نفس انسانی یا روان شناسی فلسفی فارابی

[نصرالله عاشق خداومولا]

نفس انسانی یا روان شناسی فلسفی فارابی


فارابی نیروهای نفس انسانی را چگونه بازگفته است؟ از شناخت حسّی و عقلی نفس و از چیستی و سرچشمه و سرنوشت آن چطور سخن می گوید؟ در این زمینه، یعنی در روان شناسی فلسفی فیلسوفانی که از فارابی پیروی کرده اند، کیان اند؟
فارابی نظریه های خود را درباره ی روان در یک کتاب از کتاب های خود، یکجا و به طور کامل، مطرح نکرده و بدین جهت پژوهشگر اندیشه های فلسفی و علمی او ناگزیر از جستجوی آنها در این کتاب و آن کتاب او و در آثار گوناگون و بی شمار وی می باشد، زیرا او بحث های مربوط به نفس / روان را در کتاب های مختلف خود، به طور پراکنده، در اینجا و آنجا، آورده است، در: المدینة الفاضلة، عیون المسائل، مقالة فی العقل، أجوبة عن مسائل فلسفیة و... و بسیاری وقت ها، وی مطلب هایی را مطرح می کند و به کاوش آنها می پردازد، بی آنکه برای اثباتشان برهانی بیاورد، یا اصطلاح هایی ذکر می کند، بون اینکه منظور خود را از آنها بازگوید. تازه، گاهی می شود که به ذکر یک مطلب، بارها و بارها، باز می گردد، چنان که گویا، پیش گفته های خود را فراموش کرده است و همین کار است که گهگاهی او را گرفتار تناقض گویی می کند. بنابراین، بررسی کامل و جامع روان شناسی فارابی، نیاز به پژوهش فراگیر و مفصّلی دارد که باید در همه ی متن های تألیفی او صورت گیرد و چون روش ما در این مقال بر اختصار است، تنه ی اصلی مبحث های خویش را تنها از کتاب المدینة الفاضله ی او انتخاب کرده ایم، زیرا کاوش های روان شناسانه ی او در این کتاب، جامع تر و شسته رفته تر از همین کاوش ها در آثار دیگر اوست.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نیروهای روان


روان به نیرو، متعدّد است و به کار، یگانه


از میان جانوران، آدمی ویژگی هایی دارد، از جمله اینکه او دارای روانی است که از نیروهایی سر می زنند و آدمی با آنها به کمک اندام های جسمانیش کارهای خود را به انجام می رساند. او افزون بر آن نیرویی دارد که بدون نیاز به ابزار تنانی هم کار انجام می دهد. نیروهایی که به کمک اندام کار می کنند، عبارت اند از نیروی گیاهی و نیروی جانوری، ولی نیرویی که به خودی خود کار انجام می دهد، عبارت است از نیروی ویژه ی انسان، یعنی نیروی عقل.
این نیروها و جزءها یک روان اند، زیرا همه با هم درگیرند که برخیشان از برخی دیگر پیشرفته تر می باشند، به طوری که نیروی پست، خود مانند ماده ی نیروی برتر است و این یکی، به منزلت صورت است برای آن یکی. نیروی تغذیه گر مانند مادّه برای نیروی سهشگر است و سهشگر صورت تعذیه گر می باشد. سهشگر مانند مادّه برای متخیّله است و متخیّله صورت نیروی سهشگر است. متخیّله، مادّه ی ناطقه است و ناطقه صورت متخیّله می باشد و دیگر مادّه نیروهایی دیگر نیست، زیرا خود صورت همه ی صورت های پیش از خود است. بنابراین، روان گوهری است یگانه که در حقیقت همان انسان می باشد و همان نیروهایی را دارد که از او منشأ می گیرند و در اندام ها پخش می گردند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

1. نیروهای گیاهی


هنگامی که آدمی پدید می آید، نخستین چیزی که در او پدید می آید، نیرویی است که به وسیله ی آن تغذیه می کند و آن همان نیروی تغذیه گر است که به کمک دهان و شکمبه و جگر و اسپرز و جز اینها کار می کند. پس از آن نیروی پرورش دهنده است که به جسم از راه خوراک رشد می دهد. سپس نیروی تولید کننده است که تن را به تناسل و تکاثر وا می دارد و این نیرو خود دو گونه است: نرینه و مادینه که در گیاه در یک پایه گرد می آیند، ولی در جانوران و در انسان در دو شخص، به طور جداجدا، قرار می گیرند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

2. نیروهای جانوری


اینها به نیروهای حرکت دهنده و نیروهای دریافت کننده تقسیم می شوند.
نیروهای حرکت دهنده، دست ها و پاها و دیگر اندام ها را که می شود به اراده حرکت بپذیرند، حرکت می دهند و آن نیروها از کشش در دل منشأ می گیرند که به چیزی اشتیاق پیدا می کند و یا از چیزی نفرت پیدا می کند. پس این نیروها بر دو نوع اند: نوعی از آنها شهوانی است که تن را به سوی شهوتی می راند، یعنی آن را برای جستن چیزی سودمند، حرکت می دهد، و نوعی دیگر غضبانی است که تن را برای خشم و غضبی به حرکت در می آورد، یعنی برای کنار زدن چیزی زیان آور؛ زیرا اراده، در اصل، یا کشش به سوی چیزی است که ادراک شده است و یا گریز از چیزی است که ادراک شده است، یا به کمک حسّ و یا به کمک تخیّل و یا به وسیله ی نیروی ناطقه و سپس درباره ی آن امر ادراک شده، داوری شده است که شایسته است که بدان روی آورده شود و گرفته گردد و یا اینکه از آن بگریزند و آن را رها کنند. کششی که از روی احساس یا تخیّل سر می زند، همان اراده ای است که به طور عموم، جانوران را شامل می گردد، امّا کششی که از روی عقل و اندیشه می باشد، پس آن همان اختیار است که ویژه ی انسان تنها می باشد.
نیز نیروهای ادراکی جانوری به دو بخش تقسیم می گردند: ظاهری و باطنی. نیروهای ادراکی ظاهری عبارتند از سهشگرهای پنجگانه: بساوایی، چشایی، بویایی، شنوایی و بینایی؛ امّا نیروهای ادراکی باطنی عبارت اند از چهار نیرو: حسّ مشترک، متخیّله، واهمه و ذاکره.

[نصرالله عاشق خداومولا]

3. نیروی انسانی، یا عقل


نیروی ویژه ی انسان، همان نیروی ناطقه ی اندیشه گر است، یعنی عقل عملی و عقل نظری. عقل عملی همان است که آدمی به وسیله ی آن در می یابد که از میان کردارها کدام را باید انجام دهد و در نتیجه ی آن است که زشت و زیبا را از هم تشخیص می دهد و دارای انواع هنرها و صنعت ها می گردد.
عقل نظری یا علمی، آن است که معقول ها یا معنی های کلّی مجرّد را ادراک می کند و این عقل درجه هایی دارد: در درجه ای عقل هیولانی می باشد، و در درجه ای دیگر عقل به ملکه یا به فعل است و در درجه ای عقل مستفاد، یعنی عقل بهره ور.

[نصرالله عاشق خداومولا]

شناخت روان


شناخت حسّی


شناخت حسّی عبارت است از دریافت چیزهایی جزئی با صورت های مادّیشان، یعنی به همان صورت هایی که در چارچوب مکان و زمان و وضعیت و کمیّت و کیفیت و کنش و واکنش خود دارند. این دریافت به کمک نیروهای ادراکی جانوری مشترک میان انسان و حیوان انجام می پذیرد و هر کدام در این شناخت وظیفه ای مشخّص برعهده دارد.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حس های پنجگانه ی ظاهری


این حسن ها / سهشگرها به طور مستقیم و بدون هیچ واسطه ای با محسوس ها / سهیده شده ها در ارتباط اند و صورت های اینها در آنها می افتد و به وسیله ی آنها، ما بساواییده ها را دریافت می کنیم. با این سهشگرهاست که ما چیزهایی، از قبیل: گرما، سرما، مزه ها، بوی ها، صداها، رنگ ها و همه ی دیدنی ها را ادراک می کنیم.

[نصرالله عاشق خداومولا]

حسّ مشترک


حسّ مشترک، از آن روی، بدین نام نامیده شده است که میان نیروهای ادراکی ظاهری و باطنی پیوند می دهد و بین آنها ارتباط برقرار می سازد. پس آن، هر چیزی را از صورت های سهیده ها که سهشگرهای پنجگانه بدو گزارش می دهند، می پذیرد و گویی که وی پادشاهی است که خبرهای کشورش در نزد او گرد می آیند. زیرا هر سهشگر به گونه ای از خبرها، یا به خبرهای ایالتی از ایالت های کشور موظّف است و چون همه ی آن صورت ها یا گزارش ها در نزدش گرد آمدند، او به سهم خود آنها را به متخیّله گزارش می دهد. سپس البتّه گاهی، در سهشگر مشترک نیز، در خواب، یا در بیداری نقش هایی از متخیّله، پیدا می شوند که با سهیده ها انطباق دارند و بازگشت می کنند و در نیروی سهشگر نقش می بندند، چنان که گویی عین حقیقت اند.

[نصرالله عاشق خداومولا]

نیروی متخیّله


این نیرو صورت های سهیده شده ها را که حسّ مشترک بدان گزارش می دهد، نگه می دارد. این صورت ها در آن پس از پنهان شدنشان از ارتباط مستقیمشان با حسّ، محفوظ می مانند و در زمانی که نیروی متخیّله سرگرم داده های حسگرها نمی باشد، یا در خدمت نیروی ناطقه نیست، پس برخی از صورت های نگهداری شده را از برخی دیگر جدا می سازد، یا آنها را با یکدیگر ترکیب می کند به گونه هایی از ترکیب سازگار با سهیده شده یا ناسازگار با آن، و همین نیروست که در خواب ها چیزها را حکایت می کند و آنها را به صورت های سهیده شده شان تجسّم می بخشد و از این رو، هر گاه تن شخص خفته، در مثل احساس نموری کند، رؤیا در پیرامون آبها و یا شنا کردن جریان می یابد، و هر گاه چیز دیگری احساس کند، همان چیزی که آن را نیروی متخیّله حکایت می کند، به جای آن چیز قرار می گیرد، چنان که گویا همان در حقیقت جریان یافته است، و بدین طریق، گاهی برای برخی از اشخاص عارضه ایی پدیدار می گردند که انگیزه ی تباهی مزاج ایشان و موجب فساد تخیّل های آنان می گردند. پس ایشان چیزهایی را می بینند که نیروی متخیّله آنها را از چیزهایی که وجود ندارند، ترکیب ساخته اند. این اشخاص عبارت اند از شیدایان و دیوانگان و نظیرهایشان.

[نصرالله عاشق خداومولا]

واهمه/پندارگر


نیروی واهمه / پندارگر، از محسوس ها معنایی ادراک می کند که احساس نمی شود. چنان که گوسفند در گرگ معنای دشمنی را ادراک می کند و از آن می گریزد.