آیین های عزاداری در نقاط مختلف ایران

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

آیین های عزاداری در نقاط مختلف ایران

آيين هاي عزاداري به فراخور فرهنگ و شيوه هاي مرسوم هر منطقه و استاني متفاوت است و از ديرباز همواره در قالب هيات هاي مذهبي و راه اندازي دسته جات و تکايا برگزار شده است.
به گزارش مشرق به نقل از عقیق، همه ساله و همزمان با آغاز ماه محرم، مردم هر منطقه و استاني، با هر فرهنگ و زبانی، به گرامیداشت این ماه میپردازند. آيين هاي عزاداري به فراخور فرهنگ و شيوه هاي مرسوم هر منطقه و استاني متفاوت است و از ديرباز همواره در قالب هيات هاي مذهبي و راه اندازي دسته جات و تکايا برگزار شده است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان آذربايجان غربی


ماه هاي محرم و صفر در آذربايجان ماه هايي است که مردم استان اعم از شيعه و سني و حتي اقليت ها از هر حرکتي که به نوعي بيانگر سرور و خوشحالي باشد ،دوري مي جويند. دراعتقادات محلي مردم استان توسل به دسته هاي عزاداري براي شفاي بيماران از سالار شهيدان جايگاه ويژه اي دارد طوري که بارها مشاهده شده بيماراني از هموطنان مسيحي مقيم شهرهاي استان نيز در مسير دسته هاي عزاداري نشسته و از شهيدان کربلا طلب حاجت کرده اند. در روزهاي تاسوعا و عاشورا در مناطقي از شهراروميه که جمعيتي از اقليت هاي ديني نيز در آن سکونت دارند مسيحيان زيادي را مي توان يافت که همراه با ديگر مردم در مسير عبور دسته ها قرار گرفته و براي امام حسين(ع) و شهداي کربلا اشک مي ريزند. در عزاداري هاي مردم آذربايجان غربي به مانند برخي مناطق کشور از نماد هايي مانند علم، کتل و اسب به عنوان مظهر ذوالجناح و گهواره به ياد حضرت علي اصغر(ع) طفل شيرخوار کربلا استفاده مي شود که اين سمبل ها در ايجاد فضاي حزن و اندوه به عزاداري ها نقش موثري ايفا مي کند. به اعتقاد مردم منطقه دادن نذري به گهواره "علي اصغر(ع)" موجب شفاي کودکان بيمار مي شود و دادن نذر به ذوالجناح نيز موجب گشايش در کارها خواهد شد. شبيه خواني نيز از جمله آيين هايي است که معمولا در روز عاشورا در برخي از روستاهاي شهرهاي اروميه، خوي، سلماس و ماکو انجام مي گيرد که اين شبيه خواني ها به نوعي بازسازي صحنه هاي روز عاشورا در صحراي کربلاست و چگونگي به شهادت رسيدن ياران امام حسين (ع) و خود آن حضرت است. پخش نذورات از جمله نان فتير، شربت، شير داغ و حلوا در امامزاده ها مرسوم است و حتي در برخي از امامزاده ها مردم گوسفند قرباني کرده و گوشت آن را در بين دسته ها پخش مي کنند. در سحرگاه روز سوم که در اروميه به آن "اهل قبيله" گفته مي شود در برخي از مناطق تعدادي از جوانان در حالي که لباس هاي عربي به تن کرده اند از مساجد خارج شده و اشعاري را به مضمون زير مي خوانند "اي اهل قبيله برويم جسم بي سر و بي کفن امام حسين (ع) را دفن کنيم ."

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*شهر کاشان


در گذشته سه مجلس مهم عزاداري درکاشان یکی از شهرهای استان اصفهان شهرت داشته است؛ از جمله مجلس روضه خواني بيت آيت الله مدني که بيش از دو قرن نسل به نسل بر پا مي شود. دومين مجلس روضه خواني همه ساله در بيت"آيت الله يثربي پشت مشهدي" در مسجد حبيب ابن موسي (ع) برپا مي شود و يک قرن از سابقه برپايي آن مي گذرد. سومين مجلس در مسجد "درب يلان" از طرف مرحوم"حاج ارباب حسن تفضلي" دو قرن پيش، از پدر وي به يادگار مانده است که هنوز همه ساله برگزار مي شود. بنا بر سنت ديرينه، دسته جات سينه زني هيات هاي عزاداري کاشان بايد در ليالي و ايام عاشوراي حسيني از بازار سرپوشيده اين شهر عبور کنند زيرا بر اين باورند که هياتي که از بازار نمي گذرد، عنوان و اعتبار هياتي ندارد. يکي از عزاداري هاي سنتي کاشان،"عزاداري سقايي"است که قرن ها بين شيعيان خاصه در کشور ايران و عراق رايج بوده و بتدريج فراموش شده، ولي در کاشان و برخي نقاط همچنان پا برجا مانده است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان خوزستان


سنج، دمام وبوق هر سه از سازهاي تشکيل دهنده همنوازي در آيين عزاداري ايام محرم در خوزستان است که سابقه آن به بيش از۱۰۰سال مي رسد.در آبادان مجموع نوازندگان دمام و سنج بين پنج ، هفت و گاهي ‪۹نفر متغير است ، بطوريکه يک نفر بعنوان "اشکون" در جلو صف دمام زنان قرار مي گيرد و ساير نفرات در طرفين او مي ايستند. در پايين صف دمام زنان، يک سنج زن قرار دارد و ساير سنج زنان در لابلاي دمام زنان جاي مي گيرند و براساس نت مشخص، نواي سنج و دمام را مي نوازند. در اين خطه نوحه از اقبال بي نظير عمومي بهره مند است و مراسم سينه زني همراه با آواز نوحه که خود نوعي "ملودرام" حزن انگيز است، تحقق مي يابد. اين مراسم با ترتيب و برنامه خاصي شروع و اوج آن زماني است که نوحه خوان اعلام وا حدمي کند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان خراسان جنوبي


شهرستان بيرجند مرکز خراسان جنوبي نيز با فرارسيدن ماه محرم الحرام با نصب پرچم هاي سياه و علم هاي مخصوص عزاداري در مساجد، حسينيه ها و تکايا به عزاداري مي پردازند. سخنراني پيرامون فلسفه قيام عاشورا در اغلب مساجد و حسينيه هاي شهر و روستاهاي بيرجند، سينه زني، زنجيرزني، روضه خواني، علم بندان، علم گرداني، نخل بندي، نخل گرداني، مشعل گرداني و تعزيه خواني ازشيوه هاي مراسم عزاداري ماه محرم در بيرجند است. برگزاري مراسم "مشعل گرداني" در روستاي خور و برکوه و "سنگ زني" در روستاي درخش بيرجند، شبيه گرداني، تعزيه خواني، آتش زدن نمادين خيمه ها، راه اندازي کاروان هاي سبزپوش و سرخ پوش از ديگر آيين هاي سوگواري شهادت سالار شهيدان در روز عاشورا در اين شهرستان است. در مراسم مشعل گراني روستاي خور، مشعل به شکل استوانه اي است که از تسمه آهني تشکيل شده که بعضي از آن ها بلندتر است و پايه مشعل فلزي و حدود دو متر ارتفاع دارد اين مشعل را در شب نهم محرم روشن مي کنند درمراسم "سنگ زني" روستاي درخش، سنگ عبارت است از دو تکه چوب استوانه اي هشت سانتيمتري که نخي از آن عبور کرده و در پشت دست قرار مي گيرد. اين روستا هشت نفر سنگ زن دارد که از شب پنجم محرم اين کار را همراه هيات با آهنگ نوحه سينه زني يا زنجيرزني انجام مي دهند و يا نوحه جداگانه مي خوانند. مردم معتقدند که سنگ زني به نشانه سنگي است که کفار به دندان رسول خدا زده اند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان سمنان


اجراي تعزيه، تشکيل هيات هاي عزاداري، سينه زني و زنجيرزني، حرکت شتران با کجاوه به عنوان نمادي از کاروان کربلا و اسرا، نخل گرداني، اطعام دادن و نذري دادن بويژه در شب هاي تاسوعا و عاشورا و شام غريبان از جمله سنت هايي است که هر سال در ماه محرم در استان سمنان برگزار مي شود. تعزيه يکي از اين سنت هاست که طرفداران زيادي دارد، هنرمندان اين استان تعزيه را نوعي هنرنمايي براي تثبيت و تجلي نهضت حسيني و قيام عاشورا مي دانند و معتقدند زيبايي نهضت کربلا در تعزيه ناب و اصيل متجلي مي شود. تعزيه در حقيقت نوعي پيام رساني است که براي نهادينه کردن فرهنگ عاشورا مي توان از آن استفاده کرد. "نخل گرداني" به خصوص در شهرهاي سمنان و شاهرود مرسوم است که نمادي از تشييع جنازه امام حسين (ع) است، همچنين حرکت شتران با کجاوه ها که نمادي از کاروان کربلا و اسرا است. برپايي خيمه نيز يادآور خيمه هاي امام حسين(ع) در کربلاست، اطعام دادن و نذري دادن در ماه محرم مخصوصا در شبهاي تاسوعا و عاشورا به عزاداران حسيني يکي ديگر از رسوم اين استان به شمار مي رود. مردم شهر شاهرود نيز از دوران قديم در روز پنجم محرم به ياد جان فشاني هاي حضرت ابوالفضل العباس(ع)، آيين طوق بندان (علم بندان) را با شور و احساسات مذهبي خاصي برگزار مي کنند. آنان با برپايي اين آيين نمادين نشان مي دهند که اگر در هنگام شهادت علمدار کربلا نبودند که به ياريش بشتابند امروز همه آماده اند تا به ياد آن روز علم حضرت ابوالفضل العباس (ع) را برافراشته نگاه دارند. تکيه بازار شاهرود که به "تکيه زنجيري" معروف است و از بزرگترين تکاياي اين شهر شاهرود به حساب مي آيد وظيفه جمع آوري طوق ها و برگزاري دسته طوق- بندان را بر عهده دارد. عاشقان ابوالفضل العباس(ع) سپس در قالب هياتي به سوي مساجد و تکاياي ديگر به راه مي افتند و در طول مسير به چاوشي و خواندن مصيبت مي پردازند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان سيستان و بلوچستان


نوحه خواني، سينه زني، زنجيرزني، برگزاري زيارت عاشورا، تعزيه خواني از جمله آيين هاي معمول مردم سيستان در ايام محرم به شمار مي رود. پخت حليم و شعله زرد، امتناع مردم سيستان از پخت غذا در سه روز قبل از واقعه عاشورا، پشت بام رفتن ريش سفيدان و تلاوت قرآن و ذکر دعا براي اعلام رسيدن ماه محرم و برگزاري مجالس روضه و عزاداري در منازل از جمله آداب خاص مردم سيستان در ماه محرم و ۱۸روز پس از آن است. تعزيه درسيستان به صورت روز شمار اجرا مي شود به اين صورت که شبيه خوانان هر روز ماه محرم را به يکي از ياران امام حسين (ع) مثلا حضرت علي اکبر(ع) و يا حضرت ابوالفضل (ع) اختصاص مي دهند. در بلوچستان مردم اهل تسنن با آغاز ماه محرم خود را در سوگ سرور و سالار شهيدان سهيم دانسته و با اجراي برنامه هاي وعظ و سخنراني درمحافل مذهبي به استقبال از اين ماه مي روند. با آغاز اولين روز از ماه محرم امامان جمعه، پيش نمازان مساجد و ملايان اهل تسنن با سخنراني در مساجد و محافل مذهبي، مردم را از اهميت اين ماه آگاه مي سازند و با روايت احاديث مختلف سعي دارند مظلوميت امام حسين (ع) و نقش وي در اسلام و همچنين عظمت اين ماه پر برکت را به نمازگزاران منتقل کنند. در ماه محرم زنان دست از انجام کارهايي مثل حصيربافي و سوزن دوزي بر مي دارند و بيشتر سعي دارند خود را با ذکر و تسبيح و نماز و روزه مانوس کنند. اکثر مردمان بلوچستان و برادران و خواهران اهل تسنن روزهاي تاسوعا و عاشورا روزه مي گيرند، آنها بر اين باورند که گرفتن روزه در اين ايام اجر و ثواب بسياري دارد. پخت انواع غذاهاي محلي از قبيل حلوا، خورشت و برنج و همچنين پخش شير و خرما ميان خانواده هاي کم درآمد از ديگر آيين هاي روزهاي تاسوعا و عاشورا در بلوچستان است. مردم چابهار با برپايي آيين هاي نوحه خواني، تعزيه، روضه خواني، سخنراني، سينه زني و زنجير زني همچنان ياد قيام سرور و سالارشهيدان را زنده نگاه داشته اند. در ظهر عاشورا مردم محلي در بندر مرزي چابهار با آداب و رسوم خاصي با آتش زدن خيمه ها به ياد اسيران کربلا بر سر و سينه مي زنند و با حضرت زينب (س) و اسيران همدردي مي کنند. زنان پاکستاني مقيم چابهار نيز دردهه اول محرم بانوحه خواني و برپايي آيين هاي ويژه به سوگواري پرداخته و در شب تاسوعا نيز با بستن حجله حضرت قاسم(ع) به عزاداري خاص حضرت قاسم (ع) مي پردازند.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان قزوين


هيات هاي مذهبي استان قزوين براي تجليل از مقام ممتاز علمدار کربلا حضرت ابوالفضل (ع) علامتي تهيه و به هنگام عزاداري علامت و چهل چراغ را پيشاپيش هيات حمل مي کنند. عزيمت هزاران مشتاق اهل بيت و عزادار حسيني از سراسر کشور به شهر قزوين وحضور در حسينيه "آقا سيد جمال" با سابقه بيش از يکصد سال دراين شهر براي برآورده شدن حاجت ها وشفاي بيماران بر غناي عزاداري ها وسوگواري امام سوم شعيان مي افزايد. دخيل بستن روي علامت، عزاداري و حضور دسته هاي سينه زني و زنجير زني در کوچه و خيابان ها و اجتماع آنان در زيارتگاه "امامزاده حسين"از برنامه هاي هيات هاي مذهبي در دهه اول محرم است. بارگاه "امامزاده حسين(ع)" که در بين مردم قزوين به "شاهزاده حسين" معروف است از فرزندان امام هشتم رضا(ع) بوده و درروزهاي تاسوعا و عاشوراي حسيني محل عزاداري هيات هاي مذهبي شهر قزوين است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان کهگيلويه و بويراحمد


صداي سنج و طبل عزا در شهرها و روستاها، شيون و زاري مردان و زنان عزادار حسيني، شور و نشاط پيران و جوانان عاشق اهل بيت همگي نشان از غم و اندوه شيفتگان امام حسين (ع )در کهکيلويه و بويراحمد دارد. نماد هايي از کربلا و قبر شش گوش حضرت علي اکبر(ع) ساخته شده از آلومينيوم و چوب و نصب لامپ هايي با رنگ هاي مختلف ، زيبايي خاصي به مراسم اين شهر مي بخشد. اين سمبل هاي مذهبي که بر روي پايه هاي فلزي ، در شهر ياسوج گردانده مي شود و سياه چادرهايي که با پارچه هاي سبز و سياه پوشيده شده حکايت از رويداد عظيم تاريخي عاشورا و صحراي کربلا دارد. در آيين هاي عزاداري ابا عبدالله الحسين (ع) هر شب در اين سياه چادرها، خار و خاشک هايي به آتش کشيده مي شود که بيانگر گوشه هايي از صحنه کربلا و اسارت حضرت زينب (س) و امام سجاد (ع) است. برگزاري نمايش هايي از صحنه هاي کربلا بويژه شهادت امام حسين (ع) و يارانش از ديگر برنامه هاي عزاداراي در اين منطقه است.

[مدینه* خادمه یاس فاطمی *]

*استان کرمانشاه


کرمانشاه، اين شهر کهن که دروازه کربلاست و بيشتر مردمانش افتخار عنوان کربلايي دارند در ماه محرم حال و هواي غريبي دارد. از آيين هاي بسيار قديمي ماه محرم در کرمانشاه تعزيه خواني است. علاقه فراوان مردم به تعزيه خواني و آگاهي يافتن از واقعه کربلا و همدردي با مصائب سيدالشهدا (ع) و اهل بيت او از طريق بازگويي و نمايش وقايع و آلام هرسال تعزيه خوانان را به برپايي هرچه با شکوه تر اين مجالس وا مي دارد. تهيه انواع غذاها و شربت هاي نذري مانند حليم، شعله زرد، حلوا و شربت هاي مختلف و تقسيم آن در ميان عزاداران از ديگر آيين هاي اين شهر است.