شرحی بر دعای افتتاح توسط حجت الاسلام والمسلمین سید مجتبی رسولی جویباری

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

شرحی بر دعای افتتاح توسط حجت الاسلام والمسلمین سید مجتبی رسولی جویباری


رمضان ماه برکت، رحمت و مغفرت الهی است، پیامبراعظم(صلی الله علیه وآله) فرمودند: أیُهَا النّاس قَد أقبَلَ إلَیکُم شهرُ الله بالبَرکهِ والرّحمَهِ والمَغفِرَه.
اَللّهُمَّ اِنّی اَفْتَتِحُ الثَّنآءَ بِحَمْدِکَ
رمضان ماه خداست، شهرالله است، پیامبراعظم(صلی الله علیه وآله) فرمودند: أیُهَا النّاس قَد أقبَلَ إلَیکُم شهرُ الله ...، اضافه شهر به الله، اضافه تشریفی یا تعظیمی است، مثل بیت الله، ثارالله و .. که در واقع شرافت و عظمت مربوط به الله است.

ماه مبارک رمضان ماه نزول قرآن است، شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ، و مشخصا در شب قدر بر قلب نازنین پیامبر(صلی الله علیه وآله) به صورت دفعی نازل شد، إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ.
رمضان ماه برکت، رحمت و مغفرت الهی است، پیامبراعظم(صلی الله علیه وآله) فرمودند: أیُهَا النّاس قَد أقبَلَ إلَیکُم شهرُ الله بالبَرکهِ والرّحمَهِ والمَغفِرَه.
ماه مهمانی مخصوص خداست، پیامبراعظم(صلی الله علیه وآله) فرمودند: هُوَ شَهرٌ دُعيتُم فيهِ إلى ضِيافَةِ اللّهِ.
ماه روزه است، شهر الصّیام است، در سوره بقره آیه 183 آمده است: يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ الْصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى‏ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ، پس در حقیقت ماه مبارک رمضان ماه تقواست، روزه کفِ اعمال ماه رمضان و اوج و سقف آن رسیدن به تقوا است(لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ).

اگر انسان بتواند با روزه شروع کند و با قرآن ادامه دهد و با تقوا به اوج برسد، آن وقت به درجه و مقامی می رسد که به فرموده پیامبر(صلی الله علیه وآله): أَنْفَاسُکُمْ فِیهِ تَسْبِیحٌ وَ نَوْمُکُمْ فِیهِ عِبَادَةٌ وَ عَمَلُکُمْ فِیهِ مَقْبُولٌ وَ دُعَاؤُکُمْ فِیهِ مُسْتَجَابٌ، بنابراین ماه رمضان فرصت استثنایی بهره مندی از فیوضات الهی است؛
با روزه ای که یَرمِضُ الذّنوب است و گناهان را می سوزاند؛
با روزهایی که أیامُهُ أفضَلُ الایّام است، بهترین روزهاست؛
با شب هایی که لَیالیهِ أفضلُ اللَیالی است، بهترین شب هاست؛
با قرآنی که قِرائَتَهُ كَفّارَةٌ لِلذُّنوبِ است، خواندن آن کفاره گناهان است؛
با شب های قدری که لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ است، از هزار ماه یعنی از یک عمر 83 ساله آدمی بهتر است؛
و با دعاهایی که الدُّعاءُ مِفتاحُ الرَّحمَةِ است، کلید گشایش رحمت الهی است و دوست داشتنی ترین کارها در نزد پروردگار است که امام علی(علیه السلام) فرمودند: أحَبُّ الأعْمَالِ إلَی اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي الأرضِ الدُّعاءُ؛
بهترین زمان دعا ماه مبارک رمضان خصوصا لحظات خاص، شب ها و سحرهاست و بهترین دعا هم، دعاهای مأثوره است که از معصومین(علیهم السلام) نقل شده است و یکی از دعاهای معروف و مشهور دعای افتتاح است.

دعای افتتاح یکی از دعاهای مشهور ماه مبارک رمضان است که به خواندن و مداومت در شب های آن توصیه شده است، سند دعا منسوب به حضرت ولی عصر(عج) می باشد محدثینی که این دعا را نقل کرده اند عبارتند از:
1- شیخ طوسی در کتاب تهذیب الاحکام و کتاب مصباح المتهجد؛
2- سید بن طاووس در کتاب الاقبال بالاعمال الحسنه؛
3- کفعمی در کتاب بلدالامین و کتاب المصباح؛
4- فیض کاشانی در کتاب الوافی به نقل از تهذیب؛
5- علامه مجلسی در کتاب زادالمعاد و کتاب ملاذ الاخیار و فراز هایی از دعا را در کتاب بحارالانوار آورده است؛
6- شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان؛
اَللّهُمَّ اِنّی اَفْتَتِحُ الثَّنآءَ بِحَمْدِکَ
خدایا من ثناء و ستایش را با حمد تو آغاز می کنم، بوسیله حمد تو می گشایم.

نام دعا از همین فراز اول گرفته شده است به خاطر اینکه آغاز و شروع و افتتاح دعا و حمد و ثنای الهی با فعل اَفْتَتِحُ آمده است.

افتتاح یعنی گشودن، باز کردن، آغاز کردن و شروع کردن؛
خدایا آغاز می کنم ثناء و ستایش تو را، با چه چیز و وسیله ای؟ به وسیله حمد تو.
ثناء یعنی ستایش، سپاس، ذکر نیکو، ذکر جمیل، تحسین، تمجید و تعریف.
حمد یعنی ثناء و ستایش خاص، سپاسگزاری، ثناء گویی بر جمیل اختیاری، لذا حمد یعنی ستایش کسی که کار جمیل و خوبی را از روی اختیار انجام داده است.
باید خدا را حمد کرد که ما را به بهترین و زیباترین شکل و عالی ترین مقام و درجه آفرید. به حدی خداوند انسان را زیبا و کامل آفرید که به خودش نیز احسنت گفت: فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ.

البته حمد مخصوص خداست چون هر آنچه که نیاز دنیا و عقبای انسان بود، برایش فراهم کرد و در اختیارش قرار داد، وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً (سوره جاثیه آیه 13).

و صد البته که ما از عهده حمد و شکر او برنمی آییم، وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ(سوره سباء آیه 13)
از دست و زبان که برآید کز عهده شکرش به در آید
انسان هرچه دارد از آنِ خداوند است، هیچ چیزی از خود ندارد، به هرجا و هر مقام و هر کمالی هم بخواهد برسد به خواست و اراده و توفیق الهی است. تا اراده الهی نباشد هیچ کاری انجام نمی شود حتی برگی از درخت نمی افتد، وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا(سوره انعام آیه 29).

عبادت و بندگی خدا هم باید با توفیق الهی باشد، دعا و راز و نیاز هم، نیاز به توفیق الهی دارد؛ خلاصه هر آنچه هست در پرتو توفیق الهی است و هر آنچه می خواهیم باید با توفیق الهی باشد، چون همه چیز در دست اوست، بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (سوره آل عمراه آیه 26)؛ لذا دعا و مناجات و راز و نیاز را هم باید با حمد و ثنای الهی آغاز کنیم که توفیق خواندن و توفیق توجه به خدا از طریق دعا نیز لطف مضاعف الهی نسبت به بندگان می باشد.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

وَ أَنْتَ مُسَدِّدٌ لِلصَّوَابِ بِمَنِّکَ

در حالی که تو با احسان و منّ و کرمت دیگران را به راه راست، پایدار و استوار می کنی.

مُسَدِّد از سَدَدَ – سَداد، به معنی استقامت و پایداری؛ و مُسَدِّد یعنی کسی به چیزی استقامت و استواری و پایداری می دهد و خداوند متعال مُسَدِّدٌ لِلصَّوَاب است، یعنی پایدار کننده چیزی است که مطابق صواب و حق باشد ولاغیر؛ لذا اگر چیزی حق و باطل باشد، هرگز خداوند آن را پایدار و استوار نخواهد کرد، حتی اگر مخلوطی از حق و باطل باشد. (مورد توجه و لطف و احسان خدا قرار نمی گیرد و به آن پایداری و استواری نمی دهد).

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

خداوند فقط پایدار کننده حق محض است

الصّواب: یعنی صحیح و درست که نقطه مقابل خطا است؛ کاری که مطابق با حقیقت واقع شده و در مسیر حقیقی خود قرار گرفته باشد و به خطا و اشتباه و انحراف کشیده نشده باشد.
در مجموع این فراز می خواهد بگوید؛ اولاً خداوند انسان را به راه راست هدایت می کند، ثانیا در آن مسیر،او را پایدار و استوار می کند، ثالثاً اینها همه اش به خاطر لطف و احسانی است که خداوند در حق بندگانش می کند.
اساسا هدف از ارسال رسل و انزال کتب، هدایت است(هدایت انسان ها)؛
... هدیً لِلناس ...
... هدیً لِلمُتّقین ...
... یَهدی لِلّتی هی أقوَم ...

و خداوند، قرآن را نازل کرده تا جهان شمول و قابل فهم برای همه افراد بشر باشد و همه از هدایت های آن استفاده کنند، لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ(سوره قمر آیه 17).
اولین و مهم ترین هدف پیامبران الهی هدایت بود، وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ(سوره نحل آیه 36)، ما در میان هر امتی رسول و پیامبری فرستادیم که به مردم بگوید: خدا را بپرستید و از طاغوت دوری کنید؛ و این همان هدایت است .
هدایت دو روی یک سکه می باشد، یک طرف پرستش خدا و طرف دیگر آن اجتناب از غیر خدا ست.
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، هدایت انسان ها به صراط مستقیم در هدایت تشریعی ارسال ، انزال رسل و کتب است که یکصد و بیست و چهار هزار پیامبر را خداوند برای هدایت فرستاد، و امام صادق علیه السلام فرمودند: نَحْنُ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیم؛ پس حبّ اهل البیت(علیهم السلام) به معنای اطاعت، همان صراط مستقیم الهی است که هر روز طلب هدایتمان را از خدا در طی آن صراط می خواهیم.
انسان آزاد آفریده شده و در اختیار و انتخاب هیچ چیز اکراه و اجباری ندارد، حتی در انتخاب دین هم خداوند دست انسان را باز گذاشته و به او آزادی و اختیار در انتخاب داده، لا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ، ولی از باب لطف راه های صحیح و ناصحیح، خوب و بد را به او نشان داده تا اولا در انتخاب دچار حیرت و سرگردانی نشود و ثانیا از خدا گلایه و شکایت نکند، قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

آنقدر خداوند برای انسان احترام قائل می شود که راه های صحیح هدایت را در اختیار انسان قرار می دهد و سرانجامِ انتخاب صحیح و ناصحیح و باطل را هم به او گوشزد می کند، إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا، یعنی از سر لطف ، اول هدایتش می کند و بعد به او اختیار می دهد که یکی را انتخاب کند، فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا، این فطرت خداجویی همان هدایت الهی است که آن را در نهاد انسان قرار داده است؛ البته فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا، هر دو راه صواب و باطل، خوب و بد، سعادت و شقاوت را به انسان الهام کرده تا دچار شبهه اکراه و اجبار نگردد.

پیمودن و انتخاب راه حق و صواب توفیق می خواهد.توفیق هم از جانب خداست – وَمَا تَوفِیقِی إِلَّا بِاللهِ ...
لذا به هر کس که توفیق هدایت داد در واقع بر او منت نهاده است که او را یاری رساند تا مسیر حق را انتخاب کند؛ علاوه بر اینکه اگر توفیق انتخاب و پیمودن راه صواب و حق را پیدا کرد خداوند تاییدش می کند و بر هدایتش می افزاید.
در حدیث قدسی آمده است: مَن تَقَرَّبَ إلَيَّ شِبرا تَقَرَّبتُ إلَيهِ ذِراعا(بحار – ج 87 – روایت5).
هر کس یک وجب به من نزدیک شود من یک ذراع (دو وجب) به او نزدیک می شوم؛ یعنی اگر انسان مسیر هدایت را به سمت صواب و حق طی کند، خداوند هم کمکش خواهد کرد تا زودتر به مقصد برسد؛ هم خود به سمتش حرکت می کند و هم هدایتش را مضاعف می کند، ... وَزِدْنَاهُمْ هُدًى...(سوره کهف آیه 13).

منبع: حوزه

امضاء

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

«وَ أَیْقَنْتُ أَنَّکَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ»

(خدایا) و یقین دارم که تو در جایگاه (وقتِ)عفو و رحمت(بخشش و مهربانی) مهربان ترین مهربانانی.

نکات و موضوعات قابل بحث در این فراز:
1- مهربانی و رحیمیّت خدا و اینکه او ارحم الراحمین است؛
2- یقین و باور به خدا و رحمانیت و رحیمیت او و نیز آثار باور به رحمانیت و رحیمیت خدا؛
3- عفو و رحمت الهی به چه معناست و چگونه شامل حال انسان می شود؟
4- آیا هرجا و هر زمان خداوند براساس رحمانیت با انسان رفتار می کند یا در جای خود؟ رحمانیت او شامل انسان می شود؛ زیرا سنت الهی بر این است که هر چیزی باید در جای خودش قرار بگیرد و براساس آن جایگاه عمل شود.
5- صفات الهی و نقش آن در تربیت انسان، چهره رحمانی و رحیمی و امید به زندگی؛
6- آیا کیفر و عذاب گناه کاران و کفار با صفت رحمت و ارحم الراحمینی خدا سازگار است؟

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

پرداختن به همه موضوعات مطرح شده، میسور نیست و شرح آن مثنوی هفتاد مَن کاغذ می شود؛ ولی سر جمع همه آنها به اختصار این است:
خداوند «رحیم و مهربان» است، «رحمان و رحیم» است بلکه بالاتر ارحم الراحمین است. صفتی که از همه صفات دیگر الهی وسیع تر و گسترده تر است؛ و شمول بیشتری دارد و همه انسان ها بلکه همه موجودات را در بر می گیرد؛ و هم بیشتر از سایر صفات، ذکرش به میان آمده و در آیات و روایات استفاده شده است؛ همچنین در میان همه صفات، این دو صفت رحمانیت و رحیمیت بیشتر شامل حال انسان می شود.
خود خداوند فرمود: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ، رحمت من همه چیز را فرا گرفته است؛ و ما هم می گوییم: رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً، خدایا رحمت خود را بر همه چیز گسترده ای؛ و در دعای کمیل چه زیبا از خدا مسئلت و درخواست می کنیم و او را به رحمت وسیع و گسترده اش می خوانیم، اَللّهُمَّ اِنّى‏ اَسْئَلُکَ ‏بِرَحْمَتِکَ الَّتى‏ وَسِعَتْ کُلَّ شَىْ‏ءٍ.
اساس کار خدا با رحمت است، بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ که آغازگر هر چیز و مفتاح هر مشکل است، نشانه و دلیل بر این است که حضور الله در هر جا با صفات رحمانیّت و رحیمیّت، کارگشاتر است. انس و الفت خدا هم با بندگانش از این طریق زیباتر است و نور امید خدا در دل های بندگان برای رهایی و نجات از طریق رحمانیت و رحیمیت اطمینان بخش تر است و هرچه هست از همین بسم الله با تمسک به رحمانیت الله و رحیمیت الله محقق شده و دنیا و آخرت زیبای انسان را می سازد.

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

اگر هم عقاب و مجازاتی برای انسان در نظر گرفته شده است جنبه استثنایی دارد و الا انسانِ خلیفه الله را نسزد که از جانب خدا مجازات شود. نه خدا شایسته کیفر و عذاب دادن است و نه انسان سزاوار عذاب و کیفر شدن؛ الا از باب اضطرار که اگر انسان از ریل حق و تقوا خارج شود، سقوط می کند و دچار عذاب می شود. لذا چه زیبا زیباترین و امید بخش ترین آیه قرآن می فرماید: قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ، بگو ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده اید! از رحمت خدا ناامید نشوید که خدا همه گناهان را می آمرزد زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.

اصلا گویا خداوند نمی خواهد کسی را مجازات کند؛ هم با عزت و احترام با بندگان گناهکارش صحبت می کند و خطاب عِبَادِي تعبیر خاص است همانند فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي که واقعا عجیب است، خداوند گناهکاران را هم عِبَادِي خطاب می کند و برای اینکه دل انسان بلکه انسان گناهکار را به دست بیاورد از خطایش چشم پوشی می کند و اصلا به رویش نمی آورد و می فرماید: أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، کمی زیاده روی کردی!

اما همین بنده گناهکار را چنان در آغوش می گیرد که تمام وجود او غرق امید و شادی می گردد، لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، خیلی عجیب است، می فرماید: از رحمت من نا امید نشو.

بازآ بازآ هر آنچه هستی بازآ گر کافر و گر بت پرستی بازآ
این درگه ما درگه نومیدی نیست صدبار اگر توبه شکستی بازآ

جالب تر اینکه پشت سر هم دعوتش می کند که بیاید و ناامید نشود، انگار دلش نمی خواهد کوچک ترین ضرر و آسیبی به بنده اش ولو گناهکار برسد و مجازات شود، می فرماید: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا، اگر به اندازه تمام دنیا هم گناه داری از رحمت من نا امید نباش و باز هم تاکید می کند، نمی خواهد به هیچ وجه بنده اش از دامن رحمت او مایوس گردد، «إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ».

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

پس امید به رحمت خدا و امید به رحمت الهی نه تنها آرامش بخش و زندگی ساز است بلکه لازم و ضروری است؛ و یأس و نا امیدی از رحمت الهی از گناهان بزرگ به شمار می رود و خداوند هم خودش از درِ رحمت با بندگانش برخورد می کند و رحمتش را مقدم بر غضب می کند تا نیل انسان ها با امید به رحمت به او بیشتر شود، در دعای جوشن کبیر می خوانیم: یا مَن سَبَقَت رَحمَتُه غَضَبَه، ای خدایی که رحمتت بر غضبیت پیشی گرفته است.

و هم پیامبران و پیامبر اعظم(صلی الله علیه وآله) را رحمة للعالمین معرفی می کند تا با جذبه رحمت، انسان های بیشتری را بر دامن خویش بنشاند، وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ، و به پیامبرش می فرماید: فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ؛ و هم در وجود انسان رحمت را پر رنگ تر از سایر صفات کرده است.

دقت کنید انسان صفات متعدد و متضاد دارد ولی صفت رحمت او بر سایر صفات رجحان دارد لذا در زندگی فردی و اجتماعی اش نمود بیشتری دارد. رحمت اقتضا می کند که فرزندانش را دوست بدارد، به آنها هدیه بدهد، آنها را به تفریح ببرد و با آنها مهربان باشد. ارتباط با دوستان و همنوعان از باب رحمت است اما همین انسان گاهی از روی رحمت سر فرزندش داد می زند و تنبیهش می کند، چرا؟ چون رحمت اقتضا می کند برای اینکه رابطه محبت و دوستی بهم نخورد در مقابل کار خطایش عکس العمل نشان دهد تا دوباره تکرار نشود؛ پس تنبیه فرزند اگرچه اسم غضب دارد اما در واقع رحمت است.؛ رحمت اقتضا می کند که انسان مواظب سلامت خویش و فرزندانش باشد، اما اگر مریض شد باز از باب اقتضاء رحمت درد آمپول را تحمل می کند، درد تیغ جراحی پزشک را به جان میخرد و ... . اینها ظاهراً غضب است اما در واقع عین رحمت است، عین مهربانی و دوستی است.

بنابراین هر آنچه در عالم هستی است رحمت الهی است و فردا هم هر آنچه خواهد بود از باب رحمت است و اگر مجازات و کیفری در کار است از باب رحمت برای تنبیه موقت است تا به خود آید و در آغوش رحمت الهی جای گیرد.
آنجا که جای رحمت و مهرباین و مغفرت است فِی مَوضِعِ العَفوِ و الرّحمه، خداوند آن قدر رحم می کند، آن قدر رحیم است که انسان باور نمی کند؛ أرحم الراحمین است.
پس بیاییم خودمان را در معرض عفو و رحمت الهی قرار دهیم.



منبع: حوزه

[فاطمی*خادمه یوسف زهرا(س)*]

أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکَالِ وَ النَّقِمَةِ؛

و (یقین دارم که تو) در جایگاه و وقت مجازات و عذاب سخت گیرترین کیفر دهنده ای!

موضوعات قابل بحث:
1- عقاب پیست؟ چرا و برای چیست؟ معاقِب و عقاب کننده کیست؟
2- چرا خدا اشد المعاقبین است؟ آیا با صفت ارحم الراحمینی او سازگاری دارد؟
3- تضاد دو صفت فوق (اشد المعاقبین – ارحم الراحمین) چگونه قابل حل است؟ آیا خداوند جامع الاضداد است؟ و این به چه معناست؟
4- مواضع و جایگاه عقاب و عذاب و عوامل آن چیست؟
5- موقعیت انسان فی مابین رحمت و مغفرت و میفر و عذاب چیست و چه باید بکند؟
6- آیا باور به هر دو صفت مثبت است یا بار منفی دارد؟ آیا خوف و رجا، بیم و امید و تهدید و تشویق برآمده از جامع الاضدادی صفات خدا موجب سیر تکاملی انسان است یا باعث خمودی و ایستایی انسان می شود؟
7- آیا می شود به یکی از صفات باور داشت و از صفت دیگر چشم پوشی کرد؟ سرانجام، نتیجه و آثار این نوع باور چیست؟
8- آیا می شود وضعیت زندگی انسان در سعادت و شقاوت و خوشبختی و بدبختی را در باور به این صفات دانست؟
9- ...
عقاب نقطه مقابل ثواب، به معنای سزا و جزای ناخوشایند است که به بندگان عاصی یا کافر در برابر خلاف شرع می رسد.
عقاب از ریشه «عَقَبَ» در لغت به معنای دنبال کردن، در پی چیزی رفتن، مجازات، تنبیه، سزا، گوشمالی و کیفر می باشد و در اصطلاح عذاب و کیفر الهی در نتیجه گناه اعتقادی و عملی را گویند.
معاقِب: عقاب کننده، کیفر دهنده و کسی که در پی کار بد و زشت و خلاف کیفر می دهد و عقوبت می کند، است.
خداوند در برابر اعمال اختیاری انسان، هر آنچه استحقاق دارد به او می دهد، حال کار یا خوب، پسندیده، نیک و صالح می باشد که پاداش و ثواب می دهد و یا ناپسند، ناشایست و خلاف شرع و اخلاق و اعتقاد است که کیفر و عقاب می دهد. این عقاب و ثواب در نظام احسن آفرینش براساس حکمت و مصلحت است لذا خداوند متعال هم معاقب و کیفر دهنده است؛ اولا عقاب می کند؛ ثانیا سریع العقاب است؛
سوره انعام آیه 165، سوره اعراف آیه 167: إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ.
سوره بقره آیه 196، سوره مائده آیه 98: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ.
سوره انفال آیه 52: إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ.