آموزه هایی از دعای ابوحمزه ثمالی

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

دیباچه

دعاهایی که از معصومین علیهم السلام به دست ما رسیده هم دعا و هم آموزش است. یعنی اینکه علاوه بر ارتباط بنده با خداوند، به ما یاد می دهد ویژگی ها و صفات خداوند را و بر پایه این شناخت می آموزد که چگونه با او سخن بگوییم و از او چه بخواهیم، می آموزد که مصالح دنیا و آخرت ما چیست و روابط با خداوند و دیگر انسان ها باید چگونه باشد . از جمله دعاهایی که دارای این خصوصیات است، دعای ابوحمزه ثمالی است. این دعا که از امام زین العابدین(ع) نقل شده دارای مضامین عالیه عرفانی است که روح خواننده را از گناه و معصیت منزجر و راه امید و سعادت را به او می نمایاند. این دعا گرچه مربوط به شب های ماه رمضان است اما نورانیتی دارد که دنیا و آخرت را روشن و کژی ها را برسته می کند. بی شک کسانی که عطش قرب به آن یگانه را داشته باشند کوثر ادعیه به ویژه دعای ابوحمزه کامشان را سیراب خواهد کرد و البته مقدمه این حرکت تأمل و اندیشیدن در این دریای بی کران و یافتن مرواریدهای ناب و ارزشمند آن است. ص:6 بر این اساس بر آن شدیم تا گذری بر آموزه های این دعا داشته باشیم و زمینه را برای بهره برداری بیشتر فراهم سازیم. البته این مهم به همت پژوهش گر ارجمند جناب حجت الاسلام محمدحسین امین به وقوع پیوست. ضمن تشکر از زحمات ایشان، امید داریم برنامه سازان و تهیه کنندگان از آن استفاده لازم را ببرند و ما را از پیشنهادات خود بی نصیب نسازند

من الله التوفیق اداره کل پژوهش مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

پیش گفتار

سپاس مخصوص خداوند یکتایی است که موحدان از کنه شناخت و معرفتش، عاجز و شاکران از سپاس دریای بی کران نعمتش، ناتوان و مشتاقان به اشتیاق دیدارش، شتابان و گنه کاران به باب رحمت و مغفرتش، امیدوارند. شیفتگانش با یاد او شب را سحر می کنند و در تاریکی شب با تنها معشوقشان به مناجات می پردازند و دست راز و نیاز به بارگاه او برمی آورند.
پروردگاری که پیامبران و رسولان را برای نجات بشر از ضلالت و گمراهی و رسیدن به سعادت و رستگاری فرستاد. او که پیوسته آغوش رحمت و مغفرت، برای خیل بندگانش و باب لطف و عنایت، برای خاصان بارگاهش گشوده است و دعا و مناجات را ریسمانی برای ارتباط بندگانش قرار داده تا در هر زمان و مکان، نیازشان را به بارگاه بی نیاز عرضه کنند.
ص:8
اگرچه برشمردن راه های ارتباط با بارگاه معرفت پروردگار بزرگ بیش از مجال سخن راندن آن در این اوراق است، ولی از مهم ترین شاهراه های رشد و کمال، دعاهایی است که از معصومان و ائمه اطهار(ع) به دست ما رسیده است.
در این میان نیز دعای کمیل، ندبه، عرفه، مناجات شعبانیه، مناجات خمسه عشر و دعای ابوحمزه ثمالی از طلایه داران این دعاها به شمار می آیند که در محافل عارفان، گوی سبقت را از دیگر دعاها ربوده اند و در شمار مهم ترین دعاهای شیعه هستند.
آنچه اکنون می خوانید، حاصل ساعت ها بررسی درباره این دعاها و مسائل مربوط به آنهاست. از آنجا که مخاطب این نوشتار، مردمی هستند که با صدا و سیما ارتباط دارند، سعی بر آن بوده است که در این مجموعه از اشعار، داستان ها و اسلوبی ادبی و شیوا استفاده شود. باشد که ارائه مطالب علمی در قالبی ادبی و جذاب برای مجریان فراهم آید.
در تدوین این مجموعه، از قرآن کریم، برخی تفاسیر، کتاب های روایی و داستانی و دیوان اشعار شاعران بنام ایرانی، استفاده شده است، کوشیده ایم شیوه و دسته بندی آن به گونه ای باشد که زمینه بهتری برای دریافت و گیرایی مخاطب، فراهم آورد تا هم جذاب باشد و هم بتواند اثر خود را نیز حفظ کند.
امید است این نوشته موجب خشنودی حضرت بقیه الله الاعظم(عج) و تحفه ای باشد برای آنان که در راه معرفت خدای تعالی گام برمی دارند.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

راه کمال

وَ أَنَّ الرَّاحِلَ إِلَیکَ قَرِیبُ الْمَسَافَهِ وَ أَنَّکَ لا تَحْتَجِبُ عَنْ خَلْقِکَ إِلا أَنْ تَحْجُبَهُمُ الْأَعْمَالُ [الْآمَالُ] دُونَکَ.
و هرکه به سوی تو سفر کند، راهش بسیار نزدیک است و تو از نظر بصیرت خلق پنهان نیستی، جز آنکه آرزوهایشان به غیر تو، حجاب آنها از شهود جمالت گردیده است.
انسان موجودی است که با فطرت الهی از نیستی به عالم هستی پا می گذارد و در زندگی اش پیوسته در میان زیبایی ها و زشتی ها، خوبی ها و بدی ها و پاکی ها و ناپاکی ها قدم می گذارد.
کسی قدر وجودی خویش را شناخته است و آن را جز به قیمت انسانی خود نمی فروشد، درخت ایمان را می پروراند و از میوه های شیرین آن، روح و
ص:19
جان خویش را تغذیه می کند. زندگی راحت و آرامش او نه تنها در این چند روز دنیاست، بلکه در زندگی اخروی اش نیز استمرار خواهد داشت. (1)
در مقابل، آن که روحیه حیوانی اش تمام هستی او را تغییر داده و خوی درندگی، پستی و خودپسندی، چون پرده ای چشم عقلش را پوشانده است، در شمار کافران معذّب قرار خواهد داشت. (2)
حال که راه هستی چنین است و شرط کمال، در گرو بندگی و اطاعت از خدای متعال؛ پیروی از عقل و دین و گذشتن از پستی ها و خودخواهی ها است مسیری که با آن می توان به خدای تبارک و تعالی رسید و در راه کمال قدم گذاشت، کدام است و فاصله انسان و پروردگار مهربانش چقدر است؟
نه، هرگز! چنین خدای رئوفی که در لحظه به لحظه حیات مخلوقاتش، فیض و کرم خویش را بر آنان نازل می کند و لحظه ای از حال ایشان غافل نیست، چگونه راه بهشت را بر بندگانش خواهد بست؟ او که از رگ گردن به ما نزدیک تر (وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیهِ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ) (3) و از مادر برای ما مهربان تر است. ازاین روست که امام سجاد(ع) در این دعای شریف می فرماید: «وَ أَنَّ الرَّاحِلَ إِلَیکَ قَرِیبُ المسافه».
________________________________________
1- . نک: انفال: 4.
2- . نک: تغابن: 2.
3- . نک: ق: 12.
ص:20
پس راز جدایی چیست که چنین دست ما از دامان عنایت ویژه اش کوتاه و دل و جان ما از یاد و نام او غافل است؟ مگر جز این است که اعمال ناپسندمان بر پیکر دعاهایمان پرده ای سیاه می افکند و مانعی ستبر بر سر راه بندگی و کمال ما قرار می گیرد.
امام سجاد(ع) چنین می فرماید:
و هرکه به سوی تو سفر کند، راهش بسیار نزدیک است و تو از نظر خلق پنهان نیستی جز آنکه، آرزوهایشان به غیر تو، حجاب آنها از مشاهده جمالت شده است.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

کیمیای ایمان

لا تَجْعَلْ ثَوَابِی ثَوَابَ مَنْ عَبَدَ سِوَاکَ فَإِنَّ قَوْما آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ لِیحْقِنُوا بِهِ دِمَاءَهُمْ فَأَدْرَکُوا مَا أَمَّلُوا وَ إِنَّا آمَنَّا بِکَ بِأَلْسِنَتِنَا وَ قُلُوبِنَا لِتَعْفُوَ عَنَّا فَأَدْرِکْنَا [فَأَدْرِکْ بِنَا] مَا أَمَّلْنَا وَ ثَبِّتْ رَجَاءَکَ فِی صُدُورِنَا وَ لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ.
خدایا! ثواب من را ثواب آن کس قرار مده که غیر تو را می پرستد؛ زیرا گروهی با زبان هایشان ایمان آوردند تا جانشان را حفظ کنند و به آنچه خواستند، رسیدند و ما با زبان و دل هامان به تو ایمان آوردیم تا ما را ببخشی. پس ما را به آنچه آرزو داریم، برسان و امید به خودت را در دلمان ثابت بفرما و بعد از اینکه ما را هدایت کردی، قلب های ما را به باطل منحرف
ص:21
مساز و به ما از لطف خودت رحمتی عطا فرما. به راستی، که تو بسیار بخشنده ای.
ایمان، دژ محکمی است که انسان را از تهاجم سپاه عناد و بی ایمانی حفظ می کند و محیط پاکی و صداقت است. اگر آلودگی گناه، وجود انسان را متعفن کند، ناخودآگاه از آن محیط سالم و پاک خارج می شود و از این دژ محکم بیرون خواهد رفت. امام صادق(ع) می فرماید:
وقتی بنده مرتکب گناه کبیره یا صغیره ای شود که خداوند از آن نهی کرده است، از ایمان خارج و این نام از او ساقط می شود، ولی نام اسلام برای او ثابت است (مسلمان است). پس اگر توبه و استغفار کند، به خانه ایمان بازمی گردد. (1)
پس ایمان، مایه حیات اسلام واقعی است و در پرتو این کیمیای سعادت، راه رستگاری برای بشر هموار می شود و زمینه رشد و تکامل برای او پایدار خواهد ماند. جامعه ای، اسلامی است که نور ایمان به جان و دل افراد آن تابیده و در ظلمت، وجود آنها را زایل کرده باشد.
امیرالمؤمنین، علی(ع) درباره ایمان می فرماید:
________________________________________
1- . اصول کافی، ج2، ص27، باب أن الإسلام قبل الإیمان.
ص:22
ایمان درختی است که ریشه اش، یقین و شاخه هایش، تقوا و نورش، حیا و میوه اش، بخشندگی و سخا است. (1)
ایمان به خدا، مسئله ای فردی نیست که منافع آن فقط وابسته به شخص مؤمن باشد، بلکه تمام افراد جامعه نیز از آن بهره مند می شوند.
جامعه ای که مردم آن از نظر روحی و جسمی، پاکیزه اند و خود را به صفات اخلاقی و تقوا آراسته اند و بخشندگی و انفاق میان آنها رواج دارد، نه تنها جامعه ای سالم و به دور از فقر و فحشاست، بلکه بهترین الگو برای جوامع بشری سراسر دنیا خواهد بود.
بدون شک، گرایش و اعتقاد صحیح و سالم، مایه سعادت و رستگاری است و از این رهگذر، خداوند متعال، با تأکید بسیار در قرآن می فرماید: «به تحقیق که اهل ایمان (مؤمنان) رستگار شدند.» (2) و سوره ای از این کتاب آسمانی را به نام آنان (مؤمنون) اختصاص داده است و در آن، صفات مؤمنان را به تصویر می کشد. از این روست که در کلام گهربار معصومان (ع)، ایمان مستحکم مؤمن، به چیزی سخت تر از آهن تشبیه شده است. (3)
________________________________________
1- . عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1366، ج 1، ص78.
2- . نک: مؤمنون: 1.
3- . سفینه البحار، ج1، ص 37.
ص:23
چنین ایمان مستحکمی نمی تواند تنها لقلقه زبان باشد، بلکه از عمق جان برمی خیزد و دل و زبان و همه اعضا را در سیطره قوه خویش قرار می دهد. (1) اگر جز این بود، ایمانی اعرابی و پوچ تلقی می شد که خداوند متعال در قرآن کریم آن را نکوهش می کند. (2)
امام سجاد(ع) نیز در فرازی از این دعای شریف می فرماید:
خدایا! ثواب من را ثواب آن کس قرار مده که غیر تو را می پرستد. چراکه گروهی با زبان هایشان ایمان آوردند تا جانشان را حفظ کنند و به آنچه خواستند، رسیدند.
در این قسمت از دعا، امام سجاد(ع) می فرماید که خدایا، پاداش و ثواب من را مانند پاداش کسی قرار مده که از روی ترس و حفظ جانش و فقط با زبان، ایمان آورده است. همان گونه که در صدر اسلام، گروهی تنها از ترس جانشان، شهادتین می گفتند و مسلمان می شدند. پس از رحلت پیامبر نیز روشن شد که ایمان واقعی ندارند و فقط با زبان و برای حفظ جانشان به یگانگی خدا شهادت داده اند. سپس می فرماید:
ما با زبان و قلب به تو ایمان آوردیم و با جان و دل به یگانگی تو شهادت می دهیم تا ما را ببخشی. پس ما را به آنچه از تو خواستیم، برسان و امید به
________________________________________
1- . حسین نوری، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1408 ه_ .ق، چ 1، ج 14، ص143.
2- . نک: حجرات: 14.
ص:24
خود را در سینه هایمان ثابت و مستحکم کن و بعد از اینکه قلوب ما را با ایمان به خودت، هدایت فرمودی، به تاریکی گمراهی میفکن.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

اطاعت و بندگی

وَ اسْتَعْمِلْنِی بِطَاعَتِکَ وَ طَاعَهِ رَسُولِکَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ أَبَداً مَا اسْتَعْمَرْتَنِی.
خدایا، در تمام طول عمرم، مرا به اطاعت از خودت و پیروی از رسولت وادار.
هنگامی که ایمان به پروردگار تحقق می یابد، درخت آن در وجود آدمی رشد می کند و اطاعت و بندگی را به ثمر می نشاند. ازاین رو، خداوند متعال در یازده آیه از آیات قرآن کریم، مؤمنان و مردم را به اطاعت از خودش امر می فرماید. جالب اینجاست که در تمامی این موارد، اطاعت خداوند قرین و همتای اطاعت رسول اکرم(ص) بیان شده است و در برخی آیات، سرباز زدن از این امر را کفر می داند. (1)
بین ایمان و اطاعت، چنان ارتباط تنگاتنگی است که در قرآن کریم، شرط صحت ایمان، فرمانبرداری است. شرط ایمان به خدا، اطاعت از اوست: «اگر مؤمن هستید، از خدا و رسول اطاعت کنید». (انفال: 1)
________________________________________
1- . نک: آل عمران: 32.
ص:25
بندگی یعنی اطاعت همه جانبه و کامل از خداوند، همان گونه که مهم ترین ثمره درخت ایمان، اطاعت است، میوه و نتیجه اطاعت نیز بندگی است. بندگی خدا مدال زرّینی است بر گردن بندگان صالح خدا، آنچنان که نشان بندگی قبل از هر درجه و مقام معنوی است که از جانب پروردگار عالم به مؤمنان و حتی بندگان خاص خدا و انبیای الهی عطا می شود. ازاین روست که در سلام نماز، این گونه شهادت می دهیم: «أشهدُ أنْ لَا إلهَ إلا اللّه وَحْدَه لاشَریکَ لَه و أشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُه و رسُولُه؛ شهادت می دهم که خدایی جز خدای یگانه نیست محمد بنده و فرستاده اوست».
حضرت سلیمان(ع) از پیامبران الهی است که صاحب ثروت و مقام بود. با اینکه از مقام بزرگ پیامبری بهره مند بود، خداوند متعال در قرآن کریم، او را این گونه توصیف می کند که «خوب بنده ای است» و این نشان دهنده ارزش والای درجه بندگی نزد خداوند متعال است.
در قرآن می خوانیم: «وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَیمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ؛ و سلیمان را به داوود بخشیدیم. چه نیکو بنده ای بود. به راستی او بسیار رجوع کننده (به خدا) بود». (ص 30)
در مقابل این انقیاد و بندگی، خداوند متعال هم مدال پادشاهی بنده اش را به او عنایت می کند و مقام «خلیفه اللهی» را به او می بخشد؛ مقامی که در جواب
ص:26
اعتراض ملائکه، بیان فرمود: و کسانی چون داوود پیامبر را جانشین خویش قرار داد:
«یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلیفَهً فِی الْأَرْض؛ ای داوود، من تو را جانشین خودم بر روی زمین قرار دادم». (ص 26)
بنده او شو که به یک التفات خواجگی هر دو جهانت دهند (1)
ازاین رو، امام سجاد(ع) در این دعای شریف، این گونه تصریح می فرماید: «خدایا! در تمام طول عمرم، مرا به اطاعت از خودت و پیروی از رسولت وادار».
ابوحازم می گوید:
در زمان حکومت منصور دوانیقی، من و ابراهیم پسر أدهم، وارد کوفه شدیم. امام صادق(ع) نیز از مدینه به کوفه آمده بود. هنگامی ایشان قصد بازگشت از کوفه به مدینه داشت، علما و فضلای کوفه ایشان را همراهی کردند. سفیان ثوری و ابراهیم پسر أدهم (از پیشوایان صوفی)، از جمله همراهان بودند. همراهان کمی از امام جلوتر رفته بودند. در راه به شیر درنده ای برخوردند. ابراهیم بن ادهم گفت: بایستید تا امام صادق(ع) بیاید و ببینیم با این شیر چه رفتاری می کند. هنگامی که ایشان رسید، امام به شیر نزدیک شد، گوش شیر
________________________________________
1- . فروغی بسطامی، دیوان اشعار، ش 248.
ص:27
را گرفت و از راه کنار زد. آنگاه فرمود: «اگر مردم از فرمان خداوند اطاعت کنند، می توانند بارهای خود را با این شیران حمل کنند». (1)
در حلقه اطاعت حق، پایدار باش
تا بر رخت گشاده شود هر دری که هست (2)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

گدایی بر آستان دوست

لا الَّذِی أَحْسَنَ اسْتَغْنَی عَنْ عَوْنِکَ وَ رَحْمَتِکَ وَ لا الَّذِی أَسَاءَ وَ اجْتَرَأَ عَلَیکَ وَ لَمْ یرْضِکَ خَرَجَ عَنْ قُدْرَتِک!
ای خدا، نه آن کس که نیکوکار است از یاری تو و لطف و رحمتت بی نیاز است و نه آن که بدکار است و بر حکم تو بی باکی کرده و به راه رضا و خشنودی ات نرفته است، از حیطه قدرتت بیرون است.
باری چو بنده او شدی و فهمیدی که عزتی برتر و بالاتر از بندگی و گدایی بر در بارگاه دوست نیست و هرچه هست از اوست، به خوبی خواهی فهمید که وجود فانی و محدود تو وابسته به ذات پاک اوست. اگر هم بخواهند فقر را به تصویر کشند، باید رابطه بنده و خدای خویش را بازگو کنند که نه تنها انسان ها با همه ذکاوت و پیشرفتشان، بلکه همه مخلوقات خداوند با همه زیبایی ها و شگفتی شان، جز وابستگی و احتیاج چیز دیگری ندارند. پس اگر لطف
________________________________________
1- . محمود ناصری، داستان های بحارالانوار، ج4، داستان 44.
2- . صائب تبریزی، دیوان اشعار.
ص:28
پروردگار، لحظه ای از آنان قطع شود، هر آینه جز نیستی و فنا سرنوشت دیگری در انتظارشان نیست.
جز ذات مقدس پروردگار که مالک همه هستی است و زوال و فنایی در او راه ندارد، چه کسی می تواند ادعای بی نیازی کند. هرچه هست، به دست بی نیاز اوست و دیگران همه، روزی خور خوان بابرکت اویند: «یا أَیهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِی الْحَمیدُ؛ ای مردم! شما به خدا نیازمندید، و خداست که بی نیاز و ستوده است». (فاطر: 15)
چنین است که اگر قطره ای به دریا متصل شود، دریا شود و چون خویش را دریا بپندارد و رو به سوی اقیانوس نکند، نه تنها به زودی از تازیانه آفتاب هلاک خواهد شد، بلکه سیلی باد نیز او را به وادی فنا و نابودی خواهد کشاند.
چون فقیر محض پروردگار شدی و دل به او سپردی و به دریای لایزالش متصل شدی، نه تنها مشکلات، که مغلوب هیچ سختی نخواهی شد؛ چراکه دل بسته و محتاج کمال مطلقی هستی که تمام عالم سر تعظیم در مقابلش می سایند. «وَ خَضَعَ لَهَا کُلُّ شَی ءٍ وَ ذَلَّ لَهَا کُلُّ شَی ء». (1)
این گدایی آستان دوست است که انسان را پادشاه می کند. اگر پیش سفلگان دست احتیاج بردی و عرض نیاز به ایشان نمودی، دیگر عزّت و شرفی برای تو
________________________________________
1- . نک: شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، قم، انتشارات اسوه، دعای کمیل.
ص:29
باقی نخواهد ماند، ولی اینجا که دست احتیاج به بارگاه غنی مطلق بلند کردی و خویش را به دریای بی کران محبت و غنای پروردگارت متصل ساختی، آنگاه او تو را چنان بی نیاز خواهد کرد که دیگران دست نیازشان را به سوی تو دراز کنند.
گدایی در جانان به سلطنت مفروش
کسی ز سایه این در به آفتاب رود (1)
نه زیبا و نه زشت، نه قوی و نه ضعیف، نه عزیز و نه ذلیل، نه فقیر و نه غنی، بلکه تمام عالم محتاج اویند. نه ثروتمند و سالم و زیبا و عارف از فیض او و نه فقیر و مریض و زشت و گنه کار، از لطف و عنایت و مغفرت او بی نیازند؛ چراکه عنایتش به موجودات از نهایت لطف و کرم اوست.
خدایا، نه آن کس که نیکوکار است، از یاری تو و لطف و رحمتت بی نیاز است و نه آن که بدکار است و بر حکم تو بی باکی کرده است و به راه رضا و خشنودی ات نرفته، از قدرتت بیرون است.
امام حسین(ع)، سید و سالار شهیدان، در مناجات عاشقانه خود در صحرای عرفات، اوج احتیاج خود را به پروردگار خویش چه زیبا بیان می کند که: «خدایا! من در غنا و بی نیازی خود، فقیرم. پس چگونه در فقرم، محتاج نباشم؟» (2)
________________________________________
1- . حافظ شیرازی، دیوان اشعار.
2- . مفاتیح الجنان، دعای عرفه امام حسین(ع).
ص:30
با این همه نیاز و احتیاج، تو ما را آفریدی و نعمت دادی و به ما عشق ورزیدی که اگر جز این بود، تا کنون نه این همه نعمت، بلکه نقمت ها، سراسر وجودمان را فرامی گرفت.
سایه معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد
ما به او محتاج بودیم، او به ما مشتاق بود (1)
خدایا، من به درگاهت، توبه می کنم و دست دعا به بارگاه تو دراز می کنم بی آنکه لیاقت استجابت دعا داشته باشم و یا چنان لیاقتی که تو مرا ببخشی... . (2) خدایا، تو به آنچه عمل کردم آگاهی و بر اعمالم ناظر، و با تمام این اوصاف نعمتت را از من دریغ نکردی.
خدایا، همواره از تو خیر و نیکی به من نازل می شود و از من شر و بدی به سوی تو می آید و همواره فرشته ای از فرشتگان مقرب درگاهت عمل بدی را از من به پیشگاه تو عرضه می کند، ولی هیچ کدام مانع بخشش نعمت هایت نشد. به راستی که چقدر بزرگ و صبوری... . (3)

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

دریای امید

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لا أَرْجُو غَیرَهُ وَ لَوْ رَجَوْتُ غَیرَهُ لَأَخْلَفَ رَجَائِی.
________________________________________
1- . خواجه حافظ شیرازی، دیوان اشعار.
2- . مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه ثمالی.
3- . مفاتیح الجنان، دعای کمیل.
ص:31
شکر و سپاس مخصوص خدایی است که به غیر از او امید ندارم و اگر به غیر او امید داشتم، امیدم ناامید می شد.
آنگاه که تلاطم مشکلات و سختی های زندگی، انسان را به گرداب نا امیدی و خستگی می کشاند، دست غیب، او را به روزنه ای از نور هدایت می کند و امید به خدا را در دل او ثابت و محکم می سازد.
اگر جز این بود، انسان بارها آرزوی مرگ و نابودی می کرد. به همین دلیل، سرچشمه آشوب ها و اضطراب های زندگی بشر، چیزی جز ناامیدی نیست. ازاین رو، هر مشکلی که گریبان گیر جوامع بشری به ویژه دنیای غرب است، ناشی از ناامیدی است.
امید به پروردگار از چنان جایگاهی برخوردار است که نا امیدی از رحمت پروردگار، از بزرگ ترین گناهان به شمار می رود (1) و به عنوان یکی از شاخصه های کفار معرفی می شود:
لا تَیأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا ییأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ. (یوسف: 87)
از رحمت خدا مأیوس نشوید، به درستی که جز گروه کفّار، هیچ کس از رحمت خدا مأیوس نمی شود.
________________________________________
1- . عبدالحسین دستغیب، گناهان کبیره، تهران، انتشارات یاسر، ج 1، ص77.
ص:32
ولی به راستی امید چیست؟ انتظاری شیرین و مداوم که عاقبتی پربار و سرشار از شادی را به دنبال دارد و بر پایه چنین انتظاری است که انسان تمام امور زندگی خود را به دست پروردگار عالم می سپارد و با نشاط و سرور، روز خویش به انجام می رسانند؟ چون امیدواری او به خدای بی پایان است، نور امید هرگز در دل و جانش خاموش نمی شود.
هر کس به هر گروهی دارد امید چیزی
ما را امیدگاهی غیر از خدا نباشد (1)
امام سجاد(ع) در دعای شریف ابوحمزه می فرماید: «سَیدِی عَلَیکَ مُعْتَمَدِی وَ مُعَوَّلِی وَ رَجَائِی وَ تَوَکُّلِی؛ ای آقای من! اعتماد و امید و توکل من فقط به توست».
به راستی، امواج توحید چه زیبا در این فرازها به تلاطم درمی آیند و دل هر شیفته ای را با بارگاه حضرت حق آشنا و روحش را به فضل پروردگارش مشتاق می کنند و اگر امیدواری به جز به درگاه او احتمال اجابت داشت، هر آینه، انسان از فضل و رحمت خدا ناامید می شد. بنابراین، در ابتدای دعای شریف ابوحمزه چنین می خوانیم:
شکر و سپاس مخصوص خدایی است که به غیر از او امید ندارم و اگر به غیر او امید داشتم، امیدم ناامید می شد.
________________________________________
1- . عبید زاکانی، دیوان اشعار، غزل 66.
ص:33

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

امام صادق(ع) می فرماید:

در بعضی از کتاب ها خوانده ام که خداوند می فرماید: سوگند به عزت و جلالت و شکوه و والایی من بر عرشم، که آرزوی هر آرزومندی بر غیر خود را با ناامیدی قطع خواهم کرد و نزد مردم جامه خواری بر تنش خواهم پوشاند و از نزدیکم کنارش می زنم و از فضلم دورش خواهم کرد. آیا آرزویش در سختی ها به غیر من است، درحالی که شداید به دست من است. بر غیر من امید می بندد و به خیال خود درِ غیر از مرا می کوبد درحالی که کلید درها به دست من است و آنها بسته است، و درِ [رحمت] من باز است به روی کسی که مرا می خواند. کیست که در گرفتاری به من امید بسته باشد که امیدش را قطع کنم و در کار عظیمی به من امیدوار بوده که ناامیدش کرده باشم؟ (1)
بضاعت نیاوردم الّا امید خدایا ز عفوم مکن ناامید (2)
انسان یگانه پرست، تنها امیدش به خداست و در سخت ترین مشکلات، نور امید است که جان و دلش را درخشان می کند.
بیم و امید، دو بال پرواز
چشم داشت به ذات ازلی خداوند چنان است که انسان را به دریای بی منتهایی وصل می کند که گویی هیچ چیز دیگر توان ایستادگی در مقابل وسعت آن را
________________________________________
1- . شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، جهاد النفس، ترجمه: علی صحت، تهران، انتشارات ناس، 1364، چ 1، ص 71.
2- . بوستان سعدی.
ص:34
ندارد. به گونه ای که اگر فقط امید به پروردگار در دل و جان آدمی نفوذ کرد و جایی برای ترس از او باقی نگذاشت، هر آینه، انسان را به غفلت و معصیتی می کشاند.
امید به فضل پروردگار و ترس از عذاب و عقاب اوست که روح مؤمن را صیقل می دهد و همچون دو بال، جان او را به اوج آسمان کمال می رساند. چنین است که خداوند به انسان بزرگی چون رسول اکرم(ص) با چنان روح وسیعی خطاب می فرماید:
«قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیتُ رَبِّی عَذابَ یوْمٍ عَظیمٍ؛ ای پیامبر بگو: اگر از فرمان خدا سرپیچی کنم، از عذاب روز قیامت می ترسم». (انعام: 15)
از لقمان حکیم نقل شده است که به پسرش این چنین وصیت کرد:
پسر عزیزم! از خدا آنچنان بترس که اگر با تمام اعمال نیک جن و انس به حضور او آمدی، بترسی که شاید او تو را عذاب کند و به او چنان امیدوار باش که اگر با تمام اعمال ناشایست جن و انس به حضورش رسیدی، امید داشته باشی که تو را ببخشد. (1)
امام سجاد(ع) در بخشی از این دعای شریف، اوج امید خود به پروردگارش را با بیانی سرشار از عاطفه و ادب و آمیخته با اعتراف، چنین بیان می کند:
________________________________________
1- . اصول کافی، ج2، ص67.
ص:35
فَوَا سَوْأَتَا [أَسَفَا] عَلَی مَا أَحْصَی کِتَابُکَ مِنْ عَمَلِی الَّذِی لَوْ لا مَا أَرْجُو مِنْ کَرَمِکَ وَ سَعَهِ رَحْمَتِکَ وَ نَهْیکَ إِیای عَنِ الْقُنُوطِ لَقَنَطْتُ عِنْدَ مَا أَتَذَکَّرُهَا.
پس وای به رسوایی ام (برای) آنچه کتاب تو از اعمال من، جمع آوری کرده است که اگر امید به کرم و وسعت رحمت تو و نهی تو از ناامیدی گنه-کاران نبود، هرگاه اعمالم را به یاد می آوردم، از رحمت تو ناامید می شدم.

[سمن بویان* خادمه اباصالح المهدی(عج)*]

و چه زیباست نهایت امید را دیدن و مگر جز این است که امام زین العابدین(ع)، سیدالساجدین در رأس امیدواران است؟ آری، چنین است که این جملات، از شدت شوق، جان انسان را به آسمان فضل الهی پرواز می دهد:
إِلَهِی لَوْ قَرَنْتَنِی بِالْأَصْفَادِ وَ مَنَعْتَنِی سَیبَکَ مِنْ بَینِ الْأَشْهَادِ وَ دَلَلْتَ عَلَی فَضَائِحِی عُیونَ الْعِبَادِ وَ أَمَرْتَ بِی إِلَی النَّارِ وَ حُلْتَ بَینِی وَ بَینَ الْأَبْرَارِ مَا قَطَعْتُ رَجَائِی مِنْکَ وَ مَا صَرَفْتُ تَأْمِیلِی لِلْعَفْوِ عَنْکَ وَ لا خَرَجَ حُبُّکَ مِنْ قَلْبِی.
خدایا اگر گردنم را به زنجیر خشم و قهرت ببندی و عطایت را از میان همه مخلوقات، از من منع کنی و رسوایی هایم را در مقابل چشم بندگان نمایان کنی و فرمان دهی که مرا در آتش دوزخ بیفکنند و بین من و بندگان نیک تو جدایی اندازند، هرگز رشته امید من از تو قطع نخواهد شد و از امیدی که به عفو و بخشش تو دارم، منصرف نمی شوم و محبت تو از قلبم بیرون نخواهد رفت.
آیا جز این است که دست امید جز به بارگاه فضل الهی، ذلت و خواری بیش نیست و مگر نه این است که دیگران نیز چون ما، مخلوقات دیگری از
ص:36
هزاران آفریده پروردگارند و خود قادر به برطرف ساختن مشکلات یا به دست آوردن خواسته هایشان نیستند؟
هرکه منظور خود از غیر خدا می طلبد
چو گدایی است که حاجت ز گدا می طلبد
پس چرا با چنین حالی به سوی قاضی الحاجات و خالق موجودات، پروردگار هستی دست دراز نکنیم؟ او که مالک هر چیزی است و هر آنچه را بخواهد و هر زمانی که اراده کند و به هرکه بخواهد، عطا می کند. و چرا باید از غیر او ترسید، در حالی که همه چیز به دست قدرت اوست که:
اگر تیغ عالم بجنبد ز جای نبرّد رگی تا نخواهد خدای
امام سجاد(ع) نیز در این دعای شریف، این نکته را بیان می فرماید و به محضر خداوند متعال عرض می کند: «وَ لَکَ خَالِصُ رَجَائِی وَ خَوْفِی؛ و تمام امید و ترسم برای توست».
و اگر چنین می فرماید، ازآن روست که خداوند متعال را به عنوان برترین موجودی که می توان به او امید داشت، پذیرفته است. همان طور که قبل از این فراز از دعا و در ابتدای آن، چنین می فرماید:
وَ اسْمَعْ دُعَائِی یا خَیرَ مَنْ دَعَاهُ دَاعٍ وَ أَفْضَلَ مَنْ رَجَاهُ رَاجٍ.
و دعای مرا بشنو، ای بهترین کسی که دعاکنندگان او را می خوانند و ای برترین کسی که امیدواران به او امید دارند.
ص:37
و در بیان بسیار زیبا و امیدبخش دیگری که سرشار از اعتراف و بندگی است، چنین می فرماید:
خدایا ... اگر امروز کسی غیر از تو، از گناه من مطّلع می شد، مرتکب آن نمی شدم و اگر می ترسیدم از اینکه عذاب به زودی به من برسد، از آن عمل اجتناب می کردم.
نه ازآن رو که تو را در نظارت بر اعمالم، سست می دانم یا تو را نسبت به کردارم کم اطلاع می پندارم، بلکه (ازآن رو مرتکب معصیت شدم) چون تو بهترین پرده پوشان و نیکوترین حکم کنندگان و بزرگترین بزرگواران عالمی. پوشاننده عیب ها، بخشنده گناهان و عالم به اسرار پنهانی. (1)
در این کلام شریف، اوج امیدواری به رحمت خدا را می بینیم. این بالاترین نقطه امید بنده در مقابل پروردگار است که این گونه به تصویر درمی آید.
حال بنگر که با چنین اقیانوسی از امید که سالک را در خود غرق می کند، چگونه کشتی خوف از خدا او را به ساحل کمال می رساند، آنگاه که با زبانی عابدانه و عارفانه چنین می فرماید:
خدایا! ما می دانیم با این اعمال زشتمان، سزاوار محروم ماندن از رحمتت هستیم... ولی علم ما به اینکه [هیچ گاه] از درگاه رحمت و فیض تو محروم باز
________________________________________
1- . مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه ثمالی.
ص:38
نمی گردیم، سبب شد با اشتیاق به سوی تو بیاییم، اگرچه سزاوار رحمت تو نیستیم، ولی تو اهل آن هستی که بر ما و گنه کاران، از فضل و رحمتت ببخشی. (1)