی یابد.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

تاکید قرآن بر عناصر عاطفی در خانواده

آیات قرآن همواره بر عناصر احساسی وعشقی تاکید ورزیده و بر جنبه‌های عاطفی پافشاری نموده است؛ از این رو در آیه ۱۸۷ سوره بقره هر یک از دو سوی معادله را پوشش و لباس یک دیگر معرفی کرده که هم از زشتی‌ها می‌پوشاند و هم آنان را زینت می‌بخشد و از گرما و سرما در امان می‌دارد. زن و شوهر می‌بایست این گونه باشند و در کنار هم یکدیگر را بپوشانند و زینت بخشند و از ناملایمات زندگی و توفآن‌های بنیاد افکن حفظ کنند. در آیه ۱۸۹ سوره اعراف نخست به مسئله یگانگی و تساوی ماهیت زن و مرد اشاره می‌کند که هر دو را از نفس یگانه‌ای آفریده و از نظر ماهیت هیچ گونه تفاوتی ندارند و آنگاه به هدف زوجیت آنان اشاره کرده می‌فرماید که هدف از جفت قراردادن زن و مرد از آن رو بوده تا در کنار هم بتوانند عواطف و احساسات خود را ارضا کنند و به آرامش روحی و روانی و امنیت دست یابند.
قرآن آن‌چنان در روابط زن و شوهر به عواطف و احساسات و عشق و علاقه اشاره می‌کند که گویی جز احسان و عاطفه نمی‌بایست درمیان ایشان حکم فرما باشد. به این معنا که زن و شوهر می‌بایست روابط میان خویش را براساس مودت و دوستی و صفا قرار دهند و از رحم و مهرورزی هرگز دوری نگزینند.

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

زوجیت، نشانه وجود خداوند

در آیه ۲۱ روم، خداوند ایجاد زوجیت و آفرینش به شکل مکمل بودن را یکی از نشانه‌های بزرگ خود می‌شمارد که آدمی با تامل و درنگ درآن می‌تواند به وجود باریتعالی پی ببرد؛ زیرا خداوند چنان زن و شوهر را جفت و مکمل یکدیگر قرار داد که نمی‌توانند بی یکدیگر به کمال و بلکه آرامش دست یابند. ایجاد علاقه ومهر و محبت درمیان زن و شوهر به گونه‌ای که بتوانند همواره در کنار هم زندگی کنند و دمی از هم دور نگردند و در صورت دوری احساس تنهایی و اضطراب و تشویق نمایند، خود نشانه‌ای از نشانه‌های بزرگ خداوند و آیتی از آیات بلند اوست.

در آیه فوق، معیار و ملاک زندگی خانوادگی براساس دو اصل مودت و محبت نهاده شده است. مودت به معنای عشق و علاقه درونی و محبت به معنای بروز و ظهور آن به اشکال مختلف است. بنابراین هرکسی که در جست وجوی آرامش خانوادگی است می‌بایست این دو معیار را در زندگی خود داشته و حفظ کند که عبارت از عشق درونی و باطنی و آشکارکردن آن به شکل مهر و محبت است.
البته قرآن در این آیه می‌فرماید که خداوند عشق درونی و ابراز آن به شکل محبت و مهر را در آدمی به ودیعت نهاده است و هرگاه زن و مردی با هم پیمان زناشویی می‌بندند به این دو چیز می‌رسند و خداوند شرایط را به گونه‌ای فراهم می‌آورد که این گونه شوند ولی گاه انسان به علل مختلفی چون دوری از فطرت پاک خویش از این دو چیز در می‌ماند و اندک اندک شرایط را به گونه‌ای فراهم می‌آورد که هم عشق و مودت باطنی از میان می‌رود و هم امکان ابراز و اظهار آن را نخواهد یافت

[یاس بهشتی* خادمه باب الحوائج جواد الائمه (ع)*]

و این گونه است که دیگر در کنار همسر خویش احساس آرامش نمی‌کند. دراینجاست که حقوق خود را مطرح می‌سازد تا با بازسازی خانه براساس الگوهای عقلی و عقلایی، زمینه‌های بازگشت مودت و محبت فراهم آید و زندگی دوباره به مدار مهر و محبت و عشق بازگردد.

به هرحال احسان و ابراز عواطف و عشق(1) اصل اساسی در زندگی زناشویی است و تنها در صورت برخورد با مشکل و ایجاد بحران به سراغ حقوق می‌روند تا بحران، مدیریت و کنترل و مهار شود.

این حقوق دو سویه است و می‌توان گفت هر حقی در کنار تکلیفی و هر تکلیفی در کنار حقی است. اگر برای یکی از ایشان حقی اثبات می‌شود تکلیفی نیز لحاظ می‌گردد. به این معنا که اگر برای زن تمکین و اطاعت از شوهر به عنوان تکلیف مطرح شده در برابر، از این حق برخوردار می‌باشد که شوهر، نفقات مالی او را پرداخت کند و اگر برای شوهر برتری به دلیل سرپرستی و تأمین زندگی مطرح شده است(2) در حق زن نیز این مسأله مطرح شده که شوهر مکلف است تا هیچ گونه تجاوز و ظلمی نسبت به او نکند تا زمانی که زن در اطاعت شوهر است.(3)

پینوشت

1. نساء، ۱۲۸ و بقره، ۲۲۹ و احزاب، ۴9.2.
بقره، ۲۲۸ و نساء، ۳۴3.
همان

.